Кокшетау аймагында таралган саныраукулактар

Мазмұны

Кіріспе

І. Әдебиеттерге шолу

Саңырауқұлақтардың зерттелу тарихы       6

Саңырақұлақтардың морфологиялық- анатомиялық құрлысы    13

Базидиомиңеттер класына жалпы сипаттама      16

ІІ. Көкшетау аймағының физика-географиялық жағдайы

Аймақтың қысқаша тарихы мен жер бедері      20

Климаты           20

Топырақ жамылғысы         22

Өсімдік және жануарлар дүниесі        23

ІІІ. Зерттеу объектілері мен әдістері

Жинау әдістері          25

Анықтау әдістері          26

ІV. Зерттеу нәтижесі және оған талдау

Анықталып, зерттелген базидиомицеттерге талдау жасау    28

Зерттелген базидиомицеттердің систематикалық түр құрамы    47

Қорытынды                                                                                      49

Әдебиеттер тізімі           50

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Жер бетінде мекен ететін орасан көп тірі организмдердің әртүрлі биотоптарының ішінде елеулі орынды төменгі сатыдагы өсімдіктерге жататын саңырауқұлақтар алады. Саңырауқұлақтар әлемі жер бетінде тіршілік ететін тірі организмдердің ерекше бір түрі. Саңырауқұлақтар өсімдіктер дүниесі мен жануарлар дүниесінің арасындағы аралық жеке әлем болып саналады. Олардың өсімдіктерге де, жануарларға да ұқсастығымен қатар көптеген айырмашылық белгілері бар кең тараған гетеротрофты организмдер. Макрофитті саңырауқұлақтар әлемі өте ертеден бастап зерттеле бастады. Тіпті бүгінгі күнге дейін саңырауқұлақтар адам баласының айналысып келе жатқан объектілерінің бірі.

Саңырауқұлақтардың көбеюі, қоректенуі, пайдалы және зиянды жақтары кез келген микологтарға жаңадан құпия сырын ашып беруде. Саңырауқүлақтардың әліде көптігі ашылмаған сырлары мен түрлері, қасиеттері әлі де болса толығымен зерттеле қойған жоқ.

Франңуз ғалымы - ботаник А.Вейана 1727-жылы "Саңырауқүлақтар органикалық дүниені зеттеуші ботаниктерді абыржыту, қажыту үшін перінің шығарғаны"- дейді. Саңырауқұлақтардың пайдалы жақтары тамақтық, мал азықтық белоктарды синтездеуінде. Табиғатта адам өмірінде, шаруашылықта алуан түрлі қызмет атқарады. Адамдарда, өсімдіктерде және жануарларда көптеген әртүрлі жұқпалы ауруларды қоздырушы болып есептеледі.

Саңырауқұлақтардың жан-жақты ерекшеліктері көп болғандықтан, сондай-ақ түрлерінің көптігінен, тіпті қазіргі кезде ауа райының өзгеруіне байланысты, олардың бейімделу қасиеті артып, адам баласына объекті ретінде кеңінен қолдануына мүмкіндік бермек.

Саңырауқұлақтар- тірі табиғаттың ерекше тобы, біздің планетамызда өте ертеде пайда болған. Олардың қалдықтары жердің өте ертедегі геологиялық кабаттарынан табылып отыр. Жер жүзінің барлық белдеулеріне кеңінен таралған: топырақта, суда, ағаш діңдерінде, тірі және өлі организмдердің денесінде т.б. жерлерде де тіршілік етеді. Олардың 100 мыңнан астам түрлері белгілі. Саңырауқұлақтардың тағы бір ерекшелігі олардың өспейтін, зиян келтірмейтін жері жоқ.

Aspergillus fumigatus окпе ткані  мен бас ми заттарының арасында, ал созтагігізупеа авиациялық  бензиндерде оніп авиация шаруашылығына  коп нүсқан келтіреді. Осылардың  өздері де саңырауқүлақтардың  қандай екенін түсіндіреді.

Саңырауқүлақтарды зерттеу жүмыстары ботаникалық экспедиция жүмыстарының тарихымен тікелей байланысты. Алғашқы уақытта жоғарғы сатыдағы өсімдіктер экспедицияларының барысында жол жөнекей жиналса, кейіннен арнаулы экспедициялар үйымдастырудың арқасында әртүрлі топқа жататын біраз саңырауқүлақтар түрі жиналды. Зерттеу нәтижесінде орман биоценоз тіршілігінде, формакогнозияда, халық медицинасында, тамақ шаруашылығында, микробиология өндірісінде маңызды жақтары анықталды. Осыған байланысты Республикамызда саңырауқүлақтарды зерттеу жүмыстары 1940 жылдан бастап жан - жақты жоспарлы түрде жүргізіле бастады. Бүндай жүмыс алғаш рет ҚазМУ-дың ботаника кафедрасының меңгерушісі С. Р. Шварцман және Б. К. Қалымбетов басшылығымен басталды. 1940 жылдан 1958 жылдар аралығында микологиялық экспедициялар ұйымдастырылып, біраз облыс аймақтары зерттеліп, көптеген жаңа материалдар жиналды. Бүл экспедицияларға Қазақстанның белгілі микологтары Б. К. Қалымбетов, С. Р. Шварцман, М. Г. Васягина, 3. М. Бызова, Н. М. Филимонова, И. Н. Головенко, Е. А. Байгулова, Н. Ф. Писарева, Б. И. Кравцев т.б. ғалымдар қатысты. Бүл ғалымдардың экспедицияда жинаған материалдары жеткілікті деуге келмейді. Біріншіден, барлық аймақтар толығымен жан - жақты қамтылмаған. Екіншіден, көпшілік саңырауқүлақтардың маусымдық жағдайына байланысты өсетіндіктен, экспедиция уақыты әртүрлі маусымдық жағдайды қамти алмаған.

Қазақстан жерінің зерттеу жүмыстары бүдан 30-35 жылдай уақыт болды. Оның үстіне маусым уақыттарына қарай саңырауқүлақтар зерттелген жоқ.

Әр кімге белгілі төменгі сатыдағы өсімдіктер маусым өзгерістеріне қарай олардың сандары мен түрлері өзгеріп отырады. Осы уақыттардың ішінде қаншама өзгерістер болды, тіпті ауа райының өзі бүрынғыдай емес. Ептеп әлемнің өзінде аздап жылығандығы байқалады.

Осы мәселелерді еске ала отырып, жүмысымыздың негізгі мақсаты Көкшетау аймағында осетін кейбір базпдпалды саңырауқүлақтарды жинап, олардың түр қүрамын анықтап, оларға систематикалық орын беруге негізделген.

Бүл мақсатқа жету үшін төмендегі міндеттерді орындадық:

1. Әртүрлі мерзімде Көкшетау аймағында өсетін базидиалды саңырауқүлақтар түрлерін жинадық.

2.Көптеген арнаулы анықтауыш оқыулықтардың көмегімен жиналған саңырауқүлақтардың анатомиялық, морфологиялық қүрлысын анықтадық.

3. Анықталған саңырауқұлақтарға сипаттама бердік.

Жиналған материалдарды анықтау және диплом жұмысын дайындау   Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің биология - география факультетінің ботаника кафедрасының томенгі сатыдағы осімдіктер лабораториясында доцент Абдрахманов О.А. жетекшілік етуімен орындалды.

Зерттеліп отырған аудан Кокшетау аймағының үлттық саябақтары. Ол аралас орман, қайынды орман, аласа тау беткейлі далалы алқапта орналасқан.

Бұл жүмысқа жазғы дала практикасында жиналып, диплом қарсаңындағы практикалық жүмыс кезінде анықталған материалдар негіз болды. Бұл жүмыста жалпы қарастырылатын саңырауқұлақтар макрофиттер болып есептеледі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I. Әдебиеттерге  шолу

1.1 Саңырауқұлақтардың  зерттелу тарихы

Микология гректің "mусоs"- саңырауқұлақ деген сөзінен шыққан, ботаниканың бір бөлімі. Микология саңырауқұлақтардың морфологиясын, анатомиясын, физиологиясын, биохимиясын, экологиясын, географиясын, филогенезін және адам оміріндегі, табигаттагы маңызын зерттейтін ғылым.

Микологияда басқа ғылымдар сияқты өзінің даму жолы бар күрделі және үзақ мерзімді қамтыйды. Микологтар саңырауқүлақтарды зерттей отырып, оның даму тарихын 4-кезеңге бөлді.

І-кезең ХІХ-ғасырдың ортасына дейінгі уақытты қамтыды. Бұл кезеңде саңырауқүлақтарға сипаттама жазып, ғылыми жүйелеуге ұмтылды. 1578- жылы Голланд ботанигі К.Клаузис алғаш рет саңырауқұлақтар атласын жариядады. Оның ішіне саңырауқұлақтардың 200-ден астам түрі енгізілді. Бүл еңбек Голланд микологі Г.Персоонның 2-томды еңбегі "Обзор грибов" және Щвед ботанигі Э. Фирсонның "Система грибов" атты еңбегімен байланысты. Ресейде алғаш саңырауқүлақтар туралы еңбек 1750-жылы жарық корді. С.П. Крашенинников базидиальды саңырауқұлақтарға және оның ерекше морфологиялық белгісіне, түр және туыстық үқсастығына, терминологиялық түсіндірме берді. 1836 жылы Н.А.Вейнман саңырауқұлақтардың 1000-нан астам түрін анықтап, сипаттап жазды. Оның ішінде 100-ден астамы жаңа табылған саңырауқүлақтар еді, оларға сипаттама беріп, систематикалық орнын анықтады. XIX- ғасыдың бірінші жартысында алғаш рет, саңырауқұлақтардың плеоморфизмі, оның қүрлысы, филогениясы, өсімдіктерге паразит тіршілік етуімен және тағы басқа бағыттарда зерттелу жүргізілді.

ІІ-кезең. ХІХ-ғасырдың соңына дейінгі уақыт. Микологиянық зерттеулерде бұл кезеңдегі басты бағыт саңырауқүлақтардың оргонының дамуын, онтогенездік және филогенездік ңиклдік дамуын, фитопотогендік- өсімдіктерге ауру қоздыруын оқыту. Екінші кезеңнің басында Р.Л. Тюлян (1815-1885) інісі Ш.Тюлянмен бірге пирономиңеттер мен тат және қаракүйе саңырауқұлақтарын зерттеп, олардың бір түрінің даму циклында морфологиялық айырмашылықтары бар әртүрлі спора түзуші мүшелерінің құрылатынын, яғни плеоморфизм қүбылысының болатынын анықтады. Бүл кезге дейін түрлі спора түзуші саңырауқұлақтар жеке түр ретінде қаралып, әртүрлі туысқа, кейде түқымдасқа жатқызылып жүрді.

ХІХ-ғасырдың екінші жартысында неміс микологы А де Бари (1831- 1888) саңырауқұлақтардың онтогенезін зерттеуде жаңа әдістер қолданды. Бұл әдіс бойынша, саңырауқүлақты жасанды ортада қолдан өсіруді және паразит түрін зерттеп, тәжірибе қоятын өсімдікке оны жүқтыруды енгізді. Сөйтіп ол коптеген мәдени өсімдік ауруларын қоздырушының мәнін анықтады.

А де Баридің шәкірті, орыс ғалымы М.С.Воронин (1838-1903) капуста килінің (plasmodiopho brassicae) даму кезеңін анықтады. Сонымен бірге ол күнбағыстың тат ауруын қоздырушы Риссіnіа һеlіаntһі саңырауқұлағын ашты. Воронин Sclerotina heteroica саңырауқүлағының алғашқы кезде көк жидектің жапырағында (Vaccinium), кейін қызанақтың (ledum) түйінінде дамитынын тапты, сөйтіп ол алғаш рет қалталы саңырауқүлақтардың да екі иелі болатындығын анықтады.

Н.В.Сорокин (1846-1903) жоғарғы және жетілмеген саңырауқүлақтың, фикомиңеттің даму циклін жазды. "Обзор группы сикомицетов" атты кітабында олардың жіктеу принципін корсетті. 1882-1886 жылдары "Растительные паразиты человека и животных как причина заразных болезней" атты еңбегін шығарды. XIX -ғасырдың аяғы ХХ-ғасырдың басында азды көпті болсын микология бөлімдері көрсетілді: жалпы микология, оның таралуы, фитопотологиялық ауру өсімдіктерді оқыту; қоздыруды шақыратын саңырауқұлақтар.

ІІІ-кезең. ХХ-ғасырдың 40-жылдарын қамтыды. Мұнда саңырауқүлақтардың цитологиялық әдіспен дамуын зерттеді. Әсіресе ядролық фазасының дамуын. Бүл кезеңнің микологиялық ізденістің басты бағыты: цитологиялық онтогенезін оқыту, ядролық фаза мен генерацияның кезеңі, флористика, систематика, экологиясы, жыныс процесінің өтуін экспериментті түрде зерттеу.

Ресейде саңырауқұлақтардың филогенетикалық жүйесін А.А.Ячевский 1926-жылы жасады. 1929-жылы А.А.Ячевский лабороториясы өсімдіктерді қорғаудағы Бүкіл Одақ иниститутының қүрамына кіреді. А.А.Ячевский негізгі ғылыми еңбегін саңырауқүлақтардың систематикасына, филогенезі мен наменклатурасына негіздеді. 1897- жылы бірінші рет Ресей саңырауқүлақтарын зерттейтін еңбегі жарияланды.

Саңырауқұлақтардың физиологиясын зерттеуде К.А.Пуриевич (1866- 1916), Д.И.Ивановский (1864-1920) және К.П.Костичевтер (1877-1931) коп еңбек сіңірді. Бүлардың еңбектерінің, әсіресе Костичевтің саңырауқүлақтардың тыныс алу және ашыту процесі жоніндегі жүмысының дүние жүзлік маңызы болды. В.А.Траншеляның (1868-1942) " СССР-дің саңырауқұлақтары" (1939) деген еңбегінің практикалық және теориялық маңызы ерекше.

ІҮ-кезең. ХХ-ғасырдың 40-жылдарынан кейінгі уақыт.

Саңырауқұлақтарды зерттеудегі жаңа бағыт, электронды микроскроптарды қолданған кез. Осы кезеңде физика-химиялық әдістер қолданылып, саңырауқүлақтардың жүқа, нәзік қүрлымдарын және төменгі токсонның ерекшелігін анықтауға мүмкіндік берді. Биохимия, генетика, биологияның кейбір салаларынан маңызды сүрақтар шешілді. Бүл кездегі микологияның жан-жақты дамуы антибиотикалық, витаминдердің, оргондардың қышқыл және басқаға физиологиялық активті метоболиттің қалыптасуымен байланысты.

Микологияның одан әрі дамуы дәстүрлі болімдері - флористика, экология, систематика, жаңадан генетика, биохимия, физиология болімдері кірді.

Қазақстанның микофлорасын 1930-1939-жылдар арасында Г.Е.Неводовский зерттеп, онда 1522 түр кездесетінін анықтады. Оның ішінде жетілмеген саңырауқүлақтар қатарына 874 түр, 545 түрі аскомицеттерге, ал

қалғандары басқа сиситематикалық топтарға жатады. 1940-жылдан 1958- жылдар арасында микологиялық экспедициялар үйымдастырылып, біраз обылыс аймақтары зерттеліп, көптеген жаңа материалдар жиналды. Бүл экспедицияларға Қазақстанның белгілі микологгары Б.К.Қалымбетов, С.Р.Шварцман, З.М.Бызова, Б.И.Кравцев, Э.А.Даулбаева т.б. ғалымдар қатысты.Қазіргі уақытта тіркелген саңырауқұлақтардың саны 4000 астам. Оның 250-дейі төменгі сатыдағы саңырауқүлақтар. Бүл саңырауқүлақтардың 10%-дан артығы тек біздің республикамызда өсетін эндемиктер.

Б.Қалымбетов Қазақтың түңғыш ғалым микологі. Ол өзінің микология саласындағы көптеген ғылыми еңбектерімен белгілі. Ол "Флора споровых растений Казахстана" атты көп томдық еңбектің үш томының авторларының бірі. "Іле Алатауының микофлорасы", "Оңтүстік батыс Түркістанның микофлорасы" атты монографиясында 2000-дай саңырауқүлақ түрлері мен формацияларына анықтама береді және 50-ден астам жаңа түрін ашады.

Оңтүстік Қазақстан саңырауқүлақтарын Б.Д.Ермекова, ал С.Т.Назарбекова Қазақстанның микроскопиялық саңырауқүлағын зерттеді. Тат саңырауқүлағын оның ішінде Қазақстан көлемінде кездесетін астық түқымдасының сары татын жан-жақты зерттеген ғалымдардың бірі С.А.Абиев. Ол сары тат саңырауқүлақтарының таулы аудандарда ауа райына байланыстырып ғана анықтап қоймай, Қазақстанда кездесетін тат саңырауқүлақтарына жан-жақты талдау жасап, 138 астық түқымдас өсімдік түрлерінде 56 түрлі тат саңырауқүлағының паразиті тіршілік ететіндігін оаяндады. Олардың 10 түрі Иrоmусеs туыстығына, 46 түрі Рuссіnіа туыстасына жататынын анықтады.оның 11 түрі Қазақстан жерінетән екендігі анықталады. Олар 20 түрлі астық түқымдасының паразиттері.

М.Х.Шығаева "Селекция дрожжей" деген еңбегінде ашытқы саңырауқүлағының бірнеше жаңа сорттарын шығарып, оның сапасын артгырып, халық шаруашылығының өркендеуіне көмектесті.

Қазақстан территорясында агарикалық саңырауқұлақтардың және де басқада түрлері А.Э.Гегель (1878) және Д.И.Сорокин (1884) сияқты ботаник- флористер еңбегінен корінді.

Ең біріншіден ауыл шаруашылық мәдениетіндегі паразит саңырауқұлақтарды зерттеуден бастады, сонан кейін қалпақты саңырауқүлақтар тек қосымша объект ретінде жиналды.

Республикамыздағы Шығыс және Солтүстік аудандардың ең бірінші флористикалық мәліметтерін К.Е.Мурашкинский мен М.К.Зелинг жүмыстарынан көреміз.

Ағаш өсіруші Б.И.Кравцев 1920-жылдан 1944-жылға дейін Қостанай, Павлодар, Ақмола облыстарының және Алтай, Тянь-Шань ормандарының микофлорасын зерттеді. АнҚазССР ботаника иниститутындағы споралы өсімдіктер флорасы болімінде оздерінің дайындаған қалпақты саңырауқүлақтардық суреттерінің атласы сақтаулы.

С.Р. Шварцманның зерттеулерінің көбі Қазақстандағы агариттік саңырауқұлақтарға арналған. Ақмола облысында бірнеше саңырауқұлақтардың түрлерін тауып анықтаған. (1945ж.) "Қазақстандағы жеуге жарамды және улы саңырауқүлақтар" кітабында автор қалпақты саңырауқүлақтардың 26 түріне, олардың таралуына жалпы сипаттама берген. Кейін (1962ж.) С.Р. Шварцман Қазақстандағы ландшафты - географиялық зонадағы микофлораның ерекшеліктеріне сипаттама беріп, көп тараған түрлеріне мысал келтірді.

А.Л. Лебедева (1949ж.) "Определитель шляпочных грибов" атты еңбегінде Іеріоtа сатрrestris, сонымен қатар Рluteus salicinus сияқты саңырауқұлақ түрін сипаттаған.

Н.Ф. Писарева (1969ж.) зерттеулерінде сапрофиттермен жабайы әсімдіктердің паразиттерінен Ақтөбе облысында кездесетін 40 түрін енгізсе, З.М. Вызова Іле - Шу тауларындағы қалпақты саңырауқүлақтардың 8 түрін тіркеген.

Іле - Алатауындағы мнкофлораның тарихы мен қүрылымын анықтағанда, Б.Қ. Қалымбетов (1969ж.) Аgагісаlеs қатарының 12 түрін көрсетті.

Қазақстанның облыстарында жеуге жарамды және улы саңырауқүлақтардың таралуы жайлы М.Н. Лихачева мен М.Н. Лихачевтардың (1978ж.) атақты брощюросында жазылған. Бірақ кейбір мәліметтер мен анықтамалар қате берілген.

Флористикалық зерттеулерде қалпақты саңырауқүлақтар көбіне жай ғана зерттелген, ал олар жайлы мағлүматтар "Тізімдер" мен "Флораға арналған материалдарда" жарияланған. Онда көбіне белгілі түрлері тіркелген. Кейбір жиі кездесетін түрлері кездесткен. Алайда олардың дүрыстылығы дәлелденбеген.

1970 жылдан бастап Қазақстанда  агарикалық саңырауқүлақтардың  жоспарлы түрде зертелуі басталды. Осы зерттеу нәтежесінде Д.И. Самгина  мен Т.А. Намның бірнеше мақалалары  жарық көрді. Сонда Д.И. Самгина (1971) Солтүстік Қазақстанда және Көкшетау  облысындағы кездесетін агарикалық  саңырауқүлақтардың 67 түрін анықтайды. Онда Аmanita туысының түрлерін және Тгісһоіотаіасеае түқымдастарын республикада бар деп жазған.

Бүгінгі күнде Қазақстанда агарикалық саңырауқүлақтардың 188 түрі анықталып, оларды 52 туысқа, 8 түқымдасқа топтастырған. Ең көп тарағаны Тгісһоіотаіасеае түқымдасы (28 туыс, 98 түрі бар), Воіеіасеае (7 туыс, 28 түрі), Атапііасеае (3 туыс, 26 түрі бар) түқымдастары. Бүлар бүкіл саңырауқүлақтардың 80, 94 % қүрайды. Рахіllасеае, Сотрһіdіасеае, Рһоdорһуllасеае түқымдастарында 1-2 туыс, 2-6 ғана түрлері бар. Бүл олардың яғни түқымдастардың туыстарының санының аздығына байланысты. Тriсһоlоmаtасеае түқымдасы өзінің көптеген туыстары мен түрлері арқылы танымал. Бүл заңды, себебі көлемі жағынан зор түқымдас және негізінен солтүстік жарты шардың шағын зонасында таралған. Туысқа жататын түрлер әркелкі. Кейбір туыстар түрлерінің көптігімен танылса, кейбірі танымал емес. Бүл түрлердің экологиясына байланысты.

Жаңбыршылардың 106 түрін анықтап 39 туыс, 10 қатар, 17 түқымдасқа топтастырған. Бүлардың барлығы тек Қазақстан аймағында ғана кезігетін эндемпктер. Олардың басым көпшілігі шөлді аудандарда таралған. Афиллофоралықтардың 204 түрін анықтап, 70 туысқа топтастырған.

 

 

 

 

 

 

 

 

1.2 Саңырауқұлақтардың  морфологиялық-анатомиялық құрлысы

Саңырауқұлақтар сырт пішіні және физиологиялық атқаратын қызметі жағынан әр түрлі организмдер. Алайда басым көпшілік саңырауқұлақтарға үқсас белгі болып, вегатативтік денесі тарамдалып матасқан гифалар- жіпшелер жиынтығы миңелийлерден түруында.

Гифа - саңырауқүлақтардың негізгі морфологиялық қүрылымы. Ол цилиндр пішінді түтік. Саңырауқүлақ гифасы апикальды, яғни үшынан үздіксіз өсуімен сипатталады. Гифа негізінен бойлай оседі. Гифалардың жуандығы 1-10 кейде 20 мкм- ге, кейде 160-170 мкм-ге дейін болады.

Гифалар саңырауқүлақтардың біреулерінде тармақтанып, бүтақтанып көлденең перделерге болініп коп клеткалы (септалы) болып келсе, екінші біреулерінде перделерге бөлінбей, коп ядролы сифонды қүрлысты балдырларға үқсаса, клеткалы қүрлысы жоқ (септасыз) көп ядролы болып келеді.

Саңырауқүлақтарда клетканың толық және толық емес бөлінуі болады. Толық бөліну жағдайында клетка қабықшасы жаңа пайда болған клетканы толық қаптап жатады. Мүндай жағдайда клетка бір- бірінен ажырап кетеді. Толық емес бөліну жағдайында клетканың саңылаулары болады және жаңа пайда болған клеткалар ажырасып кетпейді. Гифа қабықшамен қапталады. Мүндай жағдай көбінесе аскомиңеттер мен базидиомиңеттерде және деитромиңеттерде байқалады. Гифалар бір-бірімен матасып гребниңа немесе мицелий түзеді.

Мицелий - саңырауқүлақтардың вегатативтік денесі күрделі қүрлысты матасқан гифалардан қүралған. Мицелийдің бастамасы спораның өнуінен басталады. Мицелий өсіп қауым қүрайды. Қауым негізгі гифалардың жоғарғы үшынан өсіп, оның жан-жаққа тармақтануынан қүралады.Төсемікте шфалардың өсуі аналық клетка кіндігінен жан-жаққа таралу арқылы болады. Сөйтіп төсемік мицелийін және одан шығып жататын кеңістік мицелийін күрайды. Қауым морфологиялық қүрлысы және физиологиялық атқаратын кызметі жағынан әртүрлі, тіпті бір түрдің ішінде де ерекшелігі бар. Олар негізінен өсу жылдамдығына, тарамдалу түріне, клетканың үзындығына, пішініне қарай төсемік және кеңістік мицелийлері болып, сонымен қатар бірінші, екінші, үшінші және т.б. ретті, бүтақтануына қарай да бір-бірінен ажырытылады.

Қауымның осунің 3 фазасы болады: 1. Спорадан жан-жаққа тарамдалып алғашқы біркелкі радиальды қүрлысты өскенге дейінгі фаза. 2. Ұзарып тез

өсу фазасы. 3. Қауымның өсуіне байланысты оның үзарып осуінің жетілу фазасы.

Мицелийлердің колденең перделерге бөлінбеуіне және болінулеріне қарай саңырауқүлақтарды: төменгі және жоғарғы сатыдағы саңырауқүлақтар деп екі топқа бөледі. Кейбір саңырауқүлақтардың көлденең перделерінде саңылаулары болады. Осы саңылаулар арқылы цитоплазма кейде ядро бір клеткадан келесі клеткаға ауысып отырады.

Төменгі сатыдагы саңырауқүлақтардың кейбіреулерінде мицелий болмайды. Вегетативтік денесі жалаңаш, не қабықшасы бар ядролы цитоплазмадан түрады. Мүндай саңырауқүлақтардың клеткаларынан тарамталмаған өте жіңішке ядросыз жіпше - ризомицелийлер өседі. Ол мицелийдің алғашқы нышаны болып есептеледі. Екінші біреулерінің мицелийлері жақсы жетілгенімен колденең перделерге болінбей көп ядролы болып келеді. Ал жоғаргы сатыдағы саңырауқүлақтардың мицелийлері жақсы жетіліп, колденең перделерге бөлініп, көп клеткалы болады.

Мицелийлердің төсемікте орналасуына қарай экзофитті және эндофитті болып екіге болінеді. Төсеміктің үстінде өссе оны экзофитті деп атайды. Мысалы ақүнтақ саңырауқүлағы. Төсеміктің ішінде, өсімдік қалдықтарының арасында, тірі өсімдіктердің денесінің ішінде, клетка аралықтарында орналасса, оны эндофитті дейді. Мысалы: тат саңырауқүлағы. Эндофитті мицелийлер табиғатта кең тараған, олар сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларынан жақсы қорғалады және қоректік заттармен мол қамтамасыз етілген. Мицелийлер тосеміктің ішінде орналасуына байланысты, көп жылға дейін паразитті не сапрофитті тіршілік етеді. Морфологиялық жағынан бүл екі түрлі мицелийлердің айырмашылықтары бар. Экзофитті мицелий үзыи жіңішке тарамдалған гифалардан түрады. Ал эндофитгі мицелий бір тегіс емес бунақталып, ирелеңдеп келеді, нашар тарамдалған.

Барлық саңырауқүлақтар вегатативті, жыныссыз, жынысты жолмен көбейеді. Ал қарастырылып отырған саңырауқүлақтардың басым көпшілігі мицелий бөлшектері арқылы вегатативтік жолмен кобейеді. Сондықтан жейтін саңырауқүлақтарды жинаған уақытта оның мицелийлеріне зақым келтірмеу керек. Саңырауқүлақтардың жемісті денесін жинаған уақытта жүлып алмай, пышақпен түбінен кесіп алған жөн. 

3.1 Базидиомицеттер  класына жалпы сипаттама

Барлық қалпақты саңырауқүлақтарға жататын базидиомицеттер жоғарғы сатыдағы саңырауқүлақтардың екінші класы. Мицелийі жақсы жетілген, екі ядролы клеткалардан қүралған. Жынысты спора қүраушы мүшесі болып базидий есептеледі. Базидий бір клеткалы не коп клеткалы. Жыныссыз конидиальды спора тасушы мүшесі қалталы саңырауқүлақтарға қарағанда аз тараған. Клетка қабықшасының қүрамында хитин және глюкан болады.

Базидиомицеттерде мицелийлердің дамуының үш кезеңі болады. Мицелийдің дамуы базидиоспораның осуінен басталады. Ол өне келе алғашқы бірінші ретті гаплоидты мицелийді береді. Гаплоидты мицелий бір ядролы және коп уақыт тіршілік ете алмайды. Әр жынысты споралардан дамыған гифалар қосылып анастомозға үшырап, екі ядролы екінші ретті дикарионды мицелий қүрайды. Мицелий гифаларының үштары қосылған уақытта плазмогомия процесі ғана жүреді, әр жынысты ядролар қосылмайды, олар бір-бірімен жақындасып дикарион түзеді. Үшінші ретті диплоидты мицелий, дикарион ядролардың қосылуы нәтижесінде жемісті денелерде түзіледі. Базидиалды саңырауқүлақтарда мицелийлері әртүрлі пішінді, қүрылысы да әртүрлі келеді.

Базидиомицеттерде жынысты спора қүру - базидиоспораның түзілуімен аяқталады. Базидиоспора ерекше өсінділерде - базидийлерде түзіледі. Базидий екі ядролы - дикарионды мицелийлерден қүралады. Арнаулы жыныс мүшесі болмайды. Жыныс процесі екі вегетативтік гаплоидты базидиоспорадан түзілген мицелий гифаларының үштарының қосылуынан дикарион түзіледі. Одан соң клеткадағыдикарион ядролары қосылып диплоидты ядро түзеді. Зигота ядросы екі рет болініп 4 гаплоидты ядро күрады. Осы уақытта зигота қабығы жоғары қарай қапшық пішінді үзарып өседі, оны базидий деп атайды. Базидийдің жоғарғы жағынан өсінділер пайда оолып, олар түйреуіштің басы сияқты қампиып оседі де оның стеригма деп аталатын жіңішке сағағы арқылы әрқайсысына редукциялы болінудің нәтижесінде түзілген гаплоидты ядролар өтеді. Сөйтіп жыныс процесінің нәтижесінде 4 гаплоидты базидиоспора құралады. Базидоиспораның құралуы аскоспоралардың құралуы сияқы кұрделі жолмен тұзіледі.

Базидиомиңеттердің дикариондық мицелийлерінің екі ядросы бір мезгілде қатар бөлінеді де, пайда болған екі жұп ядролардың аралығында перде қүралады. Базидиомицеттердің екінші біреулерінде дикарионды ^шцелийлер күрделі жолмен көбейеді. Дикарион бөлінер алдында оған карама-қарсы гифаның бүйірінен базальды бөліміне қарай иілген бүйір өсінді шығады.

Бөлінетін ядролар өсіндіге қарай сәл колбей орналасады да, бөлінген кезде оның біреуі сол өсіндіге отеді. Екі қарама-қарсы жынысты бір жүп ядроның бір сыңары гифаның төменгі (базальды) жағына қарай ауысады. Содан кейін гифа бүйір өсіндінің түсынан пердемен бөлінеді, бүл кезде өсіндінің өзі де дистальды жағынан пердемен бөлініп қалады. Бүдан соң бүйір өсінді гифаның базальды клеткасына қарай иіліп шеттерімен түйіседі. Түйіскен жерінде тесік пайда болып, қарама-қарсы жынысты ядролар түзіледі. Бүл бүйір өсіндісінің гифамен бірігіп, қосылып кетуін «қапсырма» ітоға) деп атайды. Морфолоғиялық жағынан алғанда қапсырманың түзілуі калталы саңырауқүлақтардың аскогондік гифаларының ілгектеріне сәйкес келеді.

Базидиомицеттердің жемісті денесі сырт пішіні және консистенциясы жағынан әртүрлі. Олар тор, жүмсақ, көн, таға сияқты қатты не түбірі бар калпақты етті жүмсақ болып келеді. Жемісті денесінің спора қүратын кабатын гимений деп атайды. Ол қарапайым түрлерінде жемісті дененің жоғарғы жағында, ал күрделі қүрлысты түрлерінде төменгі жағында орналасады. Гимений қабаты базидий мен базидиоспорадан және парафизден тұрады. Жемісті дененің гимений өсетін қабатын гименофор деп атайды. Қарапайым базидиомицеттерде гименофор қабаты тегіс, ал күрделі қүрлысты түрлерінде пластинка, түтік, иректелген тіс пішінді болып, жемісті денесінің төменгі жағында орналасады

Күрделі қүрлысты базидиомицеттердің жемісті денесінің дамуының қүрлысына қарай негізінен 3-ке бөлуге болады. Гимнокариты - жемісті денсінің гимений қабаты алгашқы дамуынан спора жетілгенге дейін ашық келеді (Russula, Hygrocybe, Camarophyllus, Marasmus т.б.). Гемиангиокарпиы- саңырауқүлақтың жемісті денесінің гимений қабаты алғашқы даму сатысында жабық, спораның жетілуне қарай ашылады (Agaricus, Volvariella, Cortinarus т,б.). Жалған ангиокарпты жемісті денесінің алғашқы дамуында гимений қабаты ашық болады, кейін қалпақты жиектерінің ішке қарай иіліп өсуіне байланысты жабылады.

Копшілік агарикалықтардың жемісті денесі гемиангиокарпты. Олардың жемісті денелерінің жеке және жалпы жамылғылары болады. Олар қорғаныш қызметін атқарады. Жалпы жамылғы жас жемісті денені түтас жауып түрады. Жемісті дене үлғайған уақытта жамылғы жыртылып томенгі жағы түбірдің түбіне тостаганша сияқты қалып қойса, жоғарғы жағы қалпақтың үстінгі жағында үсақ қабыршақ түрінде қалады. (Amonita phalloides, A.musaria), кейде жойылып кетеді (Hygrophorus). Жеке жамылғы гименофорды, кейде түбірді ғана жауып жатады. Жемісті дененің жетілуіне қарай қалпақтың жиегінен жыртылып түбірде сақина қалады, не түбірде жыртылып қалпақтың жиегінде қалады (Agaricus, Lepiota). Қалпақтарының формалары жастықша, воронка, жүмыртқа, т.б. пішінді болып келеді. Жемісті денесінің жүмсағы негізгі және дәнекер тіндерден түрады.Негізгі тін қалың қабықты гифалардан күралса, дәнекер тін жүқа қабықты гифалардан қүралады. Бүл тіндерде қор заттарын, керексіз заттарды өткізіп отыратын арнаулы өткізгіш гифалар болады.

Базидий қүрлысына қарай бір клеткалы, көп клеткалы болады. Бір клеткалы базидийді холобазидий деп атайды. Базидий екі бөлімнен түруы мүмкін: төменгі кеңейген бөлімін гипобазидий, ал жоғарғы өсіндісін эпибазидий деп атайды. Эпибазидий коп жағдайда 2 не 4 бөліктен түрады, гнпобазидийден перде арқылы болінеді. Мүндай базидийді гетеробазидий леп атайды. Базидийдің үшіиші типінде базидий колденең перде арқылы 4 клеткаға бөлінеді. Олардың бүйір жағының әрбір клеткасынан бүйірлік базидноспора түзіледі. Мүндай базидийді фратмобазидий деп атайды. Фрагмобазидийдің басқа базидийден айырмашылығы оның клетка қабықшасы қалың тынышталған клеткадан қүралады. Бүл класқа 1300-ден (30000) астам түрлер жатады. Базидиомиңеттер базидийдің қүрлысына қарай: холобазидиомицеттер, телиобазидиомицеттер, фрагмобазидиомицеттер болып 3 класс тармағына бөлінеді.

Аймақтың кыскаша тарихы мен жер бедері

Көкшетау аймағы облыс болып 1824-жылы 16- наурызда қүрылған. Республикамыздың Солтүстітінде 78,1 мың шаршы шақырым жерді алып жатыр. Жері қатты, қыратты, төбелі, белесті келеді; олардың арасында ерекше байқалатын тау массивтері Жақсы Жаңғызтау (73Ом), Имантау (661м), Жыланды (665м), Сандықтау (626м), Жақсытүкті (593м), Зеренді (585м), Баян Ор (551м), Бүркіт (523м), Көкше (947м).