Қарашығанақ кен орнын тиімді пайдалану

1. ТЕОРИЛЫҚ БӨЛІМ 

1.1. Әдеби шолу

     Ауданнның орфографиялық жағдайы сирек  кездесетін құм сазды  жазықтан тұрады. Рельефтің абсолютті белгілері 80-130 метрге дейін өзгереді.

     Кен орнының гидрографиялық жүйесі солтүстігінде  Орал өзенімен,  Солтүстік шығысында Елек өзенімен шекараласады. Жоспарланған жұмыс  ауданында Елек өзенінің сол ағысы болып саналатын Березовка өзені   қиып  өтеді. Жазда ол құрғап қалады. Ауданда аз мөлшерде табиғи  су қоймалары  кездеседі. [1;457].

     Қарашығанық кен орны тұз асты палеозойдың ірі көтеріліміне негізделген. Ол Қарашығанық- Қобланды зонасында, Каспий ойпатының солтүстік зонасының ішкі жағында орналасқан. Мұнда үш құрылымдық комплекс көрінеді. Төменгі құрылымдық летологиялық комплекс Артин ярусына дейінгі бүкіл ежелгі шөгінділер қимасын, ортаңғысын-кунгур сульфат-галоген қалыңдамасын, жоғарғысы-жоғарғы пермь және триас құрылымдарын қосып алады.

             Төменгі құрылымдық комплекс палеозойдық, тектоно-седиментациондық құрылымдық формасымен ерекшеленеді. Құрылым өлшемдері жоба бойынша 15*30 км. , биіктігі 1600 метр, комплекс жабындысының минималды тереңдігі 3680 метр. [2;45].

     Ирен  горизонтының сульфатно – карбонатты жыныстарында мұнайға қаныққан жыныстардың  бар екендігі №6, 12, 17, 2Д, 100, 101, 109, 126, 622, 625 ұңғылары бұрғылау кезінде дәлелденді. Бұл кезде бұрғылау сұйығында мұнай қабыршағы пайда болған .Филиппов горизонтының сульфатно- карбонатты шөгінділерінде газдылық №30 ұңғысында дәлелдеген. 4755-4765  
 
 

метр  аралығынан дебитті 47,7 мың м3/тәулік газ, және дебиті 47,5 мың м3/тәулік конденсат арыны алынған.      [3;156 ]

      Газ кен орын су булары мен қаныққан газдың газ-су екі фазалық жүйесі деп қарастыруға болады.Ылғалдық газдағы абсолюттік мөлшері газдың құрамымен, қолданыстағы температура  және қысыммен анықталынады. Газда ылғал болса, белгілі бір жағдайларда гидраттар түзілуі мүмкін,олар өндіру мен тасымалдау кезінде кқп қиындықтар тудырады (ұнғыма арматурасының сағасын,тәсіптік және магистральдік газ құбырларды тығындау).

        Гидраттар түзуіндегі негізгі және шешуші фактор қысым мен температура.Газда неғұрлым ауыр көмірсутектер көп болса,солғұрлым гидраттар түзілетін қысым төмен болады.Жалпы айтқанданеғұрлым қысым жоғары,ал температура төмен болса, гидраттар түзілу үшін соғұрлым жақсы жағдайлар жасалынады.[4;177]

           Құбырлардағы гидраттық тығындардың түзілуі орнын анықтау. Құбырдағы тығындардың орнын анықтау үшін тесіктер тесіп, монометрмен қамыт қондырады да, қысымды өлшейді. Қысымның трассадағы өзгеруі бойынша тығындардыңорындарын табады.

         Құбырдағы лас заттар мен гидраттық тығындардың жинақталуын анықтайтын жылдам және арзан тәсіл радиолакация әдісі. Ол үшін газ құбыр ішіне арнайы тармақ-лубрикатор арқылы антенналар кіргізіледі, олар стандартты қозғалмалы радиолакациялық станйияға қосылған және газ құбыр ұзындығы бойынша 20-40км сайын орнатылған. Антенна мен гидраттық тығындардың түзілу орнына дейінгі анықталады.[5;302]

        Гликольдер (этиленгликоль, диэтиленгликоль, триэтиленгликоль) газды құрғату үшін және гидрат түзіледің ингибиторы ретінде жиі қолданылады. Ингибитор ретіңде ең көп таралғаны- диэтиленгликоль,дегенмен де этиленгликольді қолдану тиімдірек: оның сулы ерітінділерінің қату температурасы төменірек,тұтқырлығы да аздау,сондай-ақ көмірсутектік газдардағы ерігіштігі де аз,мұның бәрі оның шығының азайтады.[6;108]

      Бұл төменделуге қатысты себептердің  бір қатары ретінде ұңғымалардағы  техникалық проблемалар болып және жағдайды жақсарту үшін  қаржыландырудың  жетіспеушілігі, сонымен қатар ұңғымалар  тоқтатылған болатын, себебі қатпарлы қысым, осы қабылданған шық нүктесінің қысымымен  жақындады. Өнімді шығаруға Орынбор газ өңдейтін зауыты мен ресейлік газ өңдейтін зауыт анықталған өнімнің  шектеулі мөлшері әсер етті. 1994 жылы  ішінара ұңғымалардың күрделі жаңарту жұмыстарына байланысты және жаңа құрама байланыс бойларының құруылуының арқасында бұл, СПРД мердігерлерінің орындауларына сәйкес өнім алу біртіндеп көтерілді. [7;230].    

 Клапан СКҚ тізбегінде орналастырады және сонымен ұңғыға түсіріледі.

     Ингибиторлық  клапан тоттану ингибиторын немесе гидроттарды берген кезде құбыр арты кеңістігінің СКҚ тізбегімен уақытша қосу үшін клапан СКҚ тізбегінде орналастырылады және сонымен бірге ұңғыға түсіріледі.

     Ұңғының орталық каналын автоматты жабушы құрылғы ұңғы сағасын жөндеу кезде  немесе апат болған жағдайда фонтанды сораптар тізбегінің төменгі бөлігін уақытша жабуға арналған, ол СКҚ-ң әр түрлі бөліктерінде орналасуы мүмкін. [8;167].

     Апаттың айырушы клапан ААК-168-140 апаттық  жағдай болған кезде пакермен жабдықталған ұңғыны құбыр арты кеңістігі бойынша сумен бастыру үшін қажет.

Фонтандық құбырлар тізбегінде башмактың орналасу реті әсер етеді:

Көп қабатты  кен орнының қуаттары әр түрлі  қабаттардың өнімді горизонттарын өңдеу, ұңғыны игеру және өндіру кезінде пайда болатын құмды газды тығынның бүйі, құбыр арты кеңістігіндегі және фонтандық құбырлар тізбегіндегі сұйықтың биіктігіне әсер етеді, көп қабатты кен орнындағы биіктік бойынша сулану ретіне әсер етеді, фонтан төмен жоғары қозғалатын газдың адамның кедергісіне әсер етеді, фильтрлік қарсыласу коэффициентіне А және В әсер етеді. [9;366]. 

    Гидраттар төменде көрсетілген орындарда  қалыптасады:

    1. Жалғаулара – шамамен 6,5 МПа  қысым кезінде газ ықшамдауынан  кейін  және температураға  17° С төменделуінде.

    2. Сепараторларға дейін орап байлауда, (газды селдің топыраққа дейін  қарқынды жылу беру кезінде).

    3. Сепараторларда (циклонды сепараторлардың  кіріс құбыр ішіліктерінде   ағым жылдамдығы 120 м/с; сепараторларда  қысым мәні  тепе- теңдік шамадан  асырылады).

    4. Диафрагмада су жиналу қысымының  учаскісі өлшеулі

    5. Жалғауларда - газ құбырларында, кәсіпшілік газ жинау коллекторына ұңғымаларды іске қосу.

      Ұңғымаларда және кәсіпшілік газ құбырларында гидраттардың пайда болуын және күрес әдістерін таңдауда олардын маңыздылығы – қабат температураларына, пайдаланым ұңғымаларының климаттық шартына жұмыс тәртібіне тәуелді болады.

            Көбіне ұңғыма өзегінде гидраттардың пайда болуына арналған шарттары болады, яғни түптен құбыр аузына дейін көтерілу кезінде газдың температурасы су жиналу температурасынан төмендеу жағдайында. Нәтижесінде ұңғыма гидраттармен толады. [10;233].

            Құбырдағы тығындардың орнын анықтау үшін тесіктер тесіп, монометрмен қамыт қондырады да, қысымды өлшейді. Қысымның трассадағы өзгеруі бойынша тығындардыңорындарын табады. Құбырдағы лас заттар мен гидраттық тығындардың жинақталуын анықтайтын жылдам және арзан тәсіл радиолакация әдісі. Ол үшін газ құбыр ішіне арнайы тармақ-лубрикатор арқылы антенналар кіргізіледі, олар стандартты қозғалмалы радиолакациялық станйияға қосылғанжәне газ құбыр ұзындығы бойынша 20-40км сайын орнатылған. Антенна мен гидраттық тығындардың түзілу орнына дейінгі анықталады. [11;325]. 
 

1.2.  Кен орын туралы жалпы мәліметтер

      Қарашығанақ МГККО Батыс-Қазақстан облысының  батысында, Бөрлі ауданының территориясында  орналасқан. Аудан климаты континентальды. Температура қыста -40⁰С-қа дейін жазда +40⁰С арасында тербеліп тұрады. Оңтүстік – шығыс және солтүстік – батыс бағытындағы желдер басым. Орташа жылдық жауын – шашын мөлшері 300 – 350 мм. Кен орыннан Оралға дейінгі арақашықтық 160 км., Орынборға дейін 155 км., ОГӨЗ дейін 158 км. ОГӨЗ дейінгі газ құбырларының орташа ұзындығы 140 км. Ең жақын тұрғылықты пункттар: Қарашығанақ ауылы 10 км., Тұңғыш ауылы 2 км., Березовка ауылы 3 км.

      Ауданнның орфографиялық жағдайы сирек  кездесетін құм сазды  жазықтан тұрады. Рельефтің абсолютті белгілері 80-130 метрге дейін өзгереді.

      Кен орнының гидрографиялық жүйесі солтүстігінде  Орал өзенімен,  Солтүстік шығысында  Елек өзенімен шекараласады. Жоспарланған жұмыс  ауданында Елек өзенінің сол  ағысы болып саналатын Березовка  өзені  қиып  өтеді. Жазда ол құрғап қалады. Ауданда аз мөлшерде табиғи  су қоймалары кездеседі.

      Техникалық  сумен қамтамасыз ету жерасты  суларымен іске   асырылады. Сулы горизонттар 65 - 110 метр тереңдікте, әктас  және мергель   жарықшақтарында  орналасқан, және де неогенді төрттік бор юра және триас   кезеңіндей құмтастарда қалыптасқан.

      Сулар әлсіз минералданған, гидрокарбонаты калций минералдылығы 1-3т/л ал ұңғы шығымы тәулігіне 26 - 100 м³/тәу. 

      Аудан климаты төте континентальды. Ауа  температурасы -40 (қыста)  +40 (жаз) дейін өзгереді.Жел оңтүстік - шығыс және солтүстік - батыс бағыттарында соғады,   күзде, қыста және көктемде жылдың орташа жауын - шашын көлемі 300 - 950  мм-ді құрайды.  Грунттың қалыңдығы, қар табанына  байланысты 1-ден 1,5 метрге  дейін өзгереді. 

     1.3. Ашылу тарихы және кен орынның игерілуіне қысқаша шолу 

      Қарашығанақ ауданында сейсмикалық жұмыстар шағылған толқын  әдісімен (ШТӘ) сирек  профиль торкөзде (10 км) магнитті тіркеуші  аппаратурасымен бірінші рет 1970 – 1972 жылдары Урал геофизикалық  экспедициясымен жүргізілді. (УГП) Олардың нәтижелері бойынша   Қарашығанақ тұзды дөңесі ашылды. Ол антиклиналды құрылым көлемі 5*9  км шағылған горизонт «П» бойынша амплитудасы 150 км болып табылатын  тұзды шөгіндіден құралған. Материалдарды қайта интерпретациялау нәтижесінде көрсетілген горизонт бойынша құрылым жұмыс тақырыбы  нақты анықталып және өлшемі 10*20 км болатын брахиантиклинал түрінде  сызылды. Амплитудасы 400 метрден жоғары шамамен минималды өлшемі  4400 м болатын күмбезді анықтаған. Бұл құжаттар П-10 параметрлік ұңғысының құрылымын жасауға ұсыныстар негізін құрады. 

      Қарашығанақ мұнайгазконденсатты кен орны 1979 жылы «Уральскнефтегазгеология» өндірістік – геологиялық бірлестігінің  № 10-П параметрлік ұңғыны бұрғылау кезінде ашылған. Кен орын Каспий ойпатының солтүстік жағында орналасқан.

      Мұнайгазконденсат кеніші терең жатысты тұз асты құрылымында негізделген және кристалды  фундамент шоқысында жататын  төменгі перьм және жоғарғы тас  көмір жасты күшті рифогенді  карбонатты денемен берілген.

      Мұнайгаздылық этажы 300-ден 1600 метрге дейін, ал осындағы мұнайлы бөлігінің қалындығы 200 м. Газ су контактісі 4950 метр тереңдікте, су мұнай контактісі 5150 метр терңдігінде.

      1983 жылы мұнай, газ және конденсаттың  қорын оперативті түрде саналуы  жасалған. Соның негізінде 1985 жылы ВНИИГаз тәжірибелі - өндірістік игеру жобасы (ОПЭ) тұрғызылды. ОПЭ 1984 жылдың қараша айында басталды.

      1988 жылы көмірсутектер қоры саналып  бекітілді. Кен орын үш игеру  объектісіне бөлінген: 1 мен 2 газконденсатты  объектісі, ал 3 мұнайлы объектісі 

  болып табылады. Терңдеген сайын  конденсат мөлшері көбейеді.

ОПЭ жүргізу үрдісінде кейбір техникалық шешімдер жасалынбай қалған:

1990 жылы құрғақ  газдың кері айдалуы басталу  керек еді; 

• ұңғы  өнімділігін арттыратын жаңа технологиялардың игерілуімен енгізілуі қамтамасыз етілмеген;
• эксплуатациялық ұңғыларды бұрғылау негізінде коллекторлар және объект аралық флюидтардан керн алу жұмысы жасалынбаған.

          Осы кезге дейін әр түрлі себептерге байланысты сайклинг-процесс басталған жоқ, ал кен орынның игерілуі фантанды әдіспен жүргізіліп жатыр. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1.4. Стратиграфия

      Жоспарланып жұмыс жасалынып жатқан жерде  ең ескі ашылған   шөгінді болып  төменгі девон шөгіндісі табылады. (скв 15, Д-5).

      Шығыс - Орынбор тұз күбезі маңайларында іргетас 4.1 км   тереңдігінде ашылған. (Землянская ауданы) Соль - Илецк тұз  күбезінде  (Росточинская), Бузулук ойпатында (Зайкинская), 4,5 - 4,7 км тереңдікте ал  Булатов дөңесінде 5260 м. тереңдікте (П - 9 Чинаревская ұңғысы) ашылған.  

      Іргетас гранитті жыныстардан құралған, оның жасы архейлік-ортапротерозойлық.

      Сейсмобарлау  нәтижесіне қарай отырып, жоспарланған жұмыс  орындарында іргетас жату жадайы (горизонт «ф») шамамен 7 - 9 км құрайды.

      Жергілікті  таралу осы ауданды екі үлкен  комплекс рифей және венд   комплекстерінен  тұрады. 

      Рифей комплексі Волга - Урал антиклизасында архей протерезой   магмамоторфтық жынысты іргетастан тұратын массивтерін бөліп жатқан  опырықтарда (грабен) дамыған.

      Рифей шөгінділері 300 - 400 м тереңдікте Үлкен - Өзен, Рожков,  Землянская аудандарында ашылған. Комплекстің қалыңдығы  қолда бар  сейсмоборлар деректеріне  сүйенсек 1000 м шамасында. 

      Венд  терригенді комплексі бұрғылау арқылы Шығыс - Орынбор тұз  күмбезі маңында  ашылған. Комплекстің қалыңдығы 600 – 800 м құрайды.  Шөгінділер іргетас  трансагрессивті жатқан немесе рифей  шөгіндісі сұры   түсті құмтастармен және аргилиттермен қосылған карбонатты жыныстар  қабықшаларынан тұрады.

       Қарашығанақ ауданында, сейсмобарлау нәтижесіне байланысты   фундаментпен және қарастырылған «Пэ» горизонтының арасы 2 км-ге  жетеді.

      Бұл жоспарланған қимада тек девон ғана емес және де көптеген ескі,  соның ішінде рифей - вендтік шөгінділердің бар екендігін дәлелдеуге болатын шешімдер шығаруға негіз болады.

      Ордовик шөгіндісі Шығыс - Орынбор тұз  күмбезінің шығысында және   оңтүстігінде, Соль-Илецк тұз күмбезі маңында  және оларды бөліп тұрған  ойпатта  анықталған. Табылған шөгіндінің максималды қалыңдығы ұңғы 1  арқылы ашылған.

      Қызыл Яр Соль - Илецк тұз күбізінің  көлденең тұсында ордовик  шөгінділерінің скважиналары 2020 м-ден асып және толық  қуатымен оларды  әлі ашып үлгерген жоқ. Шығыс - Орынбор тұз күмбезінің оңтүстігінде және  шығысында да силур шөгіндісі ашылған, оны максималды қалыңдығы 40 м-ді құрайды.

      Төменгі палезой шөгіндісі тығыз құмтастардан және сұр түсті   аргилиттерден  құралған.

      Қарашығанақ ауданының қимасында шамамен 1000 м.   қалыңдығындағы төменгі плезой шөгінділерінің бар екендігін мөлшерлеуге   болады. 

      Қарашығанақ кен орнында терең бұрғылау кезінде тұз асты, тұзды, тұз үсті кешендерінің шөгінділері ашылған.

      Девон шөгінділері орта және жоғарғы бөлімдерімен берілген. Орта бөлімі: Ортадевон шөгінділері эйфель және живет ярустары көлеміндебірлік ұңғыларымен (15, Д5) ашылған. Эйфел ярусы төменгі жағында аргеллит қара, жоғары қарай ізбестас және тығыс, микро жіңішке қабатшалы аргелликтер. Ярустың ашылған қалыңдығы 59 метр. Живет ярусы – қалыңдығы 64 метр. Жоғарғы бөлім: Жоғарыдевон шөгінділері тек фамен ярусымен берілген.

      Жоспардың уақытын құрастыру үшін тек бір  ғана іздеу ұңғымасы Д – 5 -пен  ерте девон жасындағы шөгінділерді ашқан 6245 - 6248 м интервалынан алынған  керн - аргилиттен және қара – сұры бурыл түстен құралған.

      Төменгі девон шөгіндісі шамамен 30 м қашықтықты құрайды.

Живет ярусы шөгінділері қара - сұры тіпті  қара әктастардан жиі  органогенді  аргилиттерден құралған. Сонымен  қатар қиманың жоғары   жағында 3 мм жететін ашық - сұры ұсақ кристалды әктастар қабықша   ретінде орналасқан.    Төменгі - орта фаменді бөлшектенбеген шөгінділер стратиграфиялық   үзілістермен орта девон шөгінділерін жауып жатыр. Нақты толық қима 15 -ұңғымасында зерттелген.

      Бұнда сұры және қара - сұры органогенді  түйіршікті әктастар және қара түсті ұсақ кристалды доломиттер қабықша    ретінде кездеседі.

      Әктастарда  көп мүшелі бір камералы фораминиферлер, криойд  мүшелерінің кесектері  кездеседі. Ерте - орта фамен ярусы бір камералық  форминифер комплексі бойынша тұрақталады.  Максимал қалыңдығы 368 м. (ұңғыма  15) 

          Жоғары фоменді шөгінділер келісім бойынша төменгі - орта фамен   шөгінділерін жауып жатыр. Олар орталық батыс және шығыс бөліктерінен -кристалды әктастар бар жерлерінен ашылған. Тек кен орнының оңтүстік  бөлігінде әктастар қосымша мәнде есептелінеді. 

      Төменгі бөлімі жоғары фамен шөгінділерінде турней ярусымен берілге. Қалыңдығы 80 метр. Орта бөлімі краснополян горизонтымен берілген, қалыңдығы 9 дан 55 метрге дейін. Пермь жүйесі ұңғылармен ашылған, қиманың негізгі бөлігін алып жатыр. Төменгі бөлімі: Ассель ярусы (известняк, доломит), қалыңдығы 290-390 метр. Сакмар ярусы 5-25 метр, Артин ярусы 15-280 метрге дейін, Кунгур ярусы: төменгісі ангидритті 4-20 метрден 300-ге дейін. Жоғарғысы тұзды – қалыңдығы 3178 метрге дейін. Жоғарғы бөлімі: Уфим ярусының шөгінділері (84-1252-1630 метр), Қазан ярусы: төменгі литологиялық пачка қалыңдығы 138-299 метр, жоғарғысы 192-1118 метр, Татар ярусы 700-1925 метр.Асссель ярусы – үш түрлі қима негізінде құралған.

      Бірінші - биогермді әктас. Екіншісі - дөңес  биоморфты – детритті  әктастар. Үшіншісі - терең сулы, қара битуминозды  жыныстар. Ассельде   шөгінділердің  максималды қалыңдығы 557 м–ге дейін  жетеді, дөңес түрі  42м-ден 216м-ге дейін барады. Терең сулы ассельді артин шөгінділерінің     жалпы қалыңдығы 20 м-ден 40м-ге дейін болатындары ярустарға бөлінбейді. Сакмар ярусы - рифті фацияларында сұры әктастардан, дөңес  түрлерінде органогенді детритті және пемитаморфты әктастардан тұрады.  Бірінші түрінің қалыңдығы 23м-ден 30 м-ге дейін, ал екіншісінікі 15 м-ден  56 м-ге дейін ұзарады. Артин ярусы – рифті және дөңес қималар негізінде екі подярусқа  бөлінеді: төменгі және жоғарғы артиндік болып. Біріншісі екі түрлі рифтің  қимасынан (биоморфно - детриттік әктастар) және дөңес түріндегі (екінші  даламиттер). Бұлардың қалыңдығы 90 м-ге дейін жетеді. Екіншісі   литологиясы жағынан бірінші подярусқа ұқсас. Артин шөгінділерінің  биогенді түрінің қалыңдығы 143 м-ден 303 м-ге дейін, ал дөңес түрінде 5 м-ден 217 м-ге дейін өзгереді.  

     Конгур  ярусы - толық қималарының төменгі  қабаттарында карбонат  сульфатты  сұры, көкшіл сұры ангидриттер доломит  қабықшаларымен,   жоғарғы жағында  тұзды тас тұздарымен және тұзды  терригенді  жыныстармен құрастырылған. Алғашқысының қалыңдығы 1 м-ден 300 м шамасында, ал тұзды шөгінділер 172 метрден 3028 м-ге дейін ұзарады. 

     Бөлімнің  шөгінділері уфимдік, қазандық және татар ярустары белгілі  шарттармен анықталған. Олар қызғылт, қоңыр сұры саздармен және тұз,  гипс, ангидрит ұяшықтарымен көмкерілген. Уфим ярусының қалыңдығы 84  м-ден 1630 м-ге дейінгі қашықтықта. Қазан ярусы – 138 м-ден 180 м-ге  дейін, ал татар ярусы 700 м-ден 1925 м-ге дейін ұзарады.   

     Триас жүйесінің шөгінділері жыныстың терригенді қалыңдығымен,  ұсақ бөлшектерге  бөлінбейтін қасиетіне ие.

     Юра жүйесінің шөгінділері: орта бөлімі (песчанник, құм, саз, құмтас) – 121 - 392 метр; жоғарғы бөлімі: Волж ярусы (сазды  мергель, фосфорит), шөгінділер қалыңдығы 53 - 132 метр.

     Мел жүйесінің шөгінділері: төменгі  бөлім – валонянин, готерев, баррем және апт ярустарымен берілген. Волонянин – готорев ярусының қалыңдығы 13 - 44 метр (саз, мергель және фосфорит). Баррем ярусы (қара саз, мергель, сидерит) – 24 - 80 метр. Апт ярусы (қара саз, сидерит, мергель, фосфориттары бар құм тастар), қалыңдығы 76 метр.Неоген жүйесі жоғары бөліммен (плиоцен) берілген, оның шөгінділерінің қалыңдығы 20-125 метр (сұр саз, құм, құм тастар, алевролит).

1.5. Тектоника

      Қарашығанық кен орны тұз асты палеозойдың  ірі көтеріліміне негізделген. Ол Қарашығанық  – Қобланды зонасында, Каспий ойпатының солтүстік зонасының ішкі жағында орналасқан. Мұнда үш құрылымдық комплекс көрінеді. Төменгі құрылымдық летологиялық комплекс Артин ярусына дейінгі бүкіл ежелгі шөгінділер қимасын, ортаңғысын – кунгур – сульфат – галоген қалыңдамасын, жоғарғысы – жоғарғы пермь және триас құрылымдарын қосып алады.

      Төменгі құрылымдық комплекс палеозойдық, тектоно  – седиментациондық құрылымдық формасымен ерекшеленеді. Құрылым өлшемдері  жоба бойынша 15*30 км. , биіктігі 1600 метр, комплекс жабындысының минималды тереңдігі 3680 метр.

      Кунгурдың жоғары пластикалық қалыңдамасынан тұратын орта құрылымдық – литологиялық комплексте күрт дисгормониялық құрылымдар құрылған. Солардың ішіндегі: тұзды  антиклинальдар, ассиметриялы диапир құрылымдары, тұзды штоктар, күмбездер және күмбез аралық дипрессиялар. Кен орында үш тұзды құрылым бар: Қарашығанақ тұз көтерілімі – солтүстікте, Сухореченск тұзды күмбезі – оңтүстік – шығыста, Қоншыбай тұз күмбезі – оңтістік – батысында.

      Жоғары  құрылымдық – литологиялық комплекстік құрылымдардың формаларының әртүрлілігімен ерекшеленеді. Жоғары пермь және триастың қызыл түсті қалыңдамасында пайда болған. Кен орын жүйесінде үлкен Қарашығанақ күмбез аралық мулдасы дамыған, ол Қарашығанақ, Қоншыбай және Сухореченск тұзды күмбездерінің арасында орналасқан. Қарашығанақ күмбез аралық мульдасының өлшемі 5*20 км., максимал қалыңдығы 3500 – 4871 метр құрайды.

      Ең  жоғарғы қиманың бөлігі – неогенді және төрттік жайылым бұрышының  келіспеушілігімен бұдан ежелгі басқа шөгінділерді жабады 

     1.6. Мұнайгаздылығы

   Каспий ойпатының солтүстік аудандарында мұнайгаздылықтың негізгі перспективалары тұз асты палеозоймен байланысты. 1979 жылы прибортовой зонасының ішкі бөлігімен Қарашығанақ ауданында, П – 10 ұңғысында төменгі пермь шөгінділерінен, 3908 метр тереңдіктен газ фонтаны алынған.

      Қаршығанақ  кен орнында барлау және эксплуатациялық  ұңғыларында жүргізілген комплексті газодинамикалық және газоконденсатты  зерттеулер ашылған төменгі пермь  және карбон карбонатты қимасының өнеркәсіптік өнімділігін дәлелдеді (5217 метрге дейін 13 ұңғы). Жалпы кен орын бойынша бұрғылаумен дәлелденген көмірсутектер қаныққан жыныстар этажы 1557 метр (3660-5217 метр).

      Негізгі мұнайгазконденсат кенінінің астында  №15 ұңғысы 5630-5757 метр интервалында, орта девон шөгінділерінден мұнай кеніші ашылды. Орта девон кенінің дамыту кен орнының орталық бөлігінде және негізгі мұнайгазконденсат кенішінен солтүстікке қарай негізделген.

      Стратиграфиялық жағынан ең зерттелгені пермь  шөгіндлері. №112 ұңғысынан мұнай 3528 метр тереңдіктен алынған.

      Мұнай жиналымдары мұнайға қаныққан жарықшақты ашық - сұр  түсті ангидриттерге  негізделген. Мұнайға қаныққан кеуектілігі 6,5% құрайды.  

      Ирен  горизонтының сульфатно – карбонатты жыныстарында мұнайға қаныққан жыныстардың  бар екендігі №6, 12, 17, 2Д, 100, 101, 109, 126, 622, 625 ұңғылары бұрғылау кезінде дәлелденді. Бұл кезде бұрғылау сұйығында мұнай қабыршағы пайда болған.

      Филиппов  горизонтының сульфатно – карбонатты шөгінділерінде газдылық №30 ұңғысында  дәлелдеген. 4755 – 4765 метр аралығынан дебитті 47,7 мың м3/тәулік газ, және дебиті 47,5 мың м3/тәулік конденсат арыны алынған.                               

      Кен орында таза күйінде қабат сулары алынбаған. Бірақ №13 ұңғыдан алынған  мұнай және сұйық қоспасы негізінен қабат суынан тұрады -70-80

(5202-5217 м.). 5125-5190 метр интервалынан сусыз мұнай алынған. 

      Кәсіпшілік  және лабораториялық зерттеулер мәліметтері  бойынша Қарашығанақ кен орны мұнайгазконденсатты болып саналады.

1.7. Гидрогеологиялық мінездеме

     Қарашығанақ кен орнын тергейтін жер асты сулары Солтүстік – Касий су арынды жүйесінің қосалқы элементі болып табылады.

     Көтерілімнің  геологиялық қимасында екі ірі  гидрогеологиялық этажға біріккен, кунгур ярусының хемогендік құрылыстарының күшті  регионалды су ұстарымен бөлінген сулы горизонттар сериясы бөлінеді.

     Жоғарғы этажжоғарғы пермьнен неоген – төрттік  шөгінділерді қосады. Бұлардың жалпы  қалыңдығы күмбезаралық мульдалар  шегінде 3604-4485 м.

     Бұл қалыңдықтың сукүкіртті жыныстары  сазбен араласқан әр түрлі қуатты құмдыжыныстар пачкаларымен берілген. Триас шөгінділері ең құмды болып келеді, олардың сүзгішті – сыйымдылық қасиеттері жоғары: кеуектілігі – 25-30%, өткізгіштігі – 606,8*10 м2-қа дейін.