Нарықтағы Акционерлік қоғамның ұйымдық құрылымы жӘне оның қызмет кӨрсету  саласындағы ролі (“Эйр Астана”АҚ мысалында) 

Мазмұны 
 
 

Кіріспе………………………………………………………………………………3 

1 тарау

Қазақстан Республикасындағы  Акционерлік қоғам  жӘне оны басқару  тиімділігін арттыру……………………………………….6

1. Қазақстан Республикасындағы акционерлік қоғамның даму тарихы және “Эйр Астана” әуекомпаниясы…………………………………...…6
2. Нарықтағы акционерлік қоғамның принциптері және оны басқару қағидалары ………………………………………………………………10
3. Акционерлік қоғамды басқару үрдісінің тиімділігін арттыру шаралары…………………………………………………………………14

2. тарау

Нарықтағы “Эйр Астана” акционерлік  қоғамның ұйымдық  құрылымы жӘне оның қызметінің қолданылуын  талдау……………………………………………………………………………19

1. “Эйр Астана” акционерлік қоғамындағы ұйымдық құрылым және оның қызметін талдау…………………………………………………...19
2. “Эйр Астана” акционерлік қоғамының басқару органы – акционерлердің жалпы жиналысы қызметін бақылау………………...28
3. Акционерлік қоғамның жүйесі және оның қоғамда қолданылуы………………………………………………………………34

3. тарау

Қазақстан Республикасындағы  бағалы қағаздар нарығы жӘне қызмет кӨрсету  мӘселелері……………………………………..43

1. Қазақстан Республикасының азаматтық авиациясында қызмет көрсету мәселесі және оның нарықтағы ролі……………………………………43
2. Бағалы қағаздар нарығы және дивидент саясаты……………………...50

Қорытынды……………………………………………………………………...55 

Пайдаланылған Әдебиеттер……………………………………………..60

Кіріспе 

    Тақырыптың  өзектілігі. Қазақстан Республикасында кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруда қолданылатын кеңінен таралған ұйымдық-хұқтық форма акционерлік қоғамдар болып табылады. Аймақтар экономикасында акционерлік қоғамның орын алуы 1998 жылдың 10 шілдесінде қабылданған «Акционерлік қоғам туралы» заңымен тікелей байланысты. Жекешелендірудің мемлекеттік саясаты акционерлік қоғамдарды мүліктік айланымның орталығына айналдырды. Сондықтан да бұл шаруашылық экономикалық механизмнің құрамына еңіп, оның дамуына өз үлесін қосты. Кәсіпкерлік акционерлік формасының дамуы мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру формасы, бизнестің алуан түрлі саласында  жаңадан қалыптасқан акционерлік қоғамдардың орын алуы акционерлік қоғамдардың қызмет көрсету саласыдағы ролінің зерттелуін қажет етіп отыр.

    Барлық  жүйелер техникалық, технологиялық, ұйымдық-экономикалық және әлеуметтік жүйелер өзара байланысты, және де жоғарыда атап көрсетілгендей, бұлар біртұтас болғанда ғана кәсіпорын жүйе ретінде құрылады.

    Сонымен, кәсіпорын немесе өндірістік бірлестік  өндірістің өндірістік процесі өтетін басқарылатын жүйелерден және басқару  процесі өтетін басқарушы жүйелерден тұрады. Олар бір-біріне байланысты және тәуелді. Ұйымдық құрылымы оның элементке құрамымен, олардың қасиеттерімен, сондай-ақ олардың арасындағы байланыспен және қарым-қатынаспен сипатталады.

    Басқарылатын  және басқарушы жүйелер субъектісімен  объектіге енетін және объектіден субъектіге шығатын тікелей ақпараттар көмегімен тығыз байланысты болып, олардың үнемі әрекеттесуін, жұмыс істеуін және дамуын қамтамасыз етеді.

Сонымен қоса басқарылатын жүйе едәуір дәрежеде оған ықпал ететін заң негізінде  дамиды. Кері байланыс туралы заңға сәйкес басқарудың мазмұнына, нышанына және тәсіліне ықпал етеді. Міне, сондықтан да белгілі бір жүйелер арасындағы өзара байланысты ретке келтіруге, олардың әрқайсысының ішкі заңдылыққа орай құрылуына және жұмыс істеуіне көңіл бөлген жөн. Басқару объектісінің басқару жүйелеріне сәйкес келу дәрежесі неғұрлым жоғары болса, жүйенің тұтастай жүйесінің тиімділігі де соғұрлым жоғары келеді [1].

    Қазіргі таңда тауар өндіру мен қызмет көрсету экономикадағы егіз ұғымдар. Сондықтан өндірістен, қызмет көрсетуді  ажыратып алу қиын. Бұл тұрғыда кәсіпорынның даму үрдісі жоғары деңгейге жету үшін міндетті түрде басқарудағы ұйымдық құрылым жақсы жасақталуы қажет.

     Авиация бизнесі пайда деңгейі салыстырмалы төмен бола тұра, қомақты күрделі  қаржыландыруды талап етеді. Бұл - жоғары технологиялы жəне қатаң реттелетін сала, оның басым мақсаты ұшу қауіпсіздігін сөзсіз əрі жоғары-шығынды қамтамасыз ету болып табылады. Бұған қоса, авиакомпаниялардың шығындарының дерлік елу пайызы авиаотынды, басқа мемлекеттердің аумақтары үстінен ұшып өтуді, аэронавигациялық қызметтерді жəне т.б. қоса алғанда, бағаларын авиакомпаниялар бақылау жасай алмайтын тауарлар мен қызмет көрсетулерден құралады. Бұл «Эйр Астана» авиакомпаниясына да тəн, сондықтан басқарылатын шығындарға қатаң бақылау жасау кəсіпорынның тиімді қызметі үшін ерекше маңызға ие. Сонымен бірге, авиакомпанияның ұймдық құрылымы да қатаңбақылауды талап етеді. Сондықтан, авиакомпания табысты болуы үшін, бір жағынан, ұйымдық құрылымды іштей қатаң бақылау мен, екінші жағынан, нарықтың кез келген өзгерістеріне шапшаң жауап қайтару мен əрекет ету қабілеті арасындағы тепе-теңдікке қол жеткізу қажет. «Эйр Астана» акционерлік қоғамының бақылау философиясы осымен анықталады.

     Ұсынылып  отырған дипломдық жұмыстың қарастыратын мәселелері де осыған арналған. Диплом жұмысын жазу барысында осы ерекшеліктерді ескере отырып акционерлік қоғамның ұйымдық құрылымына, Қазақстан Республикасының азаматтық авиациясында қызмет көрсету мәселелері мен оның нарықтағы роліне зерттеулер жүргіздім.

      Диплом  жұмысының мақсаты: қазіргі бәсекелі экономикада акционерлік қоғамның құрылымымен танысу және оның қызмет көрсету саласындағы ролін зерттеу.

      Қойылған  мақсатқа сәйкес мынадай міндеттерді атағым келеді:

• “Эйр Астана” акционерлік қоғамындағы ұйымдық құрылым және оның қызметін талдау;
• “Эйр Астана”акционерлерінің жалпы жиналысы қызметін бақылау шараларын қарастыру;
• Қазақстан Республикасының азаматтық авиациясында қызмет көрсету мәселесі және оның нарықтағы ролін бағалау;

     Зерттеу обьектісі: “Эйр Астана” акционерлік қоғамының ұйымдық құрылымы және оның жергілікті халыққа көрсететін қызмет формасы.

     Зерттеу заты: “Эйр Астана” акционерлік қоғамындағы басшылар мен бағыныштылар арасындағы қатынас.

     Диплом  жұмысын жазу барысында отандық  және шетелдік мына авторлардың еңбектерін қолдандық: Мескон М.Х., Хедоури Альберттің «Основы менеджмента”, Л.П.Дашков “Секреты умелого руководителя”, Роберт Таунсендтің «Секреты управления», Вернер Зигерт, Лючия Лангтің “Руководитель без конфликтов”, К.Ғ. Ахметовтың “Менеджмент негіздері”, В.С. Кабановтың “Менеджмент: проблемы, программа и решения” оқулықтары, «Эйр Астана» акционерлік қоғамының құжаттары және т.б. ақпарат көздеріне жарияланған мақалаларын пайдаландық.

     Диплом  жұмысының құрылымы: кіріспеден, негізгі бөлімнен және қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер (22) тізімінен тұрады. Жұмыс көлемі - 60 бет. 
 

1. тарау Қазақстан Республикасындағы Акционерлік қоғам жӘне оны басқару тиімділігін арттыру

1.   Қазақстан Республикасындағы  акционерлік қоғамның  даму тарихы және  “Эйр Астана”  әуекомпаниясы

     Акционерлік қоғамның қалыптасуында алғаш қадам жасаған және оның дамуына қолдау көрсеткен алғаш мемлекет Рим империясы болды. Республика болып қалыптасқан соң өзара көмек бірлестіктері де акционерлік қоғамға ауыса бастады. Бұдан кейін көпес қызметтері бойынша сауда орталықтары да Акционерлік қоғамға біріге бастады. Олар бірігіп жауапкершілікті бөліп алды. Жалпы төлемдер де көп емес болды. Іскерлік айналыстың ішкі өмірінің Ережелері мен дәстүрлері қалыптаса бастады. 12 ғасырда Франциядан ұн өндірісі бірлестіктері, Германиядағы таулы серіктесі, теңіз серіктестері сауда мақсатындағы Германия серіктестері белгілі болды.

      Жалпы капиталды қалыптастыру мақсатында көпестердің өнеркәсіп банкирлерінің  бірігуі арнайы құжатпен бекітілді. Бұл құжат жалпы капиталдың құрамында  өз меншігіне құқығы бар екендігін куәландыратын және кәсіпорынның табысты кезеңінде оның бір бөлігіне құқығы бар екендігін куәландыратын құжат болып саналды. Бұл құжат «акция» деп аталып, кәсіпорын акцинерлік қоғам немесе компания деп атала бастады.

Алғашқы акционерлік қоғам ағылшындық Ост – Индия (1600 жыл) және Голландиялық Ост – Индия (1602 жыл) компаниялар болды.

     Ресейде алғашқы акционерлік қоғамдар 17 ғасырда пайда болды. Сол жылдан бастап акция шығаратын кәсіпорын  құрыла бастады. Бірақ бұл әрекеттер  де белгілі қатаң заң актілерімен шектеліп отырды. Ақпандық төңкерістен кейін 1917 жылы 10 наурызында бұл шектеулердің кейбірін жойды. 1917 жылдың қыркүйегіне дейін Ресейлік тұрақсыз саяси жағдайда 1960 млн.руб капиталы бар 734 акционерлік қоғам тіркелді. Бұл 1913 жылы салыстырғанда 2 есеге артық болды. 1919 жылы акционерлік қоғамның акциялары мемлекеттік қаржыға аударылды. Жаңа экономикалық саясат құрылған соң, 1921 жылы акционерлік қоғам кері қалыптасты. 1922 жылы 20 акцинерлік қоғам болса, 1925 жылы оның саны 5 – ке жетті. Бұл банк қызметіне де әсер етіп, 5 ірі акционерлік коммерциялық банктер құрылды [2].

     Бірақ 30 жылдары барлық Акционерлік қоғамдар мемлекеттік кәсіпорын болып  құрылды.

     Содан соң ССР – де тек 2 акционерлік кәсіпорын болды:

     1. 1924 жылы қалыптасқан ішкі сауда банкі (ішік экономикалық банк).

     2. 1929 жылы қалыптасқан кәсіпорын  «Интурист» акционерлік қоғамы. Бірақ бұл кәсіпорындар да  тек құжат түрінде Акционерлік  қоғам болғанымен, олардың қызметі  де мемлекеттік ұйымдар секілді  болды.  30-60 жылы аралығында тағы бір акционерлік қоғам құрылды. Ол 1973 жылы шетелдік сақтандыруды басқару негізінде «Ингосстрах» Акционерлік қоғам деп аталады.

     Егер  орталықтандырылған экономика жағдайында мемлекеттік бағалы қағаздар шығарылды, 1986 – 1987 Львовтағы «Конвейер» өндірістік бірлестігінде бағалы қағаздар шығарылды. Акцияны тек сауда қызмет ететін тұлғалар ғана ала алатын болды. Акция жеке құралдары арқылы немесе материалдық марапаттау құралдары есебінен алынды. Акция бойынша төлем көші оның өндірістік өтіліне тәуелді болды.  3 – 15 жыл аралығында қызмет көрсеткен тұлғалар үшін  3 айлық окладтан аспайтын қаржы көлемінде акция алса 15 – 20 жылы 4 оклад, 20 жылы жоғары – 5 оклад болды. Сонымен қатар, қызметкер тек қаржы құралдары арқылы құны 3 айлық окладтан аспайтын бағалы қағаздар иемденуге хұқы бар. Еңбек тәртібін бұзғаны үшін дивидендті алып тастайды немесе жұмыстан босатады. Егер қызметкер жұмыстан босатылса, онда акциялар кері кәсіпорынға қайтарылды. Ал өз қаржысына сатып алынған акциялар кез – келген уақытта сатып алынды. 1987 жылы «Конвейер» кәсіпорын 1 млн.руб. аса акциялар шығарды.

     Акция шығаратын кәсіпорында 2 түсінік  қалыптасты:

     1. Қызметкердің еңбек нәтижесінен  тәуелділігін нығайту;

     2. Техникалық жарақтану үшін қосымша ресурстарды тарту. Акциялар тек еңбек ұжымы ішінде таратылып шаруашылықтың статусын өзгертпеді. Әрбір кәсіпорында акцияларды иемдену және орналастыру әртүрлі жүрді. Бұл қайшылықты доғару үшін 1988 жылы 1 қазанында ССР Министрлер Кеңесі «Кәсіпорындар мен ұйымдардың бағалы қағаздарды шығару туралы» деген қаулысын қабылдады. Бұл нормативтік құжат меншіктік қор құжаттары бар шаруашылық эмиссияларына жігер берді.

     Бұл жарлық күшіне енген соң қор құралдарының пайда болуының алғышарттары ретінде  қалыптасқан шаруашылық формаларын акционерлік қоғамға ауыстыру Министрлер Кеңесінің жеке шешім ретінде қаралды. Әртүрлі ұйымдар Акционерлік қоғамға ауысқан соң олардың әрқайсысына жеке – жеке жарлық қабылданды.

     1990 жылы 19 шілдеде «Акционерлік қоғамдар  мен ЖШС және бағалы қағаздар  туралы Ереже» Жарлығы бекітілген соң акционерлік қоғамдар құру және олардың акция шығаруы Заңды және жеке тұлғалармен де жүзеге асырылып отырды. Бұдан соң 1432 акционерлік қоғам тіркеліп, оның 402 акцинерлік қоғам болса, 1030 ЖШС болып құрылды.

     Көптеген  Акционерлік қоғамдар өнеркәсіп және құрылып саласындағы ірі мемлекеттік кәсіпорын негізінде құрылды. Олардың акциялары ашық сатылмады. Бұл көптеген факторларға тәуелді:

     1. Мемлекеттік меншікті жекешелендіру  үшін тұрақты құқықтық бағаның  жоқтығы

     2. Инфляцияға байланысты капитал  құнсыздануы мүмкін, ал дивиденд кәсіпорынның өмірлік кезеңінде төленіп отыруы қажет.

     3. Жеке шаруашылыққа деген бақылау  денгейінің төмендеуі

      Бүгінгі күні мемлекеттік өнеркәсіптік кәсіпорын  Қазақстан Республикасындағы «Казвторчермет»  Акционерлік қоғамы болып табылады.

      «Эйр  Астана» әуекомпаниясы 2001 жылы тіркеліп, ең бірінші рейс 2002 жылы 15 мамырда  Алматы – Астана бағыты бойынша  «Боинг -  737» әуе кемесінде  орындалды. Рейстің ашылу салтанатына  Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев және Сэр Ричард Эванс қатысты. Әуекомпанияның акционерлері – Қазақстан Республикасының Үкіметі және Ұлыбританиялық компания «BAE Systems».

     Әуекомпанияның  жаңа ұрпақтық ұшақтарды пайдалану  арқылы ішкі және халықаралық әуетасымалдарды қауіпсіздік пен сервистің өте жоғары стандарттарына сәйкес орындау миссиясы да тұрақты болды. Бұл экономикалық дамуы өте қарқынды елдердің бірі саналатын Қазақстанның мұқтаждықтарын қанағаттандырады. «Эйр Астана»  Қазақстандағы ЕАҚА (Еуропалық Авиация Қауіпсіздігі Агенттігі) куәландырған ұшақтарға 145 директиваның талаптарына сәйкес техникалық қызмет көрсететін жалғыз әуекомпания.

     Бүгінгі таңда «Эйр Астана» әуепаркі батыста  жасалған 21 ұшақтан тұрады және олардың  орташа пайдаланым мерзімі 5 жылды құрайды. Әуежеліс 50 ден астам ішкі және халықаралық бағыттарды қамтиды. Бүгінгі күнге дейін «Эйр Астана» 2,3 миллион жолаушыны тасымалдады. 2000 нан астам жұмыс орнымен қамтамасыз ететін әуекомпанияның жоғары білікті жұмыс күші негізінен жергілікті қызметкерлерден, сондай ақ тәжірибелі шетелдік мамандардан құралған. 2005 жылдың күзінен әуекомпанияны авиация саласында 25 жылдан астам басқару тәжірибесі бар Питер Фостер басқарып келеді. Әуекомпанияның президенті «Самұрық» мемлекеттік активтерді басқару жөнінде Қазақстандық хондингі АҚ Басқарма Төрағасы Қанат Бозымбаев басқаратын Директорлар Кеңесіне есеп береді [3].

     Жақында әуекомпания «Эйрбас-320» және «Боинг-787»  ұшақтарын сатып алуға тапсырыс берді. Бұл оның әуекемелерді 2014 жылға  қарай 34 бірлікке, ал 2022 жылы 63 бірлікке дейін арттыру мақсатына сай келеді. Жаңа заманғы әуепаркінің болуына, ішкі және халықаралық ұшулардың неғұрлым сенімділігін әрі ыңғайлығын қамтамасыз етуге бағытталған серпінді техникалық сервистік инновацияларды енгізіп отыруына қарай «Эйр Астана» ТМД аумағындағы әуекомпаниялардың ішінде көшбасшы ретінде танылып отыр. 

2.   Нарықтағы акционерлік  қоғамның принциптері  және оны басқару  қағидалары 

     Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне  сәйкес Акционерлік қоғам дегеніміз - өз әрекетін жүзеге асыру үшін қажетті құралдарды тарту мақсатында акция шығаратын заңды тұлға. Акционерлік қоғам әрекеті қаржы құралдарын орталықтандыру арқылы жүзеге асырылады. Акционерлік қоғамға өз капиталын заңды және жеке тұлға қоса алады. Жарғы капиталы Акционерлік қоғамда қоғам мүлкімен қамсыздандырылу қажет. Жарғы қорына тек ақша құралдарын емес, сонымен қатар, т.б. материалдық құндылықтар, бағалы қағаздар, табиғи ресурстарды қолдану құқы, сонымен қатар, интеллектуалдық меншікке құқы. Әрбір қатысушының қосқан үлес құны қоғам қатысушының жалпы шешімімен ақшалай формада көрінеді. Ақша құралдары формасында бағаланатын біріккен мүлік жарғы қоры деп аталады. Үлес құнын куәландырушы құжат акция болып табылады. Акция иегерлері негізінен акционерлік қоғамды басқарушы тұлға болып табылады. Акционерлік қоғамның ұйымдастыру тәртібі Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексімен және сонымен қатар, 1998 жылы 10 шілдесіндегі «Акционерлік қоғам туралы» заңымен реттеледі.

     Мәселені  Эйр Астанамен қарастырайық.  

      Акционерлік қоғамның заңды тұлға ретіндегі құқы юстиция министрлігі органдарында тіркелгеннен басталады. Тіркелген кезінде Акционерлік қоғамның тіркелуі туралы құжат беріледі. Бұл құжат мемлекеттік тіркеу мерзімі, нөмері, қоғам аты және сонымен қатар тіркелген орган атауы көрсетіледі. Акционерлік қоғамның қызмет көрсетуі заңмен белгіленген міндетті тәртіппен жүргізіледі. Заңды тұлға ретінде акционерлік қоғам:

- оған  қатысушылармен берілген мүлік  меншігі;

- шаруашылық  әрекеттің нәтижесіндегі өнім  меншігі;

- шаруашылық  әрекет негізінде алынған табыс меншігі болып табылады.

     Акционерлік қоғамның басқару формасын, шаруашылық шешімдерді, өтімділікті, бағаны, жалақыны және табыстың бөлінуін өз бетінше  қоя алады. Акционерлік қоғамның қызмет ету мерзімін оның қатысушылары белгілейді. Акционерлік қоғамның өз міндеттемелері бойынша жауапкершілікте болады. Ал акционерлері бойынша міндеттемелерінде жауапкершілікті алмайды. Ал акционерлер өз тарапынан қоғам міндеттері бойынша жауапкершілікті алмайды, өз акциялары көлемінде  қоғам қызметімен байланысты шығындар тәуелділігін өз мойнына алады. Акционер өз қызметін «акционер» болып тіркелген соң кері өз үлесін ала – алмайды. Акционерлік қоғамның жарғы және қатысушылар келісім шарты негізінде қалыптасады. Егер акционерлік қоғам бір ғана қатысушысымен қалыптасса, онда тек жарғы жасалады. Бұл құжатта қоғамның құрылу заты мен тәртібі, әрбір иегердің міндеттері мен  құқықтары көрсетіледі.

     Жарғы қатысушылармен дайындалып, акционерлер  жиналысымен бекітіледі. Жарғы және оған енген өзгерстер мен толықтырулар міндетті түрде мемлекеттік органдарды тіркелу қажет [4].

Акционерлік қоғам типтері

     Қазақстан Республикасының азаматтық кодексіне  сәйкес Акционерлік қоғамның екі  түрі бар: ашық және жабық. Олардың айырмашылығы акцияларды бөлу тәртібінде жабық акционерлік  қоғам акциялары тек қатысушылары арасында таратылады. Ашық акционерлік қоғам акциялары еркін сатып алынып, сатылады. Оның иегері кез келген, тіпті бір акцияны сатып алса да бола алады. Ашық акционерлік қоғам акциялары бір иегерден екіншісіне ешқандай рұқсатсыз алмастырылады. Ал жабық акционерлік қоғам акциялары сол қоғамның акциялары арасында сатылып, ол ешкім алмаса қоғамның өзі сатып алады. Жабық акционерлік қоғамдағы акционерлер саны аз болады, оларға дүкен, ателье, шеберхана, гараж секілді ұйымдар жатады. Ал ашық акционерлік  қоғамның біріккен капиталы көлемді болады жәнеоның акционерлері де көп болады. Ашық акционерлік қоғам идеясы тұрғындардың көпшілігінің капиталын иемдене отырып, пайдадағы көбейту болып табылады. Ашық акционерлік қоғамда акционерлер саны шектеусіз. Жабық акционерлік қоғамдағы акционерлер саны 100 заңды және жеке тұлғадан аспау қажет.  Ал 100 ден асатын болса, ашық акционерлік қоғамға ауыстыру туралы шешім 3 айдан соң акционерлер жиналысында қабылданады. Жабық акционерлік қоғам идеясы кәсіпорынның экономикалық жағдайын акционер қаншалықты аз білсе, кәсіпорын басшысы соғұрлым тыныш болады. Кәсіпорын басшысы тәуелсіз акционерлердің қызметін бақылаудан бас тартады. Көп кәсіпкерлер ашық акционерлік қоғамның ерекшеліктеріне мән бермейді. Қаржы құралдарын жинай отырып, ашық акционерлік қоғам өз кәсіпорынын үнемі жаңарта алады. Сонымен қатар, ашық акционерлік қоғам егер акционер жиналысын шақырып, жабық акционерлік қоғам болып құрыла алады. Көптеген экономистер жеке шаруашылық серіктестік пен жабық акционерлік қоғам бір кәсіпорын деп ойлайды. Бірақ екі компанияның ұқсастықтарымен қатр айырмашылықтары да бар.

     Жеке  шаруашылық серіктестік және жабық  акционерлік қоғам бірлескен  капиталға негізделген кәсіпорындар. Оларда Жарғы капиталы міндетті түрде болуы қажет: бұл екі кәсіпорынның тағы бір ұқсастығы бұл олар шектелген мүліктік жауапкершілік принципіне негізделген. Келесі ұқсастығы бұл екеуі де жабық формада әрекет етеді. Осы кәсіпорындар шегінде мынадай салаларға қатаң ұжымдық бақылау жүргізіледі:

     1. акционерлердің персоналдық жағдайы;

     2. олардың әрқайсысына бекітілген акция саны.

     Бұл міндеттемелер ашық акционерлік  қоғамға қарағанда ерекше. Ашық қоғамдар акциялары сол қоғамда капитал  қосқанын дәлелдеп қана қоймайды, сонымен  қатар, осы үлесті кері талап етуге құқы жоқ екендігін көрсетеді. Егер акциядан бастартпаса, акционер тек басқа акция иегерін сату арқылы құтылады. Бұл жағдай акционерлік қоғамды жауапкершілігі шектеулі серіктестіктен ажыратады. Ал жауапкершілігі шектеулі серіктестікте қатысушы жұмыстан босатылса, өзінің қосқан үлесін кері ала алады. Акциялар қолдан қолға көшкенімен, нақты қызметтегі капитал бүтін болып қала береді. 

Акционерлік қоғамның қалыптасуы

     Мемлекеттік кәсіпорынның акционерлік қоғам  ретінінде қалыпасуы «Қазақстан Республикасының меншік туралы» Заңында қарастырылған мемлекеттік меншікті жекешелендірудің бірі. Сонымен қатар, акция ұстаушыларға тәуелді (кәсіпорын, мемлекет, жергілікті мәслихат, жеке азамат) меншік формасының әр түрімен байланыса алады. Акционерлік қоғам басқа кәсіпорынға қарағанда ерекше қасиеттерге ие.

Акционерлік қоғам қатысушылары

     Қазақстан Республикасының «Акционерлік қоғам  туралы» Заңына сәйкес қоғам бір  тұлғамен құрылады. Мемлекеттік кәсіпорын  акцинерлік қоғам болып қалыптасқанда  қатысушының бірі кәсіпорын болып саналса, басқа қатысушылары ретінде кәсіпорын, мекеме, ұйым, мекеме, мемлкеттік және жергілікті кәсіпорын бола алады. Акционерлік қоғам қатысушыларының шектеулі санында кәсіпорын және министрлік болады. Ал қалған болашақ акционерлер еркін түрде қалыптасады, олар акционерлік қоғам құрады, акциға жазылады, өкілді конференция өткізеді, қоғамды мемлкеттік тіркейді. Акционерлік қоғам қатысушылары  келісім шарт негізінде осы шараға қажетті жүзеге асыру тәртібін көрсетеді және акцияға қол қойған және үшінші жақпен жауапкершілікті бекітеді [5].

Акционерлік қоғамның Жарғы қоры

     Акционерлік қоғам қатысушыларыф жарғы капиталын  және резервтік капиталды қалыптастырады, қоғамның жарияланған жарғы капиталының  минималды көлемі:

     1. Жабық акционерлік қоғам үшін  – айлық есептік көрсеткіштің 100;

     2. Ашық акционерлік қоғам үшін  – айлық есептік көрсеткіштің 5000;

     Жабық акционерлік қоғамның минималды  жарияланған жарғы капиталы қоғам  мемлекеттік тіркеуден өткенге  дейін төлеу керек, ал ашық акционерлік  қоғамға 25 % төлену қажет. Жарияланған жарғы қорының көлемі шығаруға белгіленген барлық жариялы акцияның бастауыш құнының қосындысына тең және бірдей валютада болу қажет. Жарғы капиталының минимальды көлемінен төмен болуы жіберілмейді. Ашық акционерлік қоғамның шығындарын жабу үшін жарияланған жарғы қорының 15 % көлемінде резервтік капиталды қалыптастыру қажет. Резервтік капитал қоғам мемлекеттік тіркеуден өткен соң 2 жыл ішінде қалыптасу қажет [6]. 

3.   Акционерлік қоғамды  басқару үрдісінің  тиімділігін арттыру  шаралары

     Қызмет  басшысы белгіленген тəртіпте  - қызмет іс-əрекетін басқаруды жүзеге асырады, оның жұмысын ұйымдастырады. Қызмет қызметкерлерінің өздеріне жүктелген міндеттерін табысты орындаулары үшін қажетті жағдайлар жасайды. Қоғамның Директорлар кеңесіне немесе Аудит жөніндегі комитетке Қызмет пен Қоғам қызметін дамыту мен жақсарту жөніндегі ұсыныстар жасайды. Қызмет атынан Қоғам бөлімшелері мен органдарында Қызмет құзыретіне жататын мəселелер бойынша əрекет етеді, жəне де олармен келіссөздер жүргізуге бастама көтеруге құқылы. Қоғамның ішкі құжаттарының, бұйрықтардың жəне Қызмет құзыретіне жататын мəселелер жөніндегі басқа құжаттардың жобаларын қарастырады жəне қол қояды. Қоғамның Қызмет құзыретіне жататын мəселелері жөніндегі хат-хабарын қарастырады жəне қол қояды. Қызметтің аудиторлық жоспарының жұмыс жоспарының құрылуын қамтамасыз етеді жəне оның орындалуына бақылау жасайды. Қоғамның ішкі құжаттары мен ішкі аудит жөніндегі əдістемелік ұсынымдарын жəне Қызметтің негізгі іс-əрекетіне қатысты басқа құжаттарды əзірлеуді қамтамасыз етеді. Қызмет жұмысында Халықаралық кəсіби ішкі аудит стандарттарының қолданылуын қамтамасыз етеді. Директорлар кеңесі мен Аудит жөніндегі комитетке белгіленген мерзімде қызмет іс-əрекеті туралы есептің тапсырылуын қамтамасыз етеді. Қоғамның Директорлар кеңесінің бекітуіне Қызметтің штаттық саны мен штаттық кестесі, сондай-ақ Қызмет қызметкерлеріне еңбекақы мен сыйақы төлеу шарттары жөнінде ұсыныстар енгізеді. Қоғам Президентінің қарауына қызметкерлерін жұмысқа қабылдау, ауыстыру мен жұмыстан босату туралы, соның ішінде қызметкерлердің келісім- шарттарының мерзімдері мен шарттары туралы ұсыныстар жасайды. Қызмет басшысының қызмет қызметкерлерінің лауазымына кандидатураларын Қоғам Президенті екі мəрте қабылдамаған жағдайда бұл туралы мəселе Қоғамның Директорлар кеңесіне шығарылады. Қызмет қызметкерлерінің кəсіби дайындығы деңгейін құрылымдастырылған тренинг бағдарламаларына сəйкес көтеруді қамтамасыз етеді. Қызмет жұмысында құжаттармен Қоғамда қабылданған рəсімдер мен құжат айналымына сəйкес тиісінше жұмыс істеу тəртібінің сақталуын қамтамасыз етеді. Мүдделер қақтығысын болдырмау үшін, сондай-ақ жұмыс тəжірибесімен алмасуды қамтамасыз ету үшін қызмет қызметкерлерінің міндеттерін оқтын-оқтын немесе қажетінше ауыстырып отырады. Қызмет мақсаттарына жету үшін оның міндеттері мен қызметтерінің өзектілігін оқтын-оқтын бағалап отырады. Қызмет құзыретіне жататын барлық мəселелер бойынша шешімдер қабылдайды. Директорларға сыйақы төлеумен байланысты мəселелер акционерлердің жалпы жиналысының шешімімен шығарылады. Сыйақы мөлшері директорларды іске тарту, сақтау мен ынталандыруға жəне олардың тиімді қызмет атқаруына жеткілікті болуы тиіс. Қоғамда Директорларды марапаттаудың транспаренттік саясаты болуы тиіс. Директорлар сыйақысының мөлшері уақыт талабына, оларға бөлінетін жұмысқа жəне Директорлардың өз міндеттерін орындау сапасына сай болуы тиіс. Директорларға сыйақы төлеу жағдайлары олармен жасалатын Шарттарда жəне қажет болса, Қоғамның ішкі құжатында көрсетіледі. Атқарушы органның басшысы, оны Директорлар кеңесінің құрамына сайлаған жағдайда, Директорлар кеңесіндегі жұмысы үшін сыйақы алмайды.

      «Эйр Астана» АҚ-ның (бұдан əрі - Қоғам) іскерлік этика кодексі - қоғамды дамытуға жəне оның мүдделі тұлғалармен халықаралық іс-тəжірибеде қабылданған этикалық нормалары мен Қазақстан Республикасының заңдарын қолдану негізінде тиімді өзара əрекеттесуіне арналған басқару құралы. Қоғамның Іскерлік этика кодексі корпоративтік басқару үрдісінің тиімділігін арттыруға, корпоративтік мəдениеттің дамуына жəне Қоғамның мүдделі тұлғалармен іскерлік əдеп тəжірибесін қолдану арқылы табысты қарым-қатынасына мүмкіндік туғызады. Іскерлік этика кодексі корпоративтік басқару саласындағы халықаралық іс-тəжірибеге жəне Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңдарына, Қоағмның ішкі құжаттарына, соның ішінде Копоративтік басқару кодексіне сəйкес əзірленді жəне іскерлік этиканың іргеліқұндылықтары мен қағидаларын, іскерлік өзара қатынастардың этикалық нормаларын белгілейді. Іскерлік этика – өз қызметінде Қоғам, оның лауазымды тұлғалары мен қызметкерлері басшылыққа алатын іскерлік мінез-құлықтың этикалық қағидалары мен нормаларының жиынтығы. Лауазымды тұлғалар – Директорлар кеңесінің мүшелері жəне Атқарушы орган қызметтерін дара жүзеге асырушы тұлға. Мүдделі тұлға – Заңнамада жəне Жарғыда қарастырылған құқықтарының іске асырылуы қоғам қызметімен байланысты тұлға.  Қызметкер – Қоғаммен еңбек қатынастарындағы жəне тікелей еңбек шарты бойынша жұмыс істейтін тұлға. Іскерлік этика кодексінің қолданылуы қоғам өз қызметін этикалық нормаларды сақтай отырып, қазақстандық заңнама мен халықаралық іс-тəжірибеге толық сəйкестікте əділ əрі адал жүзеге асырады. Қоғам лауазымды тұлғалармен, қызметкерлермен жəне мүдделі тұлғалармен қарым-қатынастарда, стратегиялық маңызды, сондай-ақ Қоғам ұшырасатын күнделікті жағдайларда іскерлік шешім қабылдау үшін осы Кодекстің ережелерін қабылдайды жəне қолданады. Қоғамның лауазымды тұлғалары мен қызметкерлерінің акционерлермен, клиенттермен, қызмет көрсетушілермен, бəсекелестермен жəне басқа да мүдделі тұлғалармен өзара əрекеттестігіне қолданылады. Қоғам лауазымды тұлғалар мен қызметкерлердің Қоғамның іскерлік этика жөніндегі ішкі талаптарымен танысуын қамтамасыз етуі тиіс. Өздерінің қызметтік міндеттерін орныдау барысында Қоғамның дауазымды тұлғалары мен қызметкерлері іскерлік этиканың ең жоғары үлгілерін ұстанулары тиіс. Лауазымды тұлғалар мен қызметкерлердің мінез-құлықтары қоғамның адалдығына немесе іскерлік беделіне күмəн келтірмеуі немесе басқадай жолмен қоғамның абыройын түсірмеуі тиіс жəне осы Кодексте баяндалған қағидаларға, стандарттар мен талаптарға сай болуы тиіс. Қоғам қызметінің негізін қалайтын корпоративтік құндылықтар - оның қызметкерлерінің парасаттылығы, сенімділігі мен кəсіпшілдігі, бір-біріне, мүдделі тұлғалар мен жалпы қоғамға деген құрмет. Қоғам мынадай əскерлік этика қағидаларын басшылыққа алады: