Жергілікті өзин өзі басқару

                                                     Жоспар

КІРІСПЕ....................................................................................................................3

1.Жергілікті өзін-өзі басқарудың мәні мен маңыздылығы...................................................................................................5

2. Қазақстан Республикасындағы жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің қалыптасу мәселелері…………………………………………………………...7

3. Қазақстан Республикасындағы жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің жетілдіру жолдары................................................................................................11

ҚОРЫТЫНДЫ......................................................................................................14

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ..........................................................16

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

К І Р І С  П Е 

 

Қазіргі таңда еліміздің  мемлекеттік құрылымын жетілдіру, оның ішінде билік құзырларының әр деңгейі арасында нақты бөлінуі  мен халық билігінің маңызды  элементі болып табылатын жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін енгізу өте өзекті мәселелердің қатарында. Бұл биліктің бөлінуі шеңберінде қарастырылатын мәселе отандық басқару  жүйесін анықтайтын демократиялық  нышандардың бірден бірі. Бірақ бұл  бағытты көзсіз қабылдап бүкіл қоғам  проблемаларын шешеді деп қараудан сақтанған  дұрыс. Сонымен қатар  күшті ортақтандырылған мемлекет белгілі  кезеңде өзінің ішкі тұрақтылығын қамтамасыз ете алады. Бірақ оның ұзақ уақытқа  созылуы мүмкін. Ал, ішкі саясатта тұрақтылықты қамтамасыз ету саяси режимді  ортақсыздандыру, жергілікті өзін-өзі  басқаруды дамыту сияқты басқа да шараларды жүзеге асыруды талап  етеді.

Жұмыстың мақсаты – Қазақстан Республикасында жергілікті өзін-өзі басқарудың қалыптасуы мен даму концепциясын қарастырып талдау. Мақсатқа жету негізінде мынадай міндеттерді алға қойдық:

• жергілікті өзін-өзі басқарудың теориялық және территориялық аспектілерін қарастыру;
• жергілікті өзін-өзі басқарудың мәні мен түсінігіне және оның қысқаша тарихына тоқталу;
• жергілікті өзін-өзі басқарудың заң шығарушы билік органындағы маңыздылығын және оның қаржылық жағдайларын талдау;
• Қазақстан Республикасындағы жергілікті өзін-өзі басқарудың заңдық жобасының маңыздылығын көрсету;
• Жергілікті өзін-өзі басқарудың шетелдік тәжірибелерін қарастыру;
• Қазақстан Республикасында жергілікті өзін-өзі басқарудың қалыптасу мәселелерін талдау;
• Жергілікті өзін-өзі басқарудың қалыптасуындағы жетілдіру жолдарын талқылау;

Жергілікті өзін-өзі басқару  – бұл мақсат емес, тек халықтың өмірлік жағдайын көрсету, жергілікті бірлестіктерді біріктіру. Жергілікті өзін-өзі басқару ең бастысы жергілікті сұрақтардың шешілу бағыттарына  мән береді. Әдетте бұл бағытқа  мән берілмейді, муниципалдық орган  тапсырмаларға қарсылық білдіре  алады, жалпы аймақтың немесе республикалық  мәнін иемденеді. Жергілікті өзін-өзі  басқару жүйелік принцип бойынша  бағытталады. Жергілікті өзін-өзі басқару  сонымен қатар әр түрлі форманы  тікелей пайдалануға, азаматтар  құқығына, муниципалдық сайлауларды  жүзеге асыруға ұсыныс жасайды. Ең маңызды  жергілікті өзін-өзі басқару элементі – сайлау жүйесін орнату және муниципалдық бірлестігін қалыптастыру.

        Жергілікті  өзін-өзі басқару қазақстан мемлекетін  дамыту мен жетілдіруде маңызды  роль атқаруы керек.Бұл әсіресе  Қазақстан-2030 ұзақ мерзімді стратегиясын дамытуда, сондай-ақ егеменді мемлекет ретіндегі Қазақстанның даму болашағына тиесілі басқа да бағдарламаларда көрсетіледі.Бірақ ел тұрғындарының саяси және қоғамдық ортасында жергілікті өзін-өзі басқару мәнін түсінудегі бірліктің жоқтығы,бүл жергілікті өзіндік басқару ролінің болмауына алып келеді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Ж ергілікті өзін-өзі басқарудың мәні мен маңыздылығы.

 

Қазіргі жергілікті өзін-өзі  басқару ежелгі тарихты қалыптастырып  келе жатқан болып көрінеді. Жергілікті өзін-өзі басқарудың теориялық негізі алғаш рет ХІХ-ғасырда Бельгия  мен Францияда жасалған болатын. Ол ерікті қауымдастықтың  қызметі  ретінде сипатталды. Мемлекет қауымдастықты  құрайды, ол тек заң шығарушы, атқарушы және сот билігі ретінде таныған (муниципалдық, коммуналдық, қауымдық). Жергілікті өзін-өзі басқарудың пайда  болуы тұрғылықты халықтың өздерінің  экономикалық және саяси ортақ мүдделерінің сезінулерінің нәтижесі. Оны біз  халықтың, яғни жергілікті ұжымдардың қалыптасуынан байқай аламыз. Мысалы, Ресейде жергілікті өзін-өзі басқару «шаруашылық ұжымға» бағытталған. Қазіргі жергілікті өзін-өзі басқару өркендеген демократиялық мемлекеттерде муниципалдық реформалар арқылы ХІХ-ғ-да орналасқан.  Оның қалыптасуына түрткі болған жағдай, феодализмнен шығып индустриализмге бағытталуы.

Ел өзінің күшті жергілікті өзін-өзі басқаруына түрткі болған ұлы француздың революциясы болды. XVIII-ғ-да жергілікті өзін-өзі басқару  жүйесіне ең алғаш рет  1790 жылы  қадам басты. Француз саясаткері Турэмэн. Ол өзінің баяндамасында екі  мәселеге көңіл аударды:

1. Өзінің тұрғыни тіршілігін  білу, ол яғни муниципалдық басқаруға  бағыттайды.

2. Мемлекеттік тапсырысын  қадағалау, сондай көзқарастар. 

«Еркіндік теория қатынасы»  деп аталып кетті. Еуропада ХІХ  ғасырда  кеңінен тараған. Бұл теорияның  негізіне жүктелсек, ол өзінің табиғаты бойынша тәуелсіз, олар мемлекеттік  тармағына қалыптаспаған. Одан бұрын  қалыптасқан және өзінің жұмыстары  мен еркінше мәселесін қабылдай алады.  Кейінірек 1835 жылы Белинскийдің Конституциясына еркіндік теория қатынасын  қалыптастырған. Сонымен қатар, муниципалдық билікті мойындаған және де оған арналған жеке тармақтары болған.

     «Еркіндік  теория қатынасынан» кейін жергілікті  өзін-өзі басқару теориясы келді.  Осы теорияға көп еңбек сіңірген  ғалым Гирке және Шеффнер. Сонан  соң өз бағытын «мемлекеттік  басқару теориясы» орын алды. Оған еңбек сіңірген ХІХ-ғ-да  неміс ғалымы Штейнам және  Гнелстон болды. Бұл орталық  басқармадан айырмашылығы бұл  жерде шенеуніктер басқармайды,  яғни, өз жерлерін жергілікті  тұрғындары сайлайды. «Мемлекеттік  теория басқармасына» ешқандай  өзгерістер енген жоқ.

Жергілікті өзін-өзі басқару  феноменіне түсіну өте қиын. Ғылымда  жергілікті өзін-өзі басқару осы  күнге дейін реттелген жоқ. Қазіргі  авторлар осы мәселені зерттеуде, бірнеше  түсінік қалыптасты. Ғылымда көп  таралған бір түсінік бойынша  жергілікті өзін-өзі басқару азаматтың  құқығы болып саналады. Сол халық  жергілікті мәселелерді өздері шешу керек. Үкімет жергілікті өзін-өзі басқаруды  мойындай отырып, осымен жергілікті биліктің жұмысын қадағалай отырып, өзінің қызығушылықтарын реттеп отырады. Өте  жиірек басқару формасын ұсынады, сол жүйеге сүйене отырып, тұрғындар өздерінің құқығын, сонымен қатар әдет-ғұрпын, тарихын қорғай алады. Олар сол жергілікті жердің салт-дәстүрлері, тарихы бойынша жергілікті өзін-өзі басқару қалыптасады. Жергілікті өзін-өзі басқару ұйымы мемлекеттің ажырамас территориялық құрылымы. Сонымен қатар жергілікті өзін-өзі басқару өздеріне мынадай жауапкершілікті алады:

1. Муниципалды жұмыстар
2. Мемлекеттік құрылым жергілікті өмірдегі сұрақтардың шешілуін белгілі дәрежеде қысқарта отырып қатысады.

Жергілікті өзін-өзі басқарудың жергілікті халықы өз биліктерін өздері іске асырады, демократиялық мемлекет және азаматтық қоғамның жоғары дәрежелі дамуы адамдардың күнделікті өміріне  қатысады. Сондай-ақ, адамдардың демократиялық  бойынша өсуін, халықтың өркендеуін, өзін-өзі қалыптасуын, тануын, өзіндік  қызмет жасауын қадағалайды.

, жергілікті өзін-өзі  басқару – бұл жергілікті жердің  билігін орнату және халықтың  өзіндік, яғни өз еркімен шешім  қабылдауы. Басқа мемлекеттерде  жергілікті ұжымдар мемлекеттің  тікелей араласуына байыпталады.  Жергілікті өзін-өзі басқару   деген жүйе бұл жақта мүлдем  қарастырылмаған немесе тағы  да солармен қатар параллельдік  мемлекетке бағынатын ұжымдар  болуы мүмкін. Жоғарыда қарастырылған  деректерде жергілікті деңгей  мемлекеттік басқару немесе жергілікті  мемлекеттік басқаруын айтады. Мемлекеттік  басқарумен салыстырғанда жергілікті  жерде, жергілікті өзін-өзі басқару  халықтың қалауы бойынша жүзеге  асырылады, яғни жергілікті сайланған  ұжымдар мен (жергілікті өзін-өзі  басқару ) немесе мемлекеттік  басқару жергілікті жерде деген  термин бір сөзбен «муниципалдық  басқару» деп аталынады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Қазақстан Республикасындағы жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің қалыптасу мәселелері

 

1. Бәріне де мәлім ең жоғарғы демократия мемлекеттің тұрақтылығы жергілікті өзін-өзі басқару жүйесі болып табылады. Осыған бағына отырып азаматтық инцативасы және қоғамдық келісім қалыптасты.

2. Жергілікті өзін-өзі басқару  құқықтың негізі біздің мемлекетте Қазақстан Республикасының Конституциясында қойылған және одан басқа бірнеше заң жобасында бекітілген. Бірақ маңызды бөлігі нақты айтылған нормалары бүгінге дейін толық жасалмаған. Бұл жағдай әлі жергілікті өзін-өзі басқарудың бір жобаға келмегенін айтамыз.

3. Жергілікті өзін-өзі басқарудың жоққа шығарудың басқа мәселесіне мыналар жатады:

1) ұжымның бөлігін құрайтын, анықтайтын жергілікті өзін-өзі  басқарудың жоқтығы;

2) және оның жобасын  толық түсінуінің  жоқтығы;

4. Біздің пікіріміз  бойынша жергілікті өзін-өзі басқару — бұл ерекше мемлекеттің элементі болып табылады, және ол мемлекеттің ұжымына бағынбайды. Ал оның басқа ісі жергілікті халықтың жағдайын жасау. Сондай-ақ, жергілікті өзін-өзі басқару институты ең маңызды жобасы ретінде қарастыруы керек және азамат пен қоғам сондай-ақ, мемлекет барлығымен бір жүйеде байланысты болуы керек. Соның ең ортасында адам тұруы қажет. Өзінің талаптары мен қажеттілігіне жергілікті өзін-өзі басқару институтының құрылымы барлық қоғамдық экономикалық, экологиялық және басқа мәселелерді шешуге белсене қатысуы керек.

5. Жергілікті өзін-өзі басқару тағайындаған адам, жергілікті тұрғындардың жағдайын қарастырады және оның территориясын қорғайды, олардың керектілігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, тілектерін, яғни қоғамның барлық жағдайын қарастырады. Бірақ заң түрінде жергілікті өзін-өзі басқару халықты толық билігіне алуға тыйым салу қажет. Ол үшін заңды түрде жергілікті өзін-өзі басқаруды қамтамасыз ету, сайлау науқанын қамтамасыз ету, нақты өздерінің заң жобасын енгізу және жергілікті өзін-өзі басқаруды ұжымдық   тағайындау.

6. Жорғарыда айтылғандарды ескере отырып, «концепциялық шектеу қою өкілеттік деңгей, соның арасында мемлекеттік басқару және бюджеттік  аралас қатынасты орнату».

Біздің көзқарас мынадай, жергілікті өзін-өзі басқаруын ұйымдастырушыларға нақты талап қою. Қазақстан Республикасындағы  жергілікті өзін-өзі басқару жобасын  енгізу ең басты мақсат. Әрбір адам өзінің тұрақтылықты жерінде өз құқығын  қорғай алады.

7. Жергілікті өзін-өзі басқару заң жобасы жүзеге асырылса, мынадай принциптерді қоюға болады:

— демократизациялық принцип;

— субсидарлық принцип;

— департаментализациялық принцип;

— территориялық принцип;

— өзіндік принцип.

8. Жергілікті өзін-өзі басқару заң жобасының ең қиыны мемлекеттік басқаруды бөлу және жергілікті өзін-өзі басқару жобасы мемлекеттік тұрғыда бір сатыда келу.Бұл үшін бұл жобаның мемлекеттік минималдық стандарт енгізу қажет:

а) мемлекет басқаруды нақты  жергілікті өзін-өзі басқару жүйесіне бөлу;

б) заңның шынайылығы;

в) қатаң тәртіпті, бұйрықтыорындау.

9. Бұл жобаны қабылдау үшін мынадай мәселелерді шешу қажет:

1) мемлекеттік және орталық  басқармалардың қайталандырмау;

2) нақты жергілікті өзін-өзі  басқарудың өкілеттік ұжымына  шектеу қою;

3) мемлекеттік басқарымға  шектеу қою;

4) толық басқару мехнизм  орнату шағын ауылдарды, райондарда  бұл шараны Қазақстанның демократизацияға  байыпталған жаңа реформа деп  тануға болады  [5].

Сонымен, бұл бағытта біздің қолдан не жасалынады:

1. Қазақстан Республикасы Конституциясына байланысты барлық үлгі стандартына сәйкес болу қажет;

2. мемлекеттік басқарым өзінің жүйелік жағына барлық жағынан нарықтың экономикалық талабына сай болуы қажет.

3. Әкімдерді сайлауға толық жағдай жасалған. Үстіміздегі жылдың тамыз айында эксперименталдық тұрғыда Қазақстан қалалары Алматы мен Астанада сайлау өтеді. Сонан соң ауылдық, селолық, райондық сайлауын 2007 - жылға дейін өтуін қарастырады. 

4. Заң жобасы іс жүзінде ойлағанда іске асыруға мәжбүр, негізгі принциптері жүйелік мемлекеттік басқарым. Конституцияға енгізілген мемлекеттік басқарым 55 мың өкілет болған.

1) Қазақстан Республикасының  өкілетіне парламенттің қарастырған  заңдарын жобаларын жүзеге асыру  қажет;

2) Эксперименталды сайлауларды  мұқият зерттеу және өткізу;

3) Мемлекеттік бағдарламаны, яғни жергілікті өзін-өзі басқару  заң жобасын қолдау;

4) Арықарай дамыған өзіне  байланыстырған  әкімшілік рефомалар  қажет. 

Үкіметтің жұмысы ең жоғарғы  деңгейде болу және үкіметтің жүйелік  құрылысын қысқартпауға тырысу; жарты  билікті өкілге тапсыру және т.б.

 5. Мемлекеттік қызмет кешенін нығайту. Мысалы, әкімшілік басқаруын, бюрократиялық басқаруды жою.

Жергілікті өзін-өзі басқарудың құрылуы өте ұзақ және күрделі  болып табылады. Халықаралық тәжірибеге бағына отырып үш типті бөлуге болады:

1. Англо-саксониялық;

2. Франциялық;

3. Аралас.

Бұл типтерді таңдау мәселесі өзіндік ізденіс болып табылады. Менің көзқарасым бойынша Қазақстан Республикасында араласа жергілікті өзін-өзі басқару болып табылады. Бұл типке бағынатын себебі, Қазақстан унитарлық мемлекет. Жергілікті өзін-өзі басқару Қазақстанда бүгінгі күнге дейін нормативтік құқықтың заңға енгізілмеуі. Өйткені мемлекет нақты экономикалық және қоғамдық-саяси мәселені дұрыс шешпеген.         

Қазір мемлекеттік  басқару мәселесінде үлкен өзгерістер  жасалынып жатыр. Осыған байланысты Азаматтық кодекске, «Жергілікті өзін-өзі басқару туралы» заңға өзгерістер мен түзетулер енгізілуде. Сенат «Қазақстан Республикасының кейбір заң актілеріне жергілікті мемлекеттік басқару мәселелер бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң жобасын бірінші оқылымда талқылап, екінші оқылымда қарау туралы шешім қабылдады. Сенаторлар палаталарында осы заң жобасына 66 түзету енгізу ұсыныс жасаған болатын. Пысықтау кезінде ол түзетулердің бірқатары алынып тасыталынды. Сенаттың жалпы отырысында Заң жобасында 54 түзету ұсынылды. Жан-жақты саралау кезінде, осы түзетулердің 13-і тағы алынып тасталынып, барлығы 41 өзгеріс пен толықтыру заң жобасына енгізілді. Сенаторлар ұсынған өзгерістер жергілікті әкім ұсынысы бойынша құрметті азамат атағын беруге, мәлихаттар аппаратындағы мемлекеттік қызметшілер санына, мәслихат хатшысының еңбекақысына, кәсіпкерлік қызметке тыйым салуға, жергілікті әкімдіктің құзыретін кеңейту мәселелеріне қатысты болды. Заң жобасы осы өзгерістермен мәжіліске қайтарылды.

Шынын айтсақ, Мәжілісте  де, Сенатта да осы заңды талқылау кезінде оралықтағы құзырлы мекемелердің көптеген міндеттерін жергілікті жерге  беру жөнінде көптеген пікірлесулер өтті. Жергілікті мемлекеттік атқару органдары сапалы түрде жұмыс  істеу үшін әлі де мәслтихаттардың  ролін көтере түсу қажеттілігі айтылды. Жергілікті мәслихаттардың құқықтарын өкілеттіктерін көтеріп, бюджетін бекітсе, еңсесі тіктелетіні ортаға тартылды. Орталықта Парламент пен Үкімет қалай жұмыс жасап жатса, жергілікті жерде мәслихат пен әкімдіктің қызметтік  қатынасы да сондай болуға керек. Әкімдер  атқарып жатқан жұмыстары туралы мәслихат алдында есеп береді. Оның бюджетін мәслихат белгілеп, бекітеді. Бірін-бірі қадағалап, кемшіліктерін  айтып, бірге түзетеді. Халықтың қамын  ойлап жұмыстарын елдің әл-ауқатын  көтеруге бағыттайды.

Мемлекетімізде билікті  орталықсыздандыру мәселесін жан-жақты  ойластыра отырып шешуді қажет етеді. Парламент депутаты тұрақты қызмет пен жалақы алып жұмыс істесе, жергілікті мәслихат депутаттары тұрақты жұмыс  істемейді. Заң жобасында ондағы хатшы мен тексеру комиссиясының  төрағасы жалақы алатын етіп белгілеп отыр. Оның жалақысын әкімнің орынбасарының  жалақысымен бірдей етіп көтеру қажеттігін депутаттар айтуда. Олар мемлекеттік  қызметші болып саналады. Заң жобасында  хатшы мен тексеру комиссиясының  төрағасы мемлекеттік қызметші болып  саналатындықтан тек ғылыми жұмыстармен  шұғылдануға құқылы. Ал қалған мәслихат депутаттарының кәсіпкерлікпен айналысуға құқығы бар болмақ.

Бұл заңдарды жете қайта  қарау мақсатымыз — өкілеттік  бір орталықтан  басқару функцияларын облыстық деңгейдегі басшылықтарға  беру. Жергілікті жердегі басқару  органдары орталыққа қарағанда  белгіленген міндеттерді жақсы  атқарады. Өйткені олар өздерінің  өзекті мәселерінің туындап отырған  себептерін және қайсысына басымдық беруі керектігін жақсы біледі. Сондықтан  кейбір құқықтық функциялардың көпшілігін, оның ішінде сәулет, қала құрылысын  жүргізу, қоршаған ортаны қорғау, кейбір кәсіпкерлік түрлерін лицензиялау  мәселелерін жергілікті жердегі  атқару билігіне берілу жолдары қарастырлуда. Мәселен, сонау қиырдағы кәсіпкер сол  жерден туристік шағын мекеме ашу  үшін Астанаға келіп Туризм және спорт  Агенттігінен лицензия алатын. Ендігі жерде олай болмайды. Кәсіпкер тұрғылықты жеріндегі агенттіктік басқармасы не бөлімшесінен тиісті құжаттарын кешіктірмей  ала алады.

Мұнда республикалық және жергілікті мемлекеттік мекемелердің дәйектеу қарастырылуда. Бұл заң  жобаларының ендігі бір қыры —  облыс пен аудандар арасындағы мемлекеттік  мекемелердің қызметтік міндеттері нақтыланып, бірін-бірі қайталамауы  қарастырылуда.

Талай жылдар бойы осы мәселе үлкенді-кішілі мінбелерде көтеріліп  келе жатса да, ешқандай құзырлы  органның өзі атқарып отырған  билік тұтқасының белгілі бір  бөлшегін басқаға бергісі   келмейтіндігі  белгілі болып отыр. Сондықтан, біз  мұны нақты заңдармен, құқықтық актілермен бекітуіміз қажет. Бұл қадамның ар жағындағы  жалғасы ретінде аудандық әкімдіктер мен мәслихаттардың міндеттерін  ауылға өткізе бастаймыз. Оның ішінде ауылдық жердің құрылыс саласын  дамыту, сонда орналасқан кәсіпкерлік  қызметін лицензиялау ауыл әкімдіктеріне  беріледі. Елді-мекендердегі әкімдіктердің  аппаратын құруға республикалық  бюджеттен 2004 жылы 2 млрд. 882,5 млн-дай  теңге жұмсалды. Осы заң тезірек  қабылданса әкімдіктерді заңды тұлға  ретінде отау етіп шығарып, олардың  штатын бекітіп қаржыландырамыз. Соның  ішінде тұрғындардығң тұрмыстық  жедел шешіп отыру мақсатында шаруашылық ісін жүргізетін коммуналдық  кәсіпорын ашуына рұқсат етілетін болды. Бұл шаралар әкімдердің жергілікті тұрғындарға жасалатын әлеуметтік-тұрмыстық  қызметтерін тиянақты және уақтылы  орындауына мүмкіндік береді.

Көптеген орталық органдар жергілікті жерге көп жылдан бері қалыптасып қалған міндеттерін бергісі  келмейді. Мұны қазір президент жанындағы  Мемлекеттік комиссия екі жылдан бері қарауда. Бауыржан Мұхамеджанов басқаратын Мемлекеттік комиссия министрлердің  қатысуымен өткізіліп отыратын мәжілістерінің шешімдері негізінде, көптеген заңдарға ішінара түзетулер енгізе бастады.

 

 

 

 

 

3.  Қазақстан Республикасындағы жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің жетілдіру жолдары 

 

Қазақстанның қазіргі  сатыдағы дамуы реформа үрдістерінің арасалмағын орталықтан жергілікті денгейлерге тусіруді қажет етеді және де оны билік те, қоғам да моиындайды. Және де бұл мәселе бойынша үкімет арнайы құжат әзірлеген.  ''Мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктерді шектеу және бюджетаралық қатынастарды жетілдіру тұжырымдамасы". Дәл сол кеңесте Елбасы Н.Назарбаев осы мәселе жөнінде былай деп өз пікірін біддірді. "Бәрін бір қолға тастай қысып, айрылмайтын әдет біздің дамуымызды тежеп отыр". Сондықтан Президенттің халыққа Жолдауында орталықсыздандыру проблемасы саяси міндеттердің алғашқысы болып аталды. Бірақ бұны елімізде жүзеге асыру көптеген себептерге байланысты қиынға  соғуда.

Саяси орталықсыздандырудын табиғатын, оның қаншалықты таралғанын, жүзеге асыру барысында қолданылатын әдіс-тәсілдерін анықтамай және тиімді жолдарын іздестірусіз қашанда қоғамның ұлттық ерекшеліктерінен бастау алатын демократиялық мемлекет құру процесі жетістікке жетпейді. Әлбетте, орталықсыздандыру процесі өзіндік жергілікті ерекшеліктерді ескеруі тиіс, оның ішнде  тұрғылықты халықтын менталитеті, әдет-ғұрпы, рухани мәдениеті, демократиялық дәстүрдің орнығуы және де сол сияқты көптеген мәселелер кіреді. Биліктің өкілеттігін тек механиқалық жүзінде кешіру мүмкін емес, ол   қоғамда орын алып отырған нақты жағдайларға сүйенуі тиіс. Керісінше жағдайда, онын арты мемлекетте терең шиеленістің пайда болуына альш келуі әбден мүмкін.

Бірінші жағдай билік тепе – теңділігін  сақтай отырып, өкілеттіктерін орталықтан одан төменгі билікке беруді көздейді. Бұл түсініктен орталықсыздандыру демократиялық басқаруға жағдай жасай отырып, үкіметті халыққа жақындата түседі деп айтуға болады.

Екінші анықтама бойынша, мемлекеттік функциялардын бір  бөлігі (меншік, каржы және баска  да сол сияқты) жергілікті өзін-өзі  басқару органдарына тапсырылады. Олар өз кезегінде, осы орталықсыздандырылған  құзырлары шеңберінде, жоғары билікке жүгінбей-ақ, өз жеке атынан окілетін іске асырады. Осындай жолмен жергілікті автономия қамтамасыз етіледі.

Қазақстан Республикасында  жергілікгі өзін-өзі басқару мәселесіне келгенде баса айтатын жайт, еліміздің 1995 жылы қабылдаған Конституцияның 89 бабына сәйкес, Қазақстан Республикасында жергілікті өзін-өзі басқару   танылды. Және де, бұл Атазаң қабылданғаннан кейін екі жыл мерзімінде жүзеге асуы тиіс. Әрине, бұл Заңның осы күнге дейін қабылданбай келе жатқаны заңға кайшы, оны бұзушылық. Дегенмен, бұл Заң қатардағы зандардан айрықша - саяси салдары бар Заң, сол себептен де оны асығыс түрде қабылдау, басқасын айтпағанда, мемлекеттілігімізге нұқсан келтіруі мүмкін.

Соңғы үш-төрт жыл  аралығында жергілікті өзін - өзі басқару проблемасына қоғамдық ұйымдар тарапынан да мұқият назар аударылуда. Қоғамдық ұйымдар, саяси партиялар мен козғалыстар көптеген басқосулар өткізіп, осы мәселенің төркінін шеше алмауда. Нәтижесінде көптеген ұсыныстар да жасалды, бірақ нақты бір тоқтамға келе қойған жоқ.

Сонымен, билікті  орталықсыздандыру және жергілікті өзін-өзі басқару жүйесі Қазақстан жағдайында, бірінші жағынан, азаматтық қоғам дамуының тетігі болса, екінші жағынан, ол - сол азаматтық қоғамның жетілу дәрежесінің көрінісі.

Жергілікті өзін-өзі  басқару туралы мақаласында К.Шәріпбаев осы мәселенің Казақстанда дамуына әсер етіп отырған кедергілерді көрсеткен екен. Соның ішінде мыналарды айтып өту қажет деп ойлаймыз. Қазақстан Республикасының қазіргі заңнамасы аумақтар мен жергілікті тұрғындардың даму үстіндегі мүдделері мен сұраныстардын жалпымемлекеттік саясатпен үйлесуіне жауап бермейді. ҚР Конституциясының 85-бабы бойынша тиісті аймақтардағы іс жағдайы үшін жергілікті өкілді және атқаруы органдар жауапты болып табылады. Ойткені атқарушы орган жалпымемлекеттік саясатты жүргізу үшін жауапты болса, онда азаматтардың мүддесі формальды түрде өкілі органмен атқарылады.  Басқаша айтқанда, жергілікті өзін-өзі басқару органының функциялары әлсіз заңдық және нормативтік негізде құрылған жағдайда, олар шындығында биліктің өкілді органдарымен жүзеге асырылады.

Басқарудың нәтижелі болуы үшін тұрақтылық қажет, ал реформа жүргізу үшін керегі - өзгерістер. Осыны тепе-тең жолмен, қоғамда тұрақсыздық туғызбай жүргізуі — алғышарт.

Орталықсыздандыруды тек ұйымдастыру және кұқықтық шаралар етінде қабылдау – қателік.  Оны саяси процесс ретінде қабылдау қажет.

Әлемдік тәжірибеге сүйенсек, Француз мамандары Францияда орталықсыздандыруды жүргізудің екі себебін алға тартады: саяси және ұйымдастыру-техникалық.

Біріншіден, мемлекеттің қоғам өмірінің барлық салаларына ықпал ету деңгейінің үнемі өсуіне жауап ретінде орталықсыздандыру жүргізу.

Екіншіден, қоғамдық деңгейде қабылданатын шешімдерде кептеген жергілікті факторлар ескерілмей қалу қауіпті болды. Сондықтан да шешім-дер мемлекеттік мекемелерден гөрі, сайланбалы түтғалар іс жүргізуді қалайтын азаматтардың мүддесіне және шындыққа саймайтын. Бұл орайда орталықсыздандыру - демократия дамуының қажетті талабы.

Үшіншіден, азаматтың өзін айқындау құқығын тану және олар өз дегенімен ұжымдарға бірігу қажеттілігі туындайды И.Люшердің пікірі бойынша орталықсыздандыру осындай қажеттіліктердің жүзеге асырылуы мен жергілікті ерекшеліктердің ескерілуін  қамтамасыз етеді.

Ұйымдастыру-техникалық себептердің арасынан мыналарға  ерекше көңіл бөлінеді: орталықтың белгілі дәрежеде енжарлық танытуы, белсенділік байқатпау және экстремалды  жағдайларды қабылданған шешімдеріне  жауапкершілік алғысы келмеу.

Мемлекет өз тарапынан  уәкіл арқылы әкімшілік және қаржылық бақылауын жүзеге асырады.

әкімшілік бақылау:

· қабылданған шешімдер мен оның іске асырылуын және дұрыстығын бақылау;

· жергілікті өзін-өзі  басқару органы қабылдаған шешімдердің заңға сәйкестігін бақылау.

Жергілікті өзін-өзі басқару  кұрамына кіретін екі органның біреуі ғана ақылы түрде қызмет етеді, ал Кеңес — ақысыз қызмет ететін қоғамдық орган.

Осылайша, қоғамда  демократиялық үрдістердің және мемлекеттілігіміздің нығаюымен бірге жергілікті өзін-өзі басқару жүйесі де пісіп-жетіледі деп ойлаймын.

Баса назар  аударып айтатьн жайт, осы кезеңдер аралығын ешқандай нақты мерзіммен белгілеуге болмайды. Ол жоғарыда айтылган факторларға тікелей байланысты.

Жергілікті өзін-өзі  басқару органы мемлекеттің тұрақты және маңызды саяси институтына айналуы тиіс деп есептеймін.