Акциз салығы

Мазмұны

 

Кіріспе..........................................................................................................................4
1	Акциз салығын  салудың экономикалық қажеттілігі  және теориялық-әдістемелік аспектілері......................................................................................7
1.1	Салық жүйесіндегі  акциз салығының экономикалық табиғаты және пайда болу тарихы............................................................................................................7
1.2	Жанама салық ретіндегі  акциз салығының атқаратын қызметтері...............11
1.3	Қазақстандағы акциз салығын төлеушілер және акцизделетін тауарлар түрлері...................................................................................................................15
2	Елден өндiрiліп, өткiзiлетiн және импортталатын акцизделетiн  тауарларға салық салу механизмдерін  зерттеп-талдау............................23
2.1	Қазақстан аумағында  өндiрiліп, өткiзiлетiн және импортталатын  акцизделетiн тауарларға салық салу негіздерін талдау...................................23
2.2	Акциз салығын  есептелуі мен төлеу процедурасын зерттеп-талдау..............29
2.3	Елден өндiрiліп, өткiзiлетiн  және импортталатын акцизделетiн  тауарлардан түсетін бюджет түсімдерінің тиімділігін бағалау.............................................41
3	Қазақстанда өндiрiлген немесе оған импортталған акцизделетiн  тауарларды бақылау және акциз салығын салу қатынастарын жетілдіру жолдары.............................................................................................51
Қорытынды..............................................................................................................60
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі........................................................................63
Қосымшалар............................................................................................................66

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қысқартылған  сөздер тізімі

ҚР ҚМ	–	Қазақстан Республикасының  Қаржы министрлігі
ҚР СК	–	Қазақстан Республикасының Салық кодексі
ОҚО	–	Оңтүстік Қазақстан  облысы
СТН	–	Салық төлеушінің тіркеу нөмірі
ЖСН	–	Жеке сәйкестендіру  нөмірі
АҚШ	–	Америка Құрама Штаттары
ЕурАзЭҚ	–	Еуразия экономикалық одағы
ТМД	–	Тәуелсіз Мемлекеттер  Достастығы
ҚҚС	–	Қосылған құн салығы
ЖТС	–	Жеке табыс салығы
КСРО	–	Кеңестік Социалистік  Республикалар Одағы
БСН	–	Бизнес сәйкестендіру  нөмірі
КТС	–	Корпоративтік табыс  салығы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Салық теориясында ғалымдар мен зерттеушілердің жанама салықтар туралы пікірі әр түрлі. Жанама салықтар соның ішінде акциздердің жетіспеушілігі ретінде, олардың тұтынушылардың салық ауыртпалығын күшейтетіні, олардың төлем қабілетін азайтатындығы, бұл салықты салудың белгілі бір шығындарды қажет ететіні көрсетілді. Ал акциздердің тікелей салықтардан артықшылығы олардың фискалдық ролі деген тұжырымдама туындаған. Акциз салығының теориясын зерттеуші экономистер мен ғалымдардың пікірлерін сараптай келе, біз акциз салығы мемлекет бюджетінің кіріс көзін құраушы ретінде қолданылады және акцизделетін тауарларды сатып алушының, осы тауарларды сатып алса, яғни оның өзінің бұл қажеттілігін қанағаттандыру үшін қаражаты бар екендігін көрсетеді.

Қазіргі кезде акциздер бюджет түсімін қалыптастырудың  негізгі көзі және әлеуметтік-экономикалық мүдделерді іске асырудың басты құралы деп тұжырымдауға болады. Өз кезегінде акциздер біріншіден, мемлекеттік кірістердің тұрақты көзі болып табылады, екіншіден әлеуметтік әділеттік принципті ұстана отырып қоғам мүддесіне қарай тұтынуды реттейді. Жалпы, акциз салығын бұрыннан бері көптеген мемлекеттер, бекітілген белгілі бір тауарлар түрлеріне салу арқылы қолданып келді. Негізінен мұндай тауарларға халықтың пайдалануына арналған, өтімділігі жоғары және адамның немесе бүкіл қоғамның денсаулығына қауіп төндіретін тауарлар және мемлекеттің монополиясы болып табылатын екінші дәрежелі қажеттіліктегі тауарлар жатады.

Акциз салығы Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген және Қазақстан Республикасының аумағына импортталатын тауарларға және акцизделетін қызмет түрлеріне салынады. Бұл іс-жүзінде акциздің адвалорлық ставкаларын және тұрлаулы акциз ставкаларын белгілеу арқылы жүзеге асырылады. Тұрлаулы акциз ставкасы белгіленген акцизделетін тауарлар бойынша салық базасы өндірілген, өткізілген заттай нысандағы акцизделетін тауарлар көлемі ретінде белгіленеді. Адвалорлық акциз ставкалары белгіленген акцизделетін тауарлар бойынша салық базасы өндіруші осы тауарды акциздер мен қосылған құн салығын енгізбей беретін бағалар бойынша анықталатын өндірілген, өткізілген акцизделетін тауарлар құны ретінде белгіленеді.

Жалпы, акциздер мемлекет қызметінің барлық бағыттарын қаржыландыру көзі  және мемлекеттік мүдделерді іске асырудың экономикалық құралы болып  табылады. Сонымен қатар, акциздердің  басқа да салықтардан келесідей артықшылықтарын атап өтуге болады:

• акцизделетін тауарларды бағаның өсуімен тікелей байланыстырады және бюджеттік қаражаттардың инфляцияға ұшырамаудың тиімді тұтқасы болып табылады;
• акциз салығы ставкасының дифференциациясы мемлекетке тұтыну сұранысын қамтамасыз етуге еркіндік береді;
• фискалдық қызметі атқарады және мемлекеттің мүддесінен тыс инфляция мен бағаны ырықтандыруды ойдағыдай ұштастырады;
• экономиканы мемлекеттік реттеу құралы, сондай-ақ артық өнімді импорттау дағдарысымен күрес тұтқасы болып табылады;
• әлемдік тәжірибеде қосылған құн салығының ставкасы тек деңгейі бойынша емес, саны бойынша да ерекшеленеді;
• халықаралық тәжірибеге сай әлсіз өндірушілерді нарықтан шығаруды жеделдетумен байланысты артық өнімді импорттау дағдарысы мақсатымен өткізілген өндірісті тежеу саясатының элементі болып табылады.

Сонымен, бүгінде акциздер мемлекеттік қазынаны толтыратын маңызды  әрі тиімді, тетіктердің бірі болып  табылады. Яғни мұнда оның фискалдық  функциясы сипатталады. Бүгінгі  күнде көптеген нарықтық елдерде акциз мемлекеттің маңызды кірісі болып табылады. Сондықтан, акциз салығының мөлшерлемесі және одан алынатын салықтардан бюджетке түсетін түсімдер арасындағы алшақтық сияқты мәселелер елден өндiрiліп, өткiзiлетiн және импортталатын, акцизделетiн тауарларға салық салу жүйесін оңтайландыру қажеттігін білдіреді.

Аталған мәселелердің маңыздылығы  мен тақырыптың осы күнге дейін  толыққанды зерттелмегендігі дипломдық  жұмыстың тақырыбын таңдауға, оның мақсаты мен міндеттерін айқындауға мүмкіндік берді.

Дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты – акциз салығының экономикалық табиғатын, сонымен қатар мемлекеттік мүдделерді іске асырудағы басымды бағыттарын теориялық тұрғыдан негіздей отырып, елден өндiрiліп, өткiзiлетiн және импортталатын, акцизделетiн тауарлардан түсетін бюджет түсімдерін қалыптастырудағы экономикалық ролін айқындау болып табылады.

Осы мақсатқа қол жеткізу  үшін төмендегідей міндеттерді шешу қажеттілігі туындады:

• акциз салығының шығу тарихы мен даму эволюциясын зерттеу;
• жанама салықтардың, соның ішінде акциздердің экономикалық мәнін теориялық тұрғыдан негіздеу;
• акциз салығын төлеушілер мен салық салу объектілерін айқындау;
• акциз сомасының есептелуі мен төлену тәртібін талдау;
• Қазақстан Республикасында өндірілетін, өткізілетін акцизделетін тауарларға салық салу ерекшеліктерін сипаттау;
• акцизделетін тауарлардың импортына салық салу механизмдерін бағалау;
• акциздердің экономикалық ролін арттыруға байланысты ұсыныстар әзірлеу.

Зерттеу жұмысының пәні елден өндiрiліп, өткiзiлетiн және импортталатын, акцизделетiн тауарларға салық салу қатынастарын зерттеу болып табылады.

Зерттеу объектісі ретінде  Қазақстан Республикасының салық  жүйесіндегі акциз салығы алынды.

Дипломдық жұмыстың құрылымы қысқартылған сөздер тізімінен, кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Дипломдық жұмысты жазу барысында акциз салығына байланысты қазақстандық және шетелдік ғалымдардың  еңбектері, ғылыми-тәжірибелік конференциялар мен мерзімдік басылымдардың  материалдары алынды. Жұмыста зерттеліп отырған мәселені реттейтін Қазақстан Республикасының заңнамалық актілері мен қаулылары, нормативтік-құқықтық құжаттары, Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің, Қазақстан Республикасы статистика жөніндегі Агенттігінің статистикалық мәліметтері пайдаланылды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1	Акциз салығын  салудың экономикалық қажеттілігі  және теориялық-әдістемелік аспектілері............
1.1	Салық жүйесіндегі  акциз салығының экономикалық табиғаты және пайда болу тарихы

Акциздер латынның «accidere» кесу деген сөзінен шыққан, тұтынуға арналған тауарлардың бір бөлігін кесіп алу деген ұғымды білдіреді. Акциздер тұз және басқа халық жаппай тұтынатын тауарлар бағасынан Ежелгі Римде алына бастаған. Акциздер Европалық мемлекеттердің салық жүйесінің дамуына ерекше орын алады. XVII ғ. соңы мен XVIII ғ. басында Европа елдерінде тікелей және жанама салықтан тұратын салық жүйесі қалыптасты.

Акциз салығын бұрыннан бері көптеген мемлекеттер, бекітілген белгілі бір  тауарлар түрлеріне салу арқылы қолданып келді. Негізінен мұндай тауарларға халықтың пайдалануына арналған, өтімділігі жоғары және адамның немесе бүкіл қоғамның денсаулығына қауіп төндіретін тауарлар және мемлекеттің монополиясы болып табылатын екінші дәрежелі қажеттіліктегі тауарлар жатады.

Қазіргі кезде акциздер ұғымы тар және кең мағынада сипатталады. Тар мағынада алғанда бұл ұғымды жекелеген тауарлар түрлеріне тасылынған акциздер немесе жеке акциздер деп ұғынған жөн. Кең мағынада акциз ұғымы жеке және әмбебап акцизді біріктіреді. Оларды бөлу акциздерді алу тәсіліне қарай, олардың іс қимыл аясына байланысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, жеке акциз бұрын пайда болып, сауданың өркендеген кезінде өмірге келген.

Әдетте жеке акциз жекеленген тауарлардан  алынады. Мұндай акцизді салудың  объектілері әр елде тауардың түріне қарай әр алуан. Ал әмбебап акциз кең ауқымды болып табылады. Әмбебап акциз кәсіпорынның өткізу бойынша жалпы айналымнан алынады.

Салық теориясында ғалымдар мен  зерттеушілердің жанама салықтар туралы пікірі әр түрлі. Жанама салықтар соның  ішінде акциздердің жетіспеушілігі ретінде, олардың тұтынушылардың салық ауыртпалығын күшейтетіні, олардың төлем қабілетін азайтатындығы, бұл салықты салудың белгілі бір шығындарды қажет ететіні көрсетілді. Ал акциздердің тікелей салықтардан артықшылығы олардың фискалдық ролі деген тұжырымдама туындаған.

Акциз салығының теориясын зерттеуші  экономистер мен ғалымдардың  пікірлерін сараптай келе, біз акциз  салығы мемлекет бюджетінің кіріс көзін  құраушы ретінде қолданылады  және акцизделетін тауарларды сатып  алушының, осы тауарларды сатып алса, яғни оның өзінің бұл тілегін, қажеттілігін қанағаттандыру үшін қаражаты бар екендігін көрсетеді. Ал, олай болса адам мемлекеттің пайдасына темекі акцизі түрінде табыс әкелуі керек. Теориялық жағынан темекіге, алкоголь өнімдеріне және т.б. өнімдерінен салынатын акциз мөлшері салық төлеуші осы тауарларды немесе қызметтерді тұтыну салдарынан әкелген әлеуметтік және табиғи шығындарға шамамен тең болуы қажет.

Сонымен қатар акциздерді өтімділігі жоғары тауарларда оны өндірушілер  тапқан жоғарғы пайдасының бір бөлігін мемлекеттік бюджетке алу мақсатында салынады деп айтуға болмайды, өйткені акциз салығы тек тауарларға ғана емес, қызметтерге де салынады және бүгінгі күні акцизделген тауарларға барлық жоғары рентабельдік тауарлар жатқызылмаған.

Акциздер жанама салықтың негізгі түрінде 1920-1930 жж. Кеңес Одағының мемлекеттік бюджетінің негізгі  кіріс көздерінің бірі болып келді. 1922-1923 жж. акциздер Қазақстанда мынандай тауарлардан алынды: қант, шай, темекі, сыра, бал, сіріңке, шарап, спирт және мұнай өнімдері. Осы кездегі мемлекет бюджетінің кіріс көзінде акциздердің үлесі жалпы бюджет кірісінің 11-20 пайызын құраған [28].

Қазақстан Республикасында 1991 жылға дейін, яғни КСРО ыдырағанға дейін елде көбінесе экономиканы  басқарудың әміршіл-әкімшіл жүйесіне, бағаларға қатаң мемлекеттік реттеуге сәйкес келетін салық жүйесі қызмет етті. Бюджеттің басты көздерінің бірі болған айналым салығы тіркелген бөлшек сауда және көтерме сауда сатып алу бағаларын қолдануға және мемлекеттік реттеп отыруға бағытталған бірқатар заңдарға сәйкес республикада жаңа салық жүйесі қалыптасты.

1991 жылы желтоқсанның 25-інен бастап біздің елімізде  тұңғыш салық жүйесі жұмыс  істей бастады. Ол «Қазақстан  Республикасындағы салық жүйесі  туралы» Заңға негізделді. Бұл  заң салық жүйесін құру қағидаттарын, салықтар мен алымдардың түрлерін, олардың бюджетке түсу тәртібін белгіленген алғашқы құжат еді.

Осы Заңға сәйкес 1992 жылы 1 қаңтарынан бастап елімізде 43 салық түрі енгізілді. Акциз салығы осы 43 салықтың ішіне еніп, 1992 жылдан бастап қызмет ете бастады. Бұл кезде акциз салығы спиртке, араққа, шарапқа, коньякқа, тағыда басқа алкоголь өнімдеріне, шоколадқа, бекіре және басқа да балықтардың уылдырығына, кілем және кілем өнімдеріне, былғарыдан жасалған киімдерге және тағы басқа тауарларға салынды.

Жалпы, акциз ставкасы тауарлардың өткізу құнына байланысты пайызбен белгіленеді. Сөйтіп жанама салықтардың, оның ішінде акциздердің тарихы дамуында қала есігіндегі алымнан бастап, казіргі  кездегі жаңа салықтарға дейін жетті.

Акциз салығы жанама салық ретінде тікелей салықтардан мынадай белгілері арқылы ерекшеленеді:

1. Акциз салығы, егер оны тиімді әрі ұтымды қолданса, мемлекет бюджетінің тұрақты кіріс көзіне айналуы мүмкін.
2. Акциздер аз әрі шамалы үлестермен алынады, сондықтан олардың ауыртпашылығы салық төлеушілер үшін тікелей салықтармен салыстырғанда онша сезілмейді.
3. Акциздер тек салық төлеушіде ақша бар кезде ғана төленеді. Өйткені салық төлеуші екінші дәрежелі қажеттіліктегі тауарларды тек ақшасы бар кезде ғана сатып алады. Ал тікелей салықтарды төлеу салық төлеуші қаржы жағынан қиын жағдайда болған кезде талап етуі мүмкін.
4. Акциздер мемлекет үшін тиімді әрі қолайлы болып табылады, себебі, салық төлеушінің бұл салықтан жалтаруы қиындау.
5. Акциздерді жинау тікелей салықтарды жинауға қарағанда жеңілдірек.

Акциздер мемлекеттік  қазынаны толтыратын маңызды әрі  тиімді, тетіктердің бірі болып табылады. Яғни мұнда оның фискалдық функциясы  сипатталады. Бүгінгі күнде көптеген нарықтық елдерде акциз мемлекеттің  маңызды кірісі болып табылады. Бұдан  басқа акциз тағыда төмендегідей функция атқарады:

• реттеуші – қоғамға зиян келтіретін кейбір тауарлар түрлерінің өндірісі  мен тұтынушы шектеу және реттеу;
• ынталандырушы – кейбір тауар түрлеріне сұранысты ынталандыру  және импортталатын тауарларға акциз салу арқылы отандық өндірушілерді қолдау.

Сонымен нарық жағдайында акциз салығы біріншіден, мемлекеттік  кірістердің тұрақты көзі болып  табылады, екіншіден әлеуметтік әділеттік  принципті ұстана отырып қоғам мүддесіне  қарай тұтынуды реттейді. Акциздерге байланысты дәлелдер бойынша шынайы, нағыз әділеттік әрбір адамның өзінің нақты тұтыну деңгейіне байланысты салық төлеу керектігін талап етеді. Сонымен бірге бұл салық ешкімге күшпен зорлықпен салынбайды және төлеуде оны жеңілдірек болып табылады. Акциз салығының салынуы арқылы әр кез мемлекеттің байлығы, халықтың әлеуметтік жағдайы, экономиканың дамуы туралы тұжырым жасауға болады.

Мемлекеттік салық салу шаралары бойынша азаматтардың табысымен  мүліктік жағдайларының арасындағы айырмашылықтарды теңестіру қажеттілігін салық салу теориясының негізін қалаушы экономист және философ А. Смит дәлелдеген [29]. Оның ойынша салық азаматтардың табыстарына және сол табыстарына сәйкес тұтынуына салынуы керек. Сондықтан да, акциз салығы фискалдық құрама ретінде көбінесе өтпелі экономикасы бар елдерде маңызды.

Өйткені бұл елдер  тікелей салық салу үшін қажетті  тұрақты әрі жергілікті базаның  болмауы себебінен өндірістің әлсіз  дамуы, халықтың табыс деңгейінің төменділігі  жанама салық салу жүйесіне көбірек  сүйенеді. Осылайша бүгінгі күнде  Чехия, Венгрия, Польша сияқты елдерде салықтық түсімдердің 1/5 бөлігі акциздер есебінен қалыптасуда.

Қазіргі кезде Қазақстанда  бұл салық көбінесе өзінің фискалдық  тартымды болып келеді. Бірақ шетел  тәжірибесі дәлелдегендей, акцизді  реттеуші функциясы оның кең қолдануына тартымды болады. Кез келген салық реформасының тартымдылығы мен тиімділігін бағалау критерийлерінің негізгі салық жүйесінің салық төлеушіге түсіретін салық ауыртпашылығының деңгейі болып табылады.

Акциздердің кәсіпорындардың  салықтық ауыртпашылық мөлшеріне әсері айтарлықтай. Акциз өзінің маңызы бойынша тауардың бағасына қосылып, соңғы тұтынушымен төленуі керек, бірақ оның ауыртпашылығын шаруашылық субьектілері де көтереді. Акцизді төлеген кәсіпорын оны тауарлардың, қызметтердің бағасына қосып, тұтынушыға аударады. Бірақ кәсіпорын тауардың бағасын белгілі бір деңгейде ғана дейін, яғни төлем қабілетті сұранысқа байланысты көтере алады. 

Егер акциз өндірілген тауар бағасы өте жоғары болып  кетсе, бұл тауарға сұраныс азаяды, төмендейді. Сондықтан тұтынушыларды ұстап қалу үшін кәсіпорын баға деңгейін сақтай отырып, өз пайдасын салық сомасына азайтуға мәжбүр болады. Яғни акциз салығының жоғарғы ставкасын қолдану халықтың сатып алу қабілеттілігін төмендетіп, өндірушілер үшін өткізу нарығын тарылтады. Пайданың минималды мөлшерін жоспарлағанда да бағаның құрамындағы жоғары акциз салығының ставкалары өндірушілерге өз өнімдерін тез уақытта өткізуге мүмкіндік бермейді, оған сатып алушылардың  шектеулі мүмкіндіктері себеп болады.

Осылайша акцизделетін тауарды өндіретін кәсіпорынның табысының бір бөлігін ала отырып, акциз кәсіпорын қызметін қаржының нәтижесіне кері әсер етеді. Өндірушілердің бұл тауарларды өндіруге деген қызығушылығы төмендейді. Ал өндірістің қысқаруы баға өсуіне ықпал етіп сұраныстың яғни тұтыну деңгейінің төмендеуіне әкеледі. Бірақ бұл шектеу механизмінің жүзеге асырылуы тиімділігі акцизделетін тауарлар айналымы сферасының жүргізілетін мемлекеттік бақылауға және заңсыз айналым көлеміне тікелей байланысты.

Акциздер мемлекет қызметінің барлық бағыттарын қаржыландыру көзі  және мемлекеттік мүдделерді іске асырудың экономикалық құралы болып  табылады.

Нарықтық қатынастар жағдайында акциздердің келесідей  артықшылықтарын атап өтуге болады:

• акцизделетін тауарларды бағаның өсуімен тікелей байланыстырады және бюджеттік қаражаттардың инфляцияға ұшырамаудың тиімді тұтқасы болып табылады;
• акциз салығы ставкасының дифференциациясы мемлекетке тұтыну сұранысын қамтамасыз етуге еркіндік береді;
• фискалдық қызметі атқарады және мемлекеттің мүддесінен тыс инфляция мен бағаны ырықтандыруды ойдағыдай ұштастырады;
• экономиканы мемлекеттік реттеу құралы, сондай-ақ артық өнімді импорттау дағдарысымен күрес тұтқасы болып табылады;
• әлемдік тәжірибеде қосылған құн салығының ставкасы тек деңгейі бойынша емес, саны бойынша да ерекшеленеді;
• халықаралық тәжірибеге сай әлсіз өндірушілерді нарықтан шығаруды жеделдетумен байланысты артық өнімді импорттау дағдарысы мақсатымен өткізілген өндірісті тежеу саясатының элементі болып табылады.

Жалпы, акциз салығы кез  келген жанама салық сияқты тауардың бағасына қосылады, сондықтанда үстеме құн ретінде тағайындалып тұтынушыдан төленеді. Бұл салық, әрқашанда тауар бағасының өсуімен бірге өсіп отырады, сөйтіп бюджеттің тұрақты, әрі тиімді қаражат көзі болып табылады.

 

 

1.2	Жанама салық ретіндегі акциз салығының атқаратын қызметтері

Салықтар мемлекеттің қалыптасуымен бірге пайда болды және оның дамуының негізі болып табылады. Мемлекетті қамсыздандыру үшін, азаматтардан алынатын, біртіндеп міндетті және үздіксіз бола бастаған табиғи және ақшалай түрдегі жарналар қажет болды. Осы жағдайда, екі мемлекет бір-бірімен соғыс жүргізсе, жеңген мемлекет жеңілген мемлекеттің барлық байлығын тонап алады, болмаса белгілі бір мөлшерде салық салып отырған. Адамзаттың даму тарихында салық нысандары (формалары) мен әдістері өзгеріске түсті, дамыды, мемлекет қажеттілігі мен сұранысына бейімделді, олардың қызметі кеңейді, әлеуметтік-экономикалық процестегі рөлі өзгерді.

Жалпы, салықтар тауарлы өндіріспен бірге пайда болды. Бірақ, салықтар тауар-ақша қатынастарынан тыс қолданылады. Натуралды салықтардың мөлшері мен түрі нақты жергілікті жағдайларға бағынған. Мысалы: 1 адамнан 1 құндыз терісі немесе 10 пұт тұз және т.б. алынған. Тауар-ақша қатынастарының нығаюымен натуралды салықтың рөлі айтарлықтай азайды. Дегенмен, олар соңғы уақытқа дейін пайдаланылды (1953 жылғы дейін жүн, жұмыртқа, сүт, май өткізген).

Салық салу нысандары мен әдістерінің дамуында үш ірі кезеңді атауға болады [18]:

Дамудың бастапқы кезеңінде, ерте заманнан орта ғасыр басына дейін мемлекеттің салықты анықтау және жинауға арналған қаржылық аппараты болмады. Қаражаттың тек жалпы сомасы анықталып, салық жинау қалаға немесе қауымға жүктелген.

Екінші кезеңде (XVI - XIX ғғ. басында) елде мемлекеттік мекемелер желісі, оның ішінде қаржылық желі құрылып, мемлекет қызметтің бір бөлігін өз мойнына алды: салық салу үлесі орнады, салықты жинау процесі қадағаланды, бұл процесс кең мәселе төңірегінде анықталды.

Үшінші кезең – жаңа кезең. Мемлекет салық белгілеу және төлетуге байланысты қызметті өз қолына алды, салық салу ережелері белгіленді. Үкіметтің аймақтық органдары өзіндік деңгейі бола тұра, мемлекет көмекшісінің рөлін атқарды.

Мемлекетті ұйымдастырудың бастапқы кезеңінде салық салудың алғашқы нысаны құрбан шалу болды. Бірақ бұл ерікті түрде болды деп ойлауға болмайды. Құрбан шалу жазылмаған заң болды, сондықтан төлемнің немесе жиынның мәжбүрлі түріне айналды. Бұл жиынның пайыздың мөлшерлемесі жеткілікті мөлшерде анықталған.

Міне, осындай  қалыптасу кезеңдерінде салықтардың, оларды төлеушілердің, салықтарды алу әдістерінің, салық жеңілдіктерінің жиынтығының болатындығынан салық жүйелерінің әжептәуір күрделі үлгілері пайда болды.

Барлық өркениетті елдерде салықтардың бүкіл жиынтығы әртүрлі қағидаттар бойынша жіктеледі:

• салық салу объектілері бойынша;
• салықты алатын және салықтан жиналған сомаға билік жасайтын органға қарай;
• пайдалану тәртібі бойынша;
• объектінің экономикалық белгісі бойынша.

Салықтарды  салу объектілері бойынша олар тура және жанама салықтар болып бөлінеді [20].

Тура салықтар – салық төлеушінің кірісі мен мүлкінен тікелей төленген салықтар. Олар өз кезегінде нақты және жеке салықтарға жіктеледі. Нақты салықтар салық төлеушінің мүлкінің (меншігінің) кейбір түрлеріне (үй, жер, кәсіп, ақшалай капитал және т.с.с.) салынады. Жеке тура салықтар – бұл жеке адамдар мен заңи ұйымдардың табыстары мен мүлкіне салынатын салықтар. Нақты салықтардың айырмашылығы жеке салық салу әрбір салық төлеушінің жеке табысы мен мүлкін де, оның қаржы жағдайын да ескереді.

Жанама салықтар – тауар бағасына қосылады және тауар сатқанда тұтынушылардан өндіріп алынады. Жанама салықтарға қосылған құн салығы мен акциз салығы жатқызылады.

Жанама салықтар Ежелгі Римде  пайда болған, мұнда айналымнан түсетін салық қарастырылған, көбіне оның ставкасы 1 пайызды құраған. Олардың  құнына сәйкес ерекше салықтар салық сатудағы айналымнан 4 пайыз, құлдарды босатуға салық 5 пайызды құраған.

Жалпы, жанама салықтар бағаға немесе тарифке үстеме түрінде белгіленген салықтар, олар салық төлеушілердің табыстарына  немесе мүлкіне тікелей байланысты емес. Оларды саналы пайдалану баға белгілеу процесіне оңтайлы ықпал жасауы және тұтыну құрылымына әсер етуі мүмкін. Бұдан басқа, салық төлеушілер үшін табыстарға тура салық салудың өсуінен гөрі олардың шығыстарына салық салудың өсуі жақсырақ.

Негізінен, тұтынуға салынатын салықтар болып табылатын акциздерді, сатудан алынатын салықты, қосылған құнға салынатын салықты пайдаланудың көбірек артықшылығы бар, өйткені олардан жалтарыну қиынырақ, олармен экономикалық бұзушылық аз байланысты, олар еңбекке деген ынталандырмаларды аз қысқартады, тапшылықтың жоқтығы жағдайында ауыстырушы тауарға да тапшылықтың жоқтығын қоса олар тұтынушыға таңдау құқығын сақтап қалады, салықтардың жасырымдылығын қамтамасыз етеді және т.с.с.

Жанама салықтар (жұмыстарды қызмет көрсетулерді) өндіру және олардың айналысы процесінде қосылған, оларды өткізу бойынша салық салынатын айналым құнының бір бөлігін бюджетке аударуды, сондай-ақ Қазақстан Республикасы аумағындағы тауарлар импорты кезінде аударымды білдіреді, сондай-ақ  акциз баға қосылатын және сатып алушы төлейтін тауарларға салынатын салық.

Акциздерді  өздерінің айырмашылықтары ерекшеліктеріне  қарай монопольды түрде жоғары бағалары мен тұрақты сұранымды болатын  тауарларды өндірушілер төлейді [19].

Жанама салықтардың  негізгі ерекшеліктері мынада, тауар өндірудің әрбір қадамына өндірілген және өткізілген тауардың (жұмыс, қызмет) құны және өндірісте және жұмыс орындарда қолданған шикізат және материалдың құны арасындағы айырма ретінде қосылған құн анықталады.

Жанама салықтарды төлеу - бұл тікелей салықтар секілді мемлекеттік кіріс емес. Жанама салықтарды төлеушінің ешқандай таңдауы жоқ, ал мемлекет болса, оның салықтық қажеттіліктеріне байланысты салықтың жаңа түрлерін енгізуде. Жанама салықтардың ең басты кемшілігі, біртектілігі  еместігі. Ол төлеушінің төлеуге қабілеттілігін мүлдем ескермейді. Жанама салық, керісінше, пропорционалды, регрессивтік салық болып табылады.

Жанама салықтарды төлеуде ауыртпалық тауарларды соңғы тұтынушы – азаматтарға түседі. Жанама салықтарда төлеу көзін мемлекеттің өзі тауар бағасына директивті тәртіппен үстеме бекіту жолымен қалыптастырады. Жанама салықтар тауарлар мен қызметтердің бағасы арқылы алынады. Олар тауар бағасын арттырады, өйткені тауар бағасына немесе қызметке, тарифке үстеме түрінде қосылады және сатып алушы төлейді.

Жанама салықтар былайша бөлінеді: