Жүйке жүйесі. 2

Жүйке жүйесі

 

КІРІСПЕ

 

Жүйке жүйесі денедегі барлық мүшелердің,  жүйелердің қызметтерін қадағалап, реттеп отырады. Адамның сыртқы ортамен байланысын қамтамасыз ете отырып, оның өзгерген орта құбылыстарына бейімделуіне, тіршіліктің қалыпты жүруіне жауап береді. Бас миының атқаратын ерекше қызметтері: ойлау, дүниетану, талдау, пікір қалыптастыру арқылы адам сыртқы ортаның өзгерістеріне бейімделумен қатар, өзін қоршаған ортаға да ықпал жасай алады. Осындай күрделі қызметтерді мүмкін ететін жүйке жүйесінің құрылысын, жасушалық құрамын, олардың ерекшеліктерін, қалыптасатын ауытқуларын түсінудің медицина саласында оқып жүрген студенттер үшін маңызы зор. «Гистология» пәнінен қазақ тілінде дайындалып шығарылған оқулықтар әлі де болса жеткіліксіз. Сондықтан студенттерге, әсіресе Қазақстан Республикасының 2006 жылы қабылданған бағдарламасына сәйкес оқытылатын студенттерге «гистология 2» жаңа пәні бойынша оқу құралы ретінде ұсынылады.

Төменде осы аттас модуль бойынша дәрістер мен тәжірибелік сабақтардың тақырыптарының үлгісі берілген. Оқу құралында бұл тақырыптарға қажетті материалды табуға болады.

Дәрістер тақырыбы

Шеткері жүйке жүйесі. Жұлын. 1 сағат

Бас миы сабауының гистологиясы. Мишық. 1 сағат

Үлкен мидың жарты шарларының қыртысының жасушалық және модульдік құрылымы..1 сағат

Тәжірибелік сабақтар тақырыбы

Жұлын. Жұлын түйіні, шеткері нерв 3 сағат

Орталық жүйке жүйесі.  Мишық. Бас миының қыртысы.. 3сағат

Студенттің өзіндік жұмысы

Балалардың жүйке жүйесінің морфофункциональдық сипаттамасы.

 

ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚЫЗМЕТТЕРІ

 

Жүйке жүйесі келесі қызметтерді атқарады:

• ағзаны ішкі және сыртқы ортамен байланыстыруды қамтамасыз етіп, сыртқы әлемді немесе мүшелердің жағдайын бейнелеу
• ағзадағы барлық ерекше үрдістерді реттеу және басқару
• маманданған мүшелердің қызмет атқаруы барысында арақатынасын қамтамасыз ету, мүшелерді жүйеге біріктіру
• мүшелер жүйесін тұтас ағзаға біріктіру
• жоғары жүйке қызметін атқару, яғни түйсіну, болжау, жаңалық ашу сияқты мүмкіндіктерді қамтамасыз ету

 

ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНІҢ ФИЛОГЕНЕЗДЕГІ ДАМУЫ

 

Эволюция барысында жүйке жүйесінің күрделенуі жүрді. Жүйке жүйесінің филогенетикалық дамуында негізгі үш сатыны ажыратуға болады. Дамудың бұл сатылары қазір өмір сүріп жатқан омыртқалылардың жүйке жүйесінің құрылысында өз көрінісін тапқан.

1 саты — диффузды жүйке жүйесімен анықталады. Жүйенің бұл құрылысын ішекқуыстыларда көруге болады. Жасушалар бір-бірімен тұтас тор құрай байланысқандықтан жүйке жүйесінің бұл құралуын торлы жүйке жүйесі деп атайды. Жоғары омыртқалыларда аталған жүйенің элементтерін жүйке өрімдерінде байқауға болады.

2 саты — ганглионарлық немесе түйінді жүйке жүйесінің түзелуі. Жүйке жүйесінің бұл түрі жазық құрттарда анықталады. Жүйке жасушаларының бір жерге жиналуының нәтижесінде жүйке орталықтарының – ганглийлердің пайда болуымен сипатталады. Кейбір құрттарда түйіндердің жұп құрауы бұл жүйенің күрделі түрі болып табылады, оны жүйке жүйесінің сатылық (баспалдақтық) түріне жатқызады.

3 саты — хордалыларда анықталатын түтікшелі жүйке жүйесінің пайда болуы. Жүйкелік түтікшенің қалыптасуымен сипатталады. Омыртқалыларда түтікшенің алдыңғы бөлігі қарқынды өсіп бас миына айналады. Балықтарда жоғарғы біріктіруші орталық сопақша ми, ал қосмекенділерде жақсы дамыған қыртысы бар аралық ми болып табылады. Балықтар мен қосмекенділерде үлкен жарты шарларда тек йіс сезу ғана іске асырылады.

Құстар мен сүтқоректілерде мидың жарты шарлары жақсы дамыған, бірақ құстарда ми қыртысы аз жетілген. Ол үлкен жарты шарлардың жоғарғы бетінің жуандаған аймағы болып анықталады, үстінде жүлгелер болмайды, оның көп бөлігін жолақты дене құрайды. Бірақ құстардың орталық миының қыртысы өте жақсы жетілген, ол негізгі көру орталығы болып табылады. Сүтқоректілерде көру орталығы үлкен жарты шарлардың қыртысында орналасқан, ол аймақта қыртыс өте жақсы дамып жетілген. Жолақты денеден қыртыстың мөлшері көбірек болады, қыртыс екінші реттік немесе жаңа жамылғыны құрайды.

Жүйке жүйесі эволюциясының принциптеріне жатады:

1. Жүйке жүйесінің өзгеруі оның ежелгі құрамының тұтасынан қайта құралуының есебінен көрі, жаңа элементтердің бұрыннан бар құрылымдардың үстінен түзілуі және жаңадан пайда болған бөлігіне ежелден бар бөліктің бағынышты болып қалыптасуы арқылы жүреді.

2. Екінші жол жүйке жасушаларының, оның ішінде рефлекторлық доғалардың ендірме жасушалардың санының және олардың байланыстарының артуы арқылы жүзеге асыру. Бұл принципті интенсивті деп атайды, ол омыртқалылардың жүйке жүйесінің дамуында орын алған, ең оңтайлы болып табылады.

3. Үшінші - экстенсивті принцип жасушалардың жалпы саны өзгермей, олардың көлемі мен өсінділерінің тармақталуының өсуіне негізделген. Жүйке жүйесі дамуының төменгі сатыларында кездеседі, оңтайлылығы төмен болады.

ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНІҢ ОНТОГЕНЕЗДЕГІ ДАМУЫ

 

Жүйке жүйесінің даму негізі нейроэктодерма болып табылады. Ол 1) жүйкелік түтікшеге және 2) жүйкелік айдаршаға дифференцияланады. Жүйкелік айдарша екі ганглиоздық табақшаға бөлінеді. Жүйке жүйесінің морфогенезінің негізгі компоненттеріне жатады: 1).эмбрионалдық индукция; 2).радиалды глияның және хемотропизмге негізделе бағытталған аксондардың нақты орын ауыстыруы; 3).байланысушы жасушалардың фенотипін тұрақтандыру мақсатындағы нейрондардың арасындағы нейро-трофикалық арақатынас; 4).жасушалардың бағдарланған физиологиялық өлімі (апоптоз).

Жүйкелік түтікше бес қабаттан тұрады: ішкі шекаралық мембрана, эпендималық, мантиялық (плащтық) қабаттардан, шеткі пердеден және сыртқы шекаралық мембранадан. Эпендималық қабат қарқынды түрде митозбен бөлінетін вентрикулярлық жасушалардан құралған. Пролиферациясын аяқтаған жасушалар мантиялық қабатқа орын ауыстырады, бірақ олардың біраз бөлігі орнында қалып эпендималық глияға негіз болады. Мантиялық қабатқа орын ауыстырған жасушалардан детерминацияның нәтижесінде екі түрлі жасушалық дифферон түзеледі: нейрогендік және глиогендік (спонгиогендік). Нейрогенді негізден нейроциттер, ал глиогендіктен, эпиндималықтан басқа, бүкіл макроглия жасушалары туындайды. Шеткі перде алғашқы екі қабаттың жасушаларының өсінділерінен тұрады.

Орталық жүйке жүйесінің барлық жасушаларының пайда болу көзі митозбен бөліну қабілеті бар вентрикулярлық жасушалар болып табылады. Эпендималық қабаттың ішінде орын ауыстыру барысында олар пішіндерін өзгертеді. Бөлінуін аяқтаған нейробластылар, және бөлінуге қабілетті глиобластылар мантиялық қабатқа ауысады.

Вентрикулярлық жасушалардың біразы эпиндималық қабатта қалып, эпендималық глияға және оның бір түрі радиалды глияға айналады. Бұл глияның өсінділерінің бойыменен нейробластылар эпендималық қабаттан жүйкелік түтікшенің сыртқы қабаттарына ауысады. Бас миының үлкен жарты жарларының және мишықтың қыртысының түзелуі кезінде нейробластылар мантиялық қабатқа ғана емес, шеткі пердеге де орын ауыстырғандықтан сұр зат бұл мүшелерде шеттеп орнығады. Мишықта нейробластылар алмұрт тәрізді жасушалардан тұратын ганлионарлық қабатты түзейді. Біраздан кейін олардың бір бөлігі кері қайтып түйіршікті қабатты береді.

Нейробластылардың эмбриогенезде орын ауыстыруының бұзылуы агирияға - жарты жарлардың қатпарларының аз дамуына әкеледі.

Жұлынның дамуы кезінде нейробластылардың шеткі пердеге ауысуы жүрмейді, сондықтан сұр зат мантиялық қабаттан түзеліп, шеткі пердеден ақ зат пайда болады. Жұлын жүйкелік түтікшенің кеуделік бөлігінен дамиды. Жүйкелік түтікшенің ішінде ликвор ерте пайда болады. Ликвордың кұрамында ақуыз ересек адамдардікінен көрі 20 есе көп. Ликвор дамып келе жатқан медуллобластылардың қоректенуін қамтамасыз етеді, әрі оның құрамында мүшенің дамуында керекті реттеуші факторлар болады. Көбейген медуллобластылар эпендималық қабаттан мантиялық қабатқа орын ауыстырады. Мантиялық қабаттан кейін сұр зат, ал шеткі пердеден ақ зат пайда болады. Сұр заттың алдыңғы бағанында орналасқан нейробластылар қимылдатқыш нейрондарға айналып моторлық ядроларды түзейді. Олардың аксондары тез өсіп жұлыннан алдыңғы түбіршік түрінде шығады. Осымен қатар жұлын ганглиінің нейробластылары сезімтал нейроциттерге айналады, олардың аксондары жұлынның артқы түбіршігін құрай мантиялық қабатқа кіреді де мотонейрондармен немесе артқы бағанның интернейрондарымен синапс құрайды.

Бас миының дамуында бірнеше сатыны ажыратады.

1. Үш ми көпіршігінің сатысы. Бұл сатыда бас түтікшесінің алдыңғы бөлігі үш кеңейме түзейді (эмбриогенездің 4 аптасы) алдыңғы ми (прозенцефалон), ортаңғы ми (мезенцефалон) және ромб тәрізді ми (ромбэнцефалон).

2. Бес ми көпіршігінің сатысы. Эмбриогенездің 5 аптасында алдыңғы ми 2 бөлікке бөлінеді: ақырғы (телэнцефалон) және көз көпіршіктерімен аралық ми (диэнцефалон). Ромб тәрізді ми артқы миға және миелэнцефалонға бөлінеді. Ақырғы мидан көпір және мишық пайда болады. Миелэнцефалоннан сопақша ми түзеледі.

3. Орын ауыстыру сатысы. Эмбриогенездің 5-10 апталарында өтеді. Бұл мезгілде ақырғы мидың тез өсуі және дифференциялануы басталады, қыртыстық және қыртыс асты орталықтар түзеледі.

4. Ми құрылымдарының ішкі дифференцировка сатысы. Эмбриогенездің 10-20 апталарында жүреді. Бас миында жартышарлар оның ең үлкен бөлігіне айналады, негізгі бөлімдердің; йірімдер мен жалдардың түзелуі жүреді. Мишықтың құрылысы дефинитивті сипатқа енеді. Бас миының қарқынды миелинденуі, тікенекті аппараттың қалыптасуы өтеді. Олардың құрылысының қалыптасуы нәресте туғаннан кейін аяқталады. Бір пирамидалық нейронның үстінде 6000-ға дейін тікенектер пайда болады.

 

СОМАЛЫҚ ЖӘНЕ ВЕГЕТАТИВТІК ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕЛЕРІ

 

Анатомиялық тұрғыдан жүйке жүйесінің екі бөлігін ажыратады:

• орталық (ОЖЖ): бас миы және жұлын
• шеткері (ШЖЖ): жүйке түйіндері, жүйке бағандары (жүйкелер немесе жүйкетер) және жүйкелік аяқтамалар

Қызметтік тұрғыдан жүйке жүйесінің екі бөлігін анықтайды.

• сомалық (соматикалық)
• вегетативтік (автономды)

Сомалық және вегетативтік жүйке жүйелерінің айырмашылығы қызметтік көрсеткіштерімен ғана шектелмейді. Олардың құрылысы, құрамына кіретін құрылымдық элементтері де, атап айтсақ жүйкелік ядролары, түйіндері, бағандары, әрқилы болып келеді. Осыған сәйкес бұл жүйенің құрамындағы рефлекторлық доғалар да өзгеше болады.

Сомалық жүйке жүйесі сомиттерден дамыған мүшелерді – теріні, қаңқалық бұлшық еттерді, байламдар мен сіңірлерді жүйкелендіруге қатысады. Бұл мүшелердің қызметін адам өз қалауынша өзгерте алады.

Вегетативті (немесе автономды) жүйке жүйесі келесі мүшелерді жүйкелендіре отырып, ағзаның вегетативті қызметтерін қадағалайды: 1) тамырлардың тонусын және жүректің жұмысын; 2) бронхтардың тонусын; 3) жылуды өндіру мен сыртқа шығаруды (мысалы тер арқылы); 4) ас қорыту мүшелерінің моторикасын және сөл бөлуін, сонымен бірге зәр шығару жолдарының моторикасын; 5) көздің жазық бұлшық еттерінің тонусын. Бұл қызметтерді адам өз қалауынша өзгерте алмайды, сондықтан да оны автономды дейді.

Вегетативті жүйке жүйесі, өз кезегінде, екіге бөлінеді: симпатикалық және парасимпатикалық.

Әдетте мүшеге бұл екі жүйенің де эффекторлық талшықтары келіп, тітіркену кезінде бір - біріне қарама - қарсы ықпал көрсетеді.

Симпатикалық жүйке жүйесі ағзаны шұғыл өзгеріске бейімдеуге қатысады. Мысалы, терінің және ішкі мүшелердің тамырларының қысылуының, жүрек соғуының артуының әсерінен қанның қысымы көтеріледі; бронхтардың кеңеюіне байланысты тыныс алу белсенділігі жоғарылайды; энергия өндіру, онымен қатар дене қызуы және жылу бөлу артады; ас қорыту мүшелерінің моторикасы мен өнім өндіру қабілеті төмендейді, зәр шығару азаяды; көз қарашығы кеңейеді.

Парасимпатикалық жүйке жүйесі қалпына келу үрдістерін қамтамасыз етеді: тамырлардың тонусы мен жүректің жұмысы төмендейді; бронхтардың кішіреюіне байланысты тыныс алу әлсірейді; энергияны өндіру баяулайды (тер бөлуге парасимпатикалық жүйке жүйесі ықпал жасамайды); ас қорыту жүйесі мүшелерінің қызметі артады, зәр бөлу белсенді түрде жүреді; көз қарашығы кішірейіп, цилиарлық бұлшық еттер жиырылады.

Орталық және шеткері жүйке жүйелерінің морфологиялық құрылымының негізінде нейрондардың өздерінің қызметін атқару үшін ансамбльдерге бірігуі немесе интеграциясы жатады. Нейрондардың интеграциясы нәтижесінде рефлекторлық доғалар түзеледі.

Рефлекторлық доға дегеніміз ағзаның белгілі сыртқы немесе ішкі тітіркендіруге жауап беруін қамтамасыз ететін сезімтал, ассоциативті (ендірме) және қимылдатқыш нейрондардың тізбегі. Сомалық жүйеге тән рефлекторлық доға (1сурет) келесі нейрондардан құралады.

Сезімтал нейрондардың денесі үнемі жүйке түйіндерінде, яғни жүйке жүйесінің шеткері бөлігінде орналасады. Мысалы, жұлынның артқы түбіршектерінің бойында орналасқан жұлын түйіндері, немесе бассүйек-ми жүйкелерінің бойында орналасқан бастың сезімтал түйіндері (жұлын түйіндерінің аналогтары). Ганглийлердің екеуінде де анықталатын нейрондар жалған униполярлы, өйткені олардың денесінен шығатын дендрит және аксон бір-біріне өте жақын орналасқан.

Рецепторлық нейрондардың сезімтал аяқтамалары сомалық мүшелерде орналасады. Ал дендриттері аяқтамалардан аралас жүйкелерінің құрамында шығып, жұлынның артқы түбіршектерімен бірге нейронның денесіне барады.

Сезімтал нейрондардың аксоны жұлынға кіреді. Кейбір жағдайда олар жұлынның сол аймағында ассоциативті нейрондарда аяқталады, кейде сезімтал нейронның аксоны жұлынның артқы бағандарының құрамында сопақша мидың ядроларына дейін көтеріледі.

Ассоциативті жасушалардың денелері сомалық рефлекторлық доғаларда орталық жүйке жүйесінің сұр затында анықталады. Бірінші ассоциативті нейронның денесі жұлынның алдыңғы немесе артқы мүйіздерінің бірінде немесе сопақша мидың ядроларында орналасады. Доғаның құрамына кіретін келесі ассоциативті нейрондардың денелері орталық жүйке жүйесінің басқа бөлімдерінде болуы мүмкін. Оның ішінде бас миының қыртыс асты ядроларында және мидың үлкен жартышарларының

1. сурет. Қарапайым рефлекторлық доға

1. терідегі рецептор

2. дендрит

3. сезімтал нейронның денесі

4. сезімтал нейронның аксоны

5. ендірме нейрон

6. қимылдатқыш нейронның денесі

7. қимылдатқыш нейронның аксоны

8. бұлшық еттегі қимылдатқыш  жүйкелік аяқтама қыртысында да кездеседі. Ассоциативті нейрондардың дендриттері әдетте қысқа болып келеді, сондықтан нейронның денесі орналасқан орталық жүйке жүйесінің сұр затының аймағында жатады. Ассоциативті жүйке жасушасының аксоны көбінесе алдыңғы мүйіздің эффекторлық нейрондарына тура барады немесе көрші аймаққа дейін созылады, кейде басқа ассоциативті нейрондарға жалғасады. Кейінгі жағдайда бас миына дейін баруы мүмкін.

Эффекторлық нейрондар сомалық жүйке жүйесінде қимылдатқыш немесе моторлық (мотонейрондар) деп аталады. Олар қаңқалық бұлшық еттерді жүйкелендіруге қатысып, қозғалысты қамтамасыз етеді. Бұл нейрондардың дендриттері ассоциативті жасушалардың дендриттеріне ұқсас қысқа болады. Ассоциативті нейрондардан келетін жүйкелік импульс мотонейрондардың денесіне көбінесе аксосомалық синапстар арқылы жеткізіледі, ал дендриттер арқылы импульстің аз бөлігі ғана жетеді. Мотонейрондардың денелері жұлынның алдыңғы мүйіздерінде және бас миы бағанының бассүйек-ми жүйкелерінің ядроларында орналасады.

Бірінші жағдайда аксондар жұлыннан оның алдыңғы түбіршегінің құрамында шығады, сосын аралас жүйкемен бірге жүріп, қаңқалық бұлшық етте моторлық табақшаны (түйіншекті) түзеуге қатысады. 

Осының нәтижесінде жұлынның немесе бас миы бағанының деңгейінде үшнейронды рефлекторлық доғаның көмегімен шартты емес қимыл рефлексі іске асырылады. Орталық жүйке жүйесінің төменгі бөлімдерінің төмен және жоғары өрлейтін байланыстарының арқасында қабылданған тітіркенуді талдап, оған саналы қозғалу түрінде жауап береді.

 

 

 

 

 

ВЕГЕТАТИВТІ ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНІҢ РЕФЛЕКТОРЛЫҚ ДОҒАЛАРЫ

 

Вегетативті жүйке жүйесінің құрылымының ерекшеліктері болады:

Ассоциативті нейрондар вегетативті рефлекторлық доғалардың ассоциативті (орталық) бөлімдерін түзейді, олар жұлынның және бас миы бағанының белгілі аймақтарында ғана орналасады.

Эффекторлық нейрондар орталық жүйке жүйесінен тыс орналасқан, олар вегетативті жүйке ганглийлерінің құрамында болады.

Аталған түйіндерде вегетативті жүйке талшықтарының екі түрін ажыратады:

I. Ганглийге келетін преганглионарлық талшықтар ассоциативті нейрондардың аксондарынан құралады, құрылысы бойынша миелинді болып келеді.

II. Ганглийден шығатын постганглинарлық талшықтар эффекторлық нейрондардың аксондарынан тұрады, құрылысы жағынан көбінесе миелинсіз болады.

Вегетативті ганглийлерде (симпатикалық және парасимпатикалық) медиаторлық қызметті ацетилхолин атқарады. Медиатордың көмегімен қозу преганглионарлық талшықтан эффекторлық нейронға жеткізіледі. Постганглионарлық талшықтардың аяқтамаларында медиаторлар әртүрлі болады: парасимпатикалық жүйеде ацетилхолин, ал симпатикалық жүйеде — норадреналин бөлінеді.

 

 

 

 

 

 

СИМПАТИКАЛЫҚ ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНІҢ РЕФЛЕКТОРЛЫҚ ДОҒАЛАРЫ

Симпатикалық жүйке жүйесінің рефлекторлық доғаларының ерекшеліктеріне тоқталсақ:

Рецепторлық нейрондардың сезімтал аяқтамалары ішкі мүшелерде және тамырлардың қабырғасында орналасады (2сурет). Бұл нейрондардың қалған бөлімдерінің орналасуы әдеттегідей болады: дендриттері аралас жүйкелердің құрамында жүреді, ал нейрондардың денесі жұлын түйіндерінде немесе бас-ми жүйкетерінің ганглийлерінде орнығады.

 

 

2 сурет. Симпатикалық рефлекторлық  доға [В. Г. Елисеев., Ю.И. Афанасьев, Е.Ф. Котовский бойынша]

 

1А – жүйкеленетін  мүшедегі сезімтал нейронның  ұштары

1 – аралас жүйке құрамындағы  сезімтал нейронның дендриттері 

2 – сезімтал нейронның  денесі

3- сезімтал нейронның дендриті

4 – жұлынның бүйірлік  мүйізі

4А – симпатикалық  жүйке жүйесінің ассоциативтік  нейронының денесі

5 – ассоциативтік нейрондардың  аксондары

6 – жұлынның алдыңғы  түбіршігі

7 – жұп симпатикалық  бағандар түйіні

8 – симпатикалық өрімдер  түйіні

9 – мүшеішілік немесе  интрамуральды түйін

10 – постганглионарлық  талшықтар (симпатикалық жүйке)

11 – жүйкеленетін мүше

Ассоциативті (орталық) нейрондардың денесі жұлынның бүйірлік мүйіздерінде – барлық кеуделік (ТI -ТХ11)  және жоғарғы үш белдік (LI – LIII) сегменттер деңгейінде орналасады. Осы жерден олар барлық қызметтердің атқарылуын басқарады. Ассоциативті нейрондардың аксондары преганглионарлық миелинді талшықтарды түзейді де, басында жұлынның алдыңғы түбіршегінің құрамында болады, біраздан кейін оның құрамынан ақ байланыстырушы бұтақтармен бірге шығып симпатикалық бағанның түйіндеріне барып аяқталады, кейде олардан өтіп басқа симпатикалық ганглийлерге жетеді.

Эффекторлық нейрондардың денесі келесі симпатикалық түйіндерде: жұп симпатикалық бағанның, симпатикалық өрімнің түйіндерінде, кейде мүшеішілік (интрамуральды) түйіндерде орналасады. Аталған түйіндерден шығатын эффекторлық нейрондардың аксондары постганглионарлық миелинсіз талшықтардың құрамында болады. Олардың көп бөлігі ішкі мүшелерге барып мүшелерде симпатикалық жүйкелерді түзейді. Сонымен қатар симпатикалық сабаудың постганглионарлық талшықтарының біраз бөлігі сұр байланыстырушы бұтақтардың құрамында сомалық жүйкелерге қайта оралады да, тамырларға, бездерге және жазық бұлшық еттерге барады.

 

 

 

ПАРАСИМПАТИКАЛЫҚ ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНІҢ РЕФЛЕКТОРЛЫҚ ДОҒАЛАРЫ

 

Парасимпатикалық жүйеде рецепторлық нейрондардың денесі жұлын түйіндерінде немесе бас-ми жүйкелерімен байланысты ганглийлерде орналасады.

Ассоциативті (орталық) нейрондардың денелері бас миы бағанының бірнеше ядроларында және жұлынның сегізкөз бен құйымшақтық сегменттерінің кейбіреулерінің (SІІ - СоІІІ). аралық аймағында ғана орналасады. Бұл нейрондардың аксондары преганглионарлық миелинді талшықтарды құрайды. Ми сабауынан бұл талшықтар бассүйек-ми жүйкелерінің құрамында шығып, ішкі мүшелер мен тамырлардың көп бөлігін жүйкелендіруге қатысады. Жұлынның төменгі сегменттерінен парасимпатикалық талшықтар сегізкөз өрімі арқылы өтіп кіші жамбас қуысында орналасқан мүшелерді жүйкелендіруге қатысады.

Эффекторлық парасимпатикалық нейрондардың денесі мүшеішілік (интрамуральды) түйіндерде орналасады немесе мүше қасында түйін түзейді (сәйкес өрімдердің құрамында). Жасушалардың аксондары мен дендриттері басқа нейрондарға қарағанда қысқарақ болып келеді. Ассоциативті нейрондардың аксондары осы жерде аяқталады.

Аталған рефлекторлық доғалар орталық жүйке жүйесі арқылы тұйықталады, сондықтан орталық доғалар деп аталады. Вегетативті жүйке жүйесінің құрамында шеткері (жергілікті) рефлекторлық доғалар ажыратылады. Олар тек интрамуральды түйіндер арқылы тұйықталады.

 

 

 

 

 

ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТҮЗІЛУІ

 

Нейрон тізбектерінің қызмет атқару ерекшелігіне орай үш түрін ажыратады:

1. Иерархиялық - оларда бағынышты, төмен орналасқан нейрондар жоғарыда орналасқан - бағындырушылармен байланысады
2. Локальді - белгілі бір мүшенің шегінде түзелетін нейрондық байланыстар
3. Дивергентті-конвергентті -  немесе жүйкелік орталықтар.

Жүйкелік орталықтарда нейроциттер бір-бірімен синапстар түзей отырып байланысады, ол жерде мәліметтің талдануы, синтезі өтіп, оған жауап қалыптастырылады. Жүйкелік орталықтарда келесі бөліктерді ажыратады:

1. афферентті кіріс
2. эфферентті шығыс
3. мәліметті өңдеу аймағы.

Жүйке орталықтары нейроциттердің, нейроглияның, тамырлардың, әсіресе микроайналым арнасының тұрақты комплексімен сипатталады.

Құрылымдық- қызметтік құрылымына орай жүйке орталықтарының үш түрін ажыратады:

1. Ядролық типті жүйке орталықтары. Нейрондар мен олардың арасындағы синапстардың тығыз орналасуымен сипатталады. Бұл жерде конвергентті және дивергентті синапстар болады.

Қозу конвергенциясы - бір нейронда көптеген нейроциттер синапстар құрайды. Конвергентті синапстар афферентті нейронға қозудың түйісуін және алынған мәліметтің өнделуін қамтамасыз етеді. Қозу дивергенциясы - бір нейронның қозуының көптеген нейрондарға таралуы. Ядролық типті жүйке орталығының мысалы ретінде бас миы мен жұлын ядроларын атауға болады.

2. Торлы немесе ретикулярлы типті орталықтар. Оған, мысалы, ретикулярлық түзіліс (формация) жатады. Бұл орталықтарда жүйкелік талшықтар әртүрлі бағытта орналасып, үшөлшемді торды құрайды. Тордың арасында ядроларды түзейтін кіші, орташа, үлкен көлемді нейрондар орналасады. Ретикулярлық түзілістің нейрондары сезімтал құрылымдардан келетін көптеген афферентті кірістері және кең эфферентті проекциялары бар. Кейбір авторлар бұл құрылымды ядролық типті жүйке орталығына жатқызады.

3. Экрандық немесе қыртыстық жүйке орталықтары. Олар нейрондарының геометриалық дұрыс қабаттар құрай орналасуымен және бір жазықтықтық синаптикалық аймағымен сипатталады.

Бұл орталықтар қызметі жағынан бірдей көптеген нейрондарға түскен қозудың күшті дивергенциясын қамтамасыз етеді де айқын талдау жүргізуге көмектеседі. Экрандық жүйкелік орталықтарға үлкен жарты шарлардың қыртысы, мишықтың қыртысы, көздің торлы қабықшасы жатады.

Жүйкелік ансамбльдердің жұмысында кері байланыстың болуы маңызды фактор болып табылады. Ол ассоциативті нейрондармен байланыс құратын аксондардың коллатералдерімен қамтамасыз етіледі. Орталық жүйке жүйесін үш қабатқа (этажға) бөлуге болады. Бірінші деңгей жұлыннан тұрады. Онда рефлекторлық қимыл орталықтары орналасады. Екінші және үшінші деңгейлер бас миында болады. Екінші қабатқа бас миының сабауы, қыртыс асты құрылымдары жатады. Ол күрделі кимыл-қозғалысты реттейді, мысалы жүруді. Бұл жерде қимылдың мағыналы болуы реттеледі, вегетативті қызметтермен сәйкестендіріледі. Үшінші қабатты үлкен жарты шарлардың қыртысы құрайды.

 

 

 

 

ЖҮЙКЕ ТҮЙІНДЕРІ (ЖҮЙКЕЛІК ГАНГЛИЙЛЕР)

 

Жүйкелік түйіндердің (ганглийлердің) үш түрін ажыратуға болады: сезімтал, симпатикалық және парасимпатикалық (интрамуральдық).

 

 

 

 

 

 

3 сурет. Жұлын түйіні (ганглиі)

 

1. жалған униполярлы нейрондар

2. жұлынның артқы түбіршігі

3. жұлынның алдыңғы түбіршігі

4. аралас жүйке

 

 СИМПАТИКАЛЫҚ ТҮЙІНДЕР

Симпатикалық түйіндер жұп симпатикалық бағанда және құрсақ қуы-сындағы симпатикалық өрімдерде болады. Түйіннің сыртынан дәнекер тін-нен тұратын капсула қаптап тұрады. Капсуладан түйіннің ішіне кірген дәне-кер тін қабаттары мүшенің стромасын түзейді. Строманың ішінде нейрон-дардың денесі әр түрлі орналасады, бұл жерде жұлын түйініндегідей белгілі бір тәртіппен орнығу байқалмайды. Ганглийдің құрамында нейрондардың екі түрі ажыратылады. Негізгі түрі симпатикалық жүйке жүйесінің эффекторлық нейроны, қосымша нейрон кіші белсенді флуорестенуші (КБФ)  жасушалар. Эффекторлық нейрондар құрылысы бойынша мультиполярлы, олардың аксоны ұзын, ал дендриттері қысқа болып келеді.

Түйінге жұлынның симпатикалық түйіндерінен шығатын преганглионарлық (миелинді) талшықтар келіп эффекторлық нейрондардың денелерімен немесе дендриттерімен холинергиялық синапстар құрайды. Әдетте бір нейронға бірнеше преганглионарлық талшықтар келіп түйіседі. Эффекторлық нейрондардың аксондары түйіннен шығып мүшеге келеді де адренергиялық синапстар түзейді. Әрбір нейронның денесін сателлит жасушалар, базальды мембрана, жұқа дәнекер тін қабаттары қошап жатады.

Кіші белсенді флуорестенуші жасушалар преганглионарлық талшықтардан эффекторлық нейрондарға келген импульсты тежеу арқылы симпатикалық реакцияны шектейді деп есептеледі.

 

 

ШЕТКЕРІ НЕРВ (ЖҮЙКЕ)

 

Шеткері нервтер миелинді және миелінсіз талшықтардан, дәнекер тіннен тұрады. Қызметтік жағынан сезімтал, қимылдатқыш, және аралас болып бөлінеді. Нервтің құрамында эндоневрий, периневрий, эпиневрий

ажыратылады (4сурет). Эндоневрий борпылдақ дәнекер тінінің жұқа қабатшасынан тұрады. Ол оксифильді болып келеді, құрамында аздаған фибробластылар кездеседі. Периневрий жүйке талшықтарының шоғырларын қоршай орналасқан дәнекер тіннен түзелген. Оның құрамында бес-алты қабат фибробластылар, коллаген жіпшелері, қан тамырлары, май жасушалары болады. Периневрийде тіндік сұйықтықпен толтырылған әрі екі қатарлы бірқабатты жазық эпителиймен қапталған периневралды қеңістік болады. Бұл кеңістік арқылы инфекцияның, токсиннің жайылуы мүмкін. Эпиневрий жүйкені сыртынан қаптап тұратын дәнекер тіндік қабықша. Оның құрамында қан тамырлары және май жасушаларының жиынтығы болады.

Нервтің қалпына келуі оның құрамына кіретін жүйкелік талшықтардың, строманың қалпына келу қабілетімен және олардың арақатынасымен анықталады.

Жүйкенің құрамына кіретін жүйкелік талшықтар миелинді және миелинсіз болуы мүмкін. Миелинді жүйке талшығының ортасында осьтік цилиндр, оның сыртында миелин қабықшасы ажыратылады. Аралас жүйкенің құрамындағы осьтік цилиндр келесі құрылымдардан тұруы мүмкін:

• сезімтал нейронның дендриті
• сомалық жүйке жүйесінің эффекторлық нейронының аксоны
• вегетативті жүйке жүйесінің ассоциативті нейронының аксоны
• симпатикалық жүйке жүйесінің эффекторлық нейронының аксоны.

Алғашқы үшеуінде жүйке талшығы миелинді болады. Ал ақырғысы миелин-сіз талшыққа жатады, сондықтан ол жерде осьтік цилиндрдің бірнеше болуы мүмкін.

 

 

 

4 сурет. Шеткері нервтің (жүйкенің) көлденең кесіндісі

1. периневрий