Корпоративті бағалы қағаздар нарығы

     МАЗМҰНЫ 

Кіріспе.....................................................................................................................9

1 Корпоративті  бағалы қағаздар нарығының экономикалық  мазмұны

1.1 Корпоративті  бағалы қағаздардың экономикадағы  институционалды құрылымы...............................................................................................................11

1.2 Қазақстанда  корпораптивті бағалы қағаздар  нарығының қалыптасуы......15

1.3 Корпоративті  бағалы қағаздар нарығын ұйымдастырудың кейбір

шетелдік  тәжірибелері..........................................................................................19

2  Қазақстанда  корпоративті бағалы қағазадар  нарығын талдау

2.1 Қазақстанда  корпоративті бағалы қағазадар  нарығының инфрақұрылымдары............................................................................................. 23

2.2 Қазақстанда  корпоративті бағалы қағазадар  нарығының негізгі көрсеткіштері....................................................................................................... .30

2.3 Корпоративті  бағалы қағаздар нарығының негіздерін реттеу............39

3  Қазақстанда  корпоративті бағалы қағаздар  нарығын дамыту

3.1 Корпоративті  бағалы қағаздарды нарықта саудалау  жүйесін ұйымдастыру........................................................................................................ 45

3.2 Корпоративтік  бағалы қағаздар нарығын бағалау......................................52

3.3 Корпоративті  бағалы қағаздар нарығын жетілдіру  модельдері................61

Қорытынды.........................................................................................................69

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі...................................................................73 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

КІРІСПЕ

     Тақырыптың өзектілігі. Корпоративті бағалы қағаздар нарығының институционалды инвесторлар жүйесінің өзектілігі бір жағынан халық өзі тапқан табыстарын сенімді және табысты жерлерге орналастыруға қызығушылық танытуымен, екінші жағынан кәсіпорындардың сырттай мемлекеттік емес қаржыға қажеттілігінің өсуімен анықталады. Институционалды инвесторлар негізгі делдалдардың рөлін атқарады, яғни ұсақ инвесторлардың қаражаттарын жинақтау, инвестицияны кәсіби басқарумен қамтамасыз ету, тәуекелді әртараптандыру, кәсіпорындарды қаржымен қамтамасыз ету, кең массалық инвесторларға бағалы қағаздармен тікелей емес, жанама түрде иемденуге мүмкіндік беру қызметтерімен айналысады.

      Сыртқы шетелдік қарыз алудың шектеулілігі салдарынан ҚР-ның корпоративті бағалы қағаздар нарығы жүйесінің даму қарқыны төмендеуде. Сондықтан кәсіпкерлердің неғұрлым көп мөлшерде институционалды инвесторларды тарту үшін өзінің өнімдерін кеңейтуге және жақсартуға үлкен көңіл бөлуде. Осыған орай, ағымдағы нарықтық үрдістерді қолдау мақсатында институционалды инвесторлардың қызметін кеңейту қажеттілігі туып отыр.

     Жеке  капиталды инвестициялаудың жаңа мүмкіншіліктерінің пайда болуына байланысты елдің  қор нарығының даму қарқыны, сонымен  қатар қаржы құралдарының жаңа түрлерінің пайда болуымен байланысты Үкіметтің  2010-2009 жылдарға арналған Қазақстан Республикасы халқының инвестициялық мәдениетін және қаржылық сауаттылығын дамыту бағдарламасы қабылданғанын айта кеткен жөн. Бұл бағдарламаның басты мақсаты елдің экономикалық өсуі үшін халық жинағын тартуды қамтамасыз ету және инвестициялық белсенділігін жоғарылату болып табылады.

     Инвестиция  тартушы құралдардың жеткіліксіздігі  корпоративті бағалы қағаздар нарығында институционалды инвесторлар активтерінің табыстылығының төмендеуін күшейте түсті. бағалы қағаздар нарығы толығымен қалай дамуы керек екендігі туралы бір байламға келу үшін және оны ұйымдастыру мен қызметтерін жүзеге асырудың жеке аспектілері бойынша ортақ келісімге қол жеткізу үшін нарықты кешенді түрде зерттеу қажет. Ол үшін корпоративті бағалы қағаздар нарығын ұйымдастырудың теориялық негіздері мен әдістерін, сонымен қатар оны реттеудің мәселелерін талдау керек, соның нәтижесінен бағалы қағаздар нарығының тұжырымдамасын жасап шығаруға және оның нақты үлгісін таңдап алуға болады. Сонымен бірге бір жағынан, бос ақша қаражаттарының айтарлықтай бөлігі Қазақстан азаматтарында, екінші жағынан, осы қаражатқа экономиканың өндірістік секторының мұқтаж болуы шағын салымшылардың өз қаражаттарын ұжымдық инвестициялау институттарына тартудың тиімді тәсілдерін іздестіруді талап етеді. Мұндай жағдай салымның сақталу кепілдігі және институцоналды инвесторлар қызметінде дағдарысты болдырмау сияқты тәсілдермен салымшыларды тиімді қорғау жүйесін құруды қажет етеді. Қазіргі кезде корпоративті бағалы қағаздар нарығында тепе-теңдік сақталмауы, корпоративті бағалы қағаздар нарығының қатысушыларының негізгі тобы болып табылатын жеке инвесторлардың құқықтары мен мүдделерінің бұзылуы жиі кездесіп отыр.

     Корпоративті бағалы қағаздар нарығында институционалды инвесторлардың қызметін жетілдіру жолдарын іздеу, зерттеу маңызды рөл атқарады, себебі келешекте осы бағыт экономикаға инвестициялық ресурстарды тартудың ең шешуші көзіне айналмақ. Жоғарыда айтылған мәселелердің өзектілігі осы дипломдық жұмыстың тақырыбын таңдауға негіз болды

     Институционалды инвесторлардың қызметін дамытуды жандандырудың аса маңыздылығы мен объективті қажеттілігі, олардың үлгілері нарықтық шаруашылыққа және халықаралық стандарттарға сәйкес келтірілуі – зерттеу жұмысының тақырыбын, оның мақсатын, мәселелерін және зерттеу бағытын айқындауға септігін тигізді.

     Зерттеу жұмысының мақсаты  мен міндеттері. Зерттеудің мақсаты инвесторлардың корпоративті бағалы қағаздар нарығындағы қызметтерінің теориялық-әдістемелік, тәжірибелік жақтарын зерттеу және олардың даму болашағын анықтау.

     Зерттеу мақсатынан туындайтын негізгі міндеттер:

• институционалды инвесторлар ерекшелігінің әлемдік тәжірибесін зерттеу және пайдаланудың мүмкін жақтарын анықтау;
• Қазақстан Республикасы институционалды инвесторларының ағымдық жағдайын талдау;
• институционалды инвесторлардың инвестициялық портфелінің моделін құру;

     Зерттеу объектісі Қазақстан Республикасындағы корпоративті бағалы қағаздар нарығы болып табылады.

     Зерттеу пәні ретінде институционалды инвесторлардың портфельдік инвестициялауды жүзеге асыру үдерісінде пайда болатын экономикалық қатынастар жиынтығы алынды.

     Зерттеу барысында әлемдік экономикалық ғылым классиктерінің еңбектері, отандық  және шетелдік ғалымдардың, экономистердің монографиялары мен баспасөз мақалалары, қатынастарды реттейтін заңнамалық және нормативтік-құқықтық, статистикалық құжаттар қолданылды. Жұмысты жазу барысында Қазақстан Республикасының институционалды инвесторлар қызметін реттейтін Заңдары мен басқа да нормативтік-құқықтық актілер, Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлықтары, Жолдаулары, ҚР Үкіметінің қаулылары, оқу әдебиеттері, сондай-ақ республикалық статистикалық талдау негізінде алынған талдамалық зерттеу материалдары пайдаланылды.

  Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.

     1 Корпоративті бағалы  қағаздар нарығының  экономикалық мазмұны

     1.1 Корпоративті бағалы қағаздардың экономикадағы институционалды құрылымы 

     Корпоративті  бағалы қағаздар нарығында институционалды құрылым экономикада екі рөл атқарады. Бір жағынан, оңтайлы шешімдер қабылдау үшін шаруашылық қызметтерді тоқтатады. Ал, екінші жағынан экономикалық қызметтерді шоғырландыру құралы ретінде қызмет атқарады. Институционалды құрылым – бұл экономикалық келісімдердің қатысушыларын біріктіруді қамтамасыз ететін буын болып табылады.

  Кейінгі 30 жыл ішінде институционалды инвесторлар ретінде танымал болған ұйымдардың қарамағында қаржылық биліктің едәуір мөлшері шоғырлануда. «Институционалды инвестор» түсінігін көбінесе практиктер қолданады. Кең мағынада, институционалды инвесторлар – кез-келген типтегі қаржылық делдалдар. Мұндай анықтама оларды жеке инвесторлардан ерекшелендіреді, себебі жеке инвесторлардың портфельдерінен түскен табыс толығымен олардың өздеріне тиесілі [1].

      Корпоративті  бағалы қағаздар нарығында инвесторлар жұмсаған қорларына байланысы жеке және институционалды инвесторлар болып бөлінеді. Біріншісі, меншікті қорларын инвестициялайтын жеке және заңды тұлғалар болса, екіншісі, тек қана тартылған қорларды инвестициялайтын қаржылық институттар.

      Қазақстан Республикасының заңына сәйкес, бағалы қағаздар нарығында инвестициялық  қорлар, сақтандыру компаниялары және жинақтаушы зейнетақы қорлары институционалды  инвесторлар ретінде қызмет атқарады.

         Корпоративті бағалы қағаздар нарығында институционалды инвесторлардың қаржылық құралдарын инвестициялау көздеріне келесілер жатады: зейнетақы қорларының жарналары, инвестициялық қорлардың бағалы қағаздарының төлемдері, сақтандыру компанияларының жарналары. Корпоративті бағалы қағаздар нарығында институционалды инвесторлар осы көздер есебінен Қазақстан Республикасы және шетелдік нарықтың қаржылық құралдарын инвестициялауға жұмсайды.

      Корпоративті  бағалы қағаздар нарығында институционалды  инвесторлар туралы теориялық және құқықтық түрлі көзқарастарды қарастыра келе институционалды инвесторларға келесідей анықтама беруге болады:

      Институционалды инвесторлар – заңды және жеке тұлғалардың қаражаттарын жинақтайтын және инвестициялық кіріс алу мақсатында оларды қаржылық құралдарға, соның ішінде бағалы қағаздарға салуды жүзеге асыратын қаржылық-әлеуметтік институттар. 

        Сурет 1. ҚР бағалы қағаздар нарығындағы институционалды инвесторлардың жіктелінуі [2]. 

      ҚР  бағалы қағаздар нарығындағы институционалды  инвесторларды заңнамалық құқықтық қалыптасу негіздерін екі кезеңге топтастыруға болады:

1. Бағалы қағаздар нарығының қалыптасу кезеңі;
2. Институционалды инвесторлардың қалыптасу кезеңі.

      Бірінші кезеңнің заңдары Қазақстанның бағалы қағаздар нарығының қалыптасуына негіз  болды. Қазіргі уақыттағы күші бар заңдардың жетілдірілуіне себеп болды.

      Екінші  кезеңнің заңдары институционалды  инвесторлардың дамуына келесідей  заңдардың қабылдануына негіз болды: «Акционерлік қоғамдар туралы», «Бағалы қағаздар нарығы туралы», «ҚР-сында зейнетақымен қамсыздандыру туралы», Сақтандыру қызметі туралы», «Инвестициялық қорлар туралы» ҚР Заңдары.

     Қазіргі кезде заңнамалық актілердің, соның  ішінде «бағалы қағаздар нарығы туралы» заңының және басқа құжаттардың қабылдануы бағалы қағаздар нарығы мен оның инфрақұрылымының дамуы белгілі бір бағытта сипат алып келе жатқанына болжам жасауға негіз болады. Сол себепті Қазақстанның бағалы қағаздар нарығын игерудің жинақталған тәжірибесінің, оның нақты жағдайының, сапалық және сандық сипатының жүйелік талдауын жасау қажеттілігі артып отыр.

     Бұл заңдарда институционалды инвесторлардың қызмет етуі, басқа нарық субъектілерімен  өзара байланысы, инвестициялау  ерекшеліктері қамтылды. Менің ойымша, бағалы қағаздар нарығындағы инвесторлардың қалыптасуын, аталуын және дамуының құқықтық негіздерін былай бөлу керек:

     Әлемдік тәжірибеде институционалды инвесторлардың ірі топтарына сақтандыру компаниялары мен жинақтаушы зейнетақы қорлары  жатады. 2009 жылы оларға институционалды инвесторлардың барлық активтерінің 30-31%-і келген, үшінші орында 28%-ті инвестициялық қорлар тұр. Бұл топтың жылына орта есеппен 16% өсуі байқалуда және бұл ең тез өсу болып саналуда. 2009-2010 жж. АҚШ-та институционалды инвесторлардың активтері 2,7 есе өсті, нәтижесінде 2010 жылы 18,4 трлн долларды құрады. Сонымен қатар, жинақтаушы зейнетақы қорларының үлесі – 37%, сақтандыру компаниясының үлесі – 23%, ал инвестициялық қорлардың үлесі – 26% болды. Институционалды инвесторлардың активтерінің көлемі жағынан АҚШ, одан кейін екінші орында Жапония (3 трлн доллар) тұр.

     Бұл елде, инвестицияның басыңқы үлесі сақтандыру компаниясында және екінші деңгейдегі банктердің сенім бөлімшелерінде орналасқан. АҚш-та, Англияда, Голландияда, Швейцарияда және Швецияда институционалды инвесторлар активтерінің ЖІӨ-ге қатынасы 110-220% арасында өзгеріп тұруда. Сонымен қатар, ЭҚДҰ мүшелері арасында дамушы мемлекеттердегі институционалды инвесторлар активтерінің көрсеткіштері төмен [3].

     Инвесторлар активтерінің ЖІӨ көлеміне қатынасы дамушы елдерде: Түркияда – 0,8%, Польшада – 3%, Мексикада – 6%, Венгрияда – 9%, Чехияда – 16% және Ресейде – 1,3% құраған.

     Көптеген  мемлекеттердің институционалды инвесторлары активтерінің басым бөлігін тұрақты  проценттік бағалы қағаздарға салады. Сонымен қатар, 2008 жылдары акцияға инвестициялық салымдардың орташа жылдық қарқыны 18%-тен артып, өте жоғары болғаны байқалған.

     2010 жылы институционалды инвесторлар активтеріндегі акцияның үлесі Ұлыбританияда – 65%, АҚШ-та – 50%, ал Швейцария мен Австралияда – 46%, Голландия мен Францияда – 33%-ті құрады. Сонымен қатар, институционалды инвесторлардың категориялық құрылымы аталған мемлекеттерде айырықша ерекшеленеді.

      Ұлыбританияда, институционалды инвесторлардың активтері  2010 жылы 3 трлн доллар болды. Франция мен Германияда – инвесторлардың активтері 1,5 трлн долларды, ал Голландия мен Австралияда – активтер 0,6 трлн долларды құрады. Германияда сақтандыру компаниясының, ал Голландия мен Ұлыбританияда – жинақтаушы зейнақы қорлары активтерінің үлесі басым болып келеді.

      Корпоративті  бағалы қағаздар нарығында институционалды инвесторлардың активтері өсімінің ең басты себептерінің бірі есепті айдағы теңгенің девальвацияға ұшырау салдарынан шетел валютасында қайта номинирленген қаржы құралдарын қайта бағалау болып табылады. Оның негізгі себебі мемлекеттік бағалы қағаздардың (МБҚ) көпшілігі инфляция деңгейін жауып, аз ғана табыс әкелгендігінде болып отыр. Дегенмен, кейбір консервативті инвестициялық саясатты ұстанатын зейнетақы қорларының кейбірінің портфелінің басым бөлігін МБҚ алады. 2011 жылы ЖЗҚ біріктірілген инвестициялық портфелі көлемді деформацияға ұшыраған жоқ, онда сапалық және сандық өзгерістер орын алды [4].

       Сурет 2. Институционалды инвесторлардың портфелдеріндегі мемлекеттік емес бағалы қағаздардың үлесі, %

      *Ескерту – автор құрастырған 

     Енді  институционалды инвесторлардың портфеліндегі  келесі құрал акция бағалы қағаз  өзгерісіне тоқталатын болсақ, дағдарыс кезінде бағалы қағаздар нарығының  акция секторы басқа секторларға  қарағанда үлкен өзгерістерге ұшырады, осы секторда инвесторлардың қаражаттарының көп бөлігін жоғалтқан.

      Сурет 3. Институционалды инвесторлардың инвестициялық портфеліндегі қазақстандық акциялардың үлесі, %

      Ескерту – автор құрастырған

     Корпоративті  бағалы қағаздар нарығында институционалды  инвесторлардың портфельдерін салыстырайық. Бұл жерде салыстырылатын құрал ретінде мемлекеттік бағалы қағаздарды алдық, себебі қор нарығының дамуының негізі корпоративтік бағалы қағаздар болып табылады.

     2010 жылы қазақстандық акция нарығы 100 млрд-тан 30-млрд долларға дейін төмендеген. Яғни, дағдарыстан отандық нарықтың сомалық жоғалтулары 70 млрд долларға бағаланады. Сонымен қатар, нарықтың капиталдандырылуының зардабын жеке эмитенттер негізінде қарастыруға болады. Кейбір жағдайларда алып эмитенттер бойынша да 10-даған млрд долларға дейін есептелінген. Мысалы, 2010 жылдың бас кезіндегі бағалармен салыстырғанда Kazakhmys PLC компанияларының капиталдандырылуы шамамен 11,5 млрд долларға азайған, Казкоммерцбанк пен Халық Банктің капиталдандырылуы шамамен 3,5 млрд долларға және т.с.с.

     Мұндай  есептеулердің объективтілік маңыздылығы  аз, өйткені нарықтың капиталдандырылуы  көлеміндегі қатерлер эмитенттің шаруашылық қызметіне әсер етпейді деуге  болады. Бұл эмитенттер акцияларды бірінші орналастырудан кейін оларға ешқандай қатыстары болмайды. Барлық қатерлерді бірінші кезекте екінші ретті бағалы қағаздар нарығында акцияларға қаражат салған инвесторларға келеді. Сәйкесінше, егер қор нарығындағы негізгі қатерлерді қарастырсақ, бірінші кезекте дағдарыстан кейін күрделене түскен институционалды инвесторлардың жағдайына көңіл бөлу қажет [5].

     Дүниежүзілік  қор нарықтарының құлауының алдында, 2010 жылдың жарты жылдығында, өздерінің инвестициялық портфеліндегі акциялардың үлесін өсірген жалғыз инвесторлардың тобы – ЖЗҚ. Қалған инвесторлар осы кезеңде үлестік бағалы қағаздарға деген салымдарын азайтқан, көбінесе акцияға инвестициялауды күрт төмендеткен бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары. Олар 2010 жылдың жарты жылдығының өзінде 10% азайтқан. 
 

     1.2 Қазақстанда корпораптивті бағалы қағаздар нарығының қалыптасуы 

     Қазақстан Республикасы эмитенттерінің корпоративті бағалы қағаздарының көлемі 2011 жылғы 1-тоқсанда 44 759 млн теңгеге немесе 43,06%-ке өсті. 2011 жылғы 1 сəуірдегі жағдай бойынша ЖЗҚ жиынтық инвестициялық портфеліндегі шетел эмитенттерінің мемлекеттік бағалы қағаздарының көлемі 37 045 млн теңге (2,96%), қаңтар-наурыз аралығындағы өсу – 2 446 млн теңге (7,07%) болды. Шетел эмитенттерінің мемлекеттік емес бағалы қағаздарының үлесі 11,87 болып келеді, бұл осының алдындағы есепті кезеңнің осыған ұқсас көрсеткішінен 3,17%-тік тармаққа жоғары.

     Есепті  күнге сақтандыру ұйымдарының жиынтық  инвестициялық портфелінің көлемі 166 715 млн теңге болды. Бұл ретте  Қазақстан Республикасының мемлекеттік  бағалы қағаздарының үлесіне 8,11%, ҚР эмитенттерінің корпоративті бағалы қағаздарына – 36,63%, екінші деңгейдегі банктердегі салымдарға – 40,71%-тен келеді (1-кесте). 

     Кесте-1. Қазақстандық бағалы қағаздар нарығы қатысушыларының акцияға салған салымдарының көлемі

     Қазақстанның  ішкі экономикалық нарығын инвестициялауда  институционалды инвесторлардың ішінде жинақтаушы зейнетақы қорларының үлесі  жоғары болып табылады. Дағдарыс кезеңінде де ЖЗҚ өз белсенділігін жоғалтпаған. Мысалы, акция нарығында өзге инвесторлардың (бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушыларының акцияға салымдары 10%-ке азайған) белсенділіктері төмендесе, жинақтаушы зейнетақы қорларының қызметі керісінше арта түскен. Бұл олардың инвестициялық саясаттарының ерекшелігімен көзге түседі [6].

     ЖЗҚ инвестициялық нарықтағы үлесінің көп болуының бір себебі, мұнда  зейнетақы жарналарының негізінде  жинақталынған қаражаттарының көлеміне байланысты.

     2011 жылғы 1 сəуірдегі жағдай бойынша мемлекеттік бағалы қағаздар үлесі 320 319 млн теңге, немесе зейнетақы активтерінің жалпы көлемінің 25,57%-і болды. 2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша осыған ұқсас көрсеткішке қатысты мемлекеттік бағалы қағаздар үлесі 32 098 млн теңгеге немесе 9,11%-е азайды.

     Инвестициялық пай қорларының жиынтық инвестициялық  портфеліндегі негізгі үлесті үлесі  акционерлік қоғам болып табылмайтын  заңды тұлғалар капиталындағы инвестициялар  иеленеді, олардың үлесіне 135 499 млн  теңге немесе 58,72% тиеді, ал акционерлік инвестициялық қорлардың портфелінде өзге активтер мен дебиторлық берешек басым – 59 700 млн теңге немесе 51,25%.

     Мысалы, екінші деңгейдегі банктердегі салымдар сəйкесінше 1,7% жəне 1,13% болып отыр. ҚР эмитенттерінің мемлекеттік емес бағалы қағаздары инвестициялық пай қорларының инвестициялық портфелінде 9,4%, акционерлік инвестициялық қорлар портфелінде – 12,49%-ті иеленіп отыр. Шетел эмитенттерінің мемлекеттік емес бағалы қағаздарының ИПҚ-ның жиынтық портфеліндегі үлесі қомақты емес – 1,3% болса, АИҚ-ның жиынтық портфелінде 10% болды [ 7].

     Президенттің  үкіміне сәйкес Қазақстан еліне «Қазақстан 2015 жылға дейін дамыған 50 елдер қатарына кіру Стратегиясы» жолдауын іске асыру бойынша Үкімет әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясын (ӘКК) құру тұжырымдамасын бекітті [19].

      Әлеуметтік-кәсіпкерлік  корпорациясы (ӘКК) Қазақстанның жеті аймақтарында құрылады. Корпорациялар  өз жұмыстарын Атырау, Алматы, Қостанай, Ақтөбе, Қарағанды, Шымкент және Павлодар қалаларында бастайды.

     ӘКК капитализациялау көздері ретінде қазіргі кезде республикалық және жергілікті бюджетке аударылатын төлемдердің кейбір түрлерін (мысалы, экологиялық) қолдану мүмкіншіліктерін қарастыру қажет. Мысалы, аумақтарда жұмыс істейтін ірі компанияларды бюджетке төленетін төлемдерден босату, берілген құралдарын ӘКК-ға салу негізінде. Өз кезегінде ӘКК оларды жаңа жобаларға активтер ретінде қолданады.

     ӘКК капитализациялау моделін тиімді іске асыру үшін бірнеше дайындық кезеңдерін жүргізу қажет. Бірінші бұл табысталған  активтердің нарықтық құнын бағалауды жүргізу. Ол үшін тәуелсіз консалтингтік компания тартылады. Берілген активтердің нарықтық құны бағалағаннан кейін олар ӘКК жарғылық капиталына өткізіледі. Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы Акционерлік қоғам формасында жұмыс істейді. Сонымен қатар, бұл активтерді ӘКК-ға табыстау жоғары мамандырылған менеджерлер, беделді консалтингтік компаниялардың икемді шарттарына байланысты оларды басқарудың сапасын жақсартуға алып келеді.

     Қазіргі кезде аумақтық даму институты ретінде  жеті әлеуметтік кәсіпорын корпорациясы өз қызметтерін жүргізуде – «Сары-арқа», «Ертіс», «Жетісу», «Оңтүстік», «Тобол», «Батыс», «Каспий».

     ӘКК-ны құру бұл қазіргі аумақтық дамудағы маңызды құралдардың бірі, және бүкіл  ұйымдастырушылық мәселелерді шешуде жергілікті үкімет органдарынан максималды жәрдемдесуді қажет етеді.

     ӘКК-ны құрудың негізгі мақсаты –  елдің аймақтарында мемлекеттік  даму институттарымен бірге қаржы  ресурстарына және жоғарғы технологияларға  қол жеткізу мүмкіншілігін жасау  жолымен шағын және орта бизнестің  дамуын қолдау (аймақтық бизнес-құрылымдар).

      Институционалды инвесторлардың инвестициялық портфеліне жаңа инвестициялау объектісін енгізу қажет. Жаңа инвестициялау объектісі  – ӘКК. ӘӘК-ға қаржы жұмсау келесідей  деңгейде қарастырылады:  

      Кесте-2. Корпоративті бағалы қағаздар нарығындағы институционалды инвесторлардың ӘӘК-ға қаржы жұмсау құрылымы

      Қазақстандағы нарықтық жүйенің қарқынды дамуы  еліміздегі институционалды инвесторлардың қызметін жетілдіруге әкелді. Дегенмен, әр саланың өзіне тән болып келетін шешуші проблемалары бар. Сол сияқты институционалды инвесторлардың алдында бірқатар мәселелер туындап отыр.

      Ең  негізгі мәселелердің бірі өтімді, әрі сапалы қаржылық құралдардың жетіспеушілігі болып табылады. Соңғы жылдардағы жалпы экономикалық өсудің негізінде жұмысбастылық жағдайларының жақсаруына орай, зейнетақы, сақтандыру жинақтарының еселеп өсуіне мүмкіндік туындады. Соған байланысты зейнетақы, сақтандыру жинақтарын орналастыру жағдайын оңтайландыру қажет [8].

      Соңғы кездері бірқатар мемлекеттік мекемелердің бағалы қағаздарын қор нарығына шығарғанымен, бұл қаржылық құралдардың жетіспеушілік жағдайын жоя алмайды. Сонымен бірге отандық қор нарығындағы институционалды инвесторлардың активтері инвестицияланатын бағалы қағаздардың табыстылығының сенімді, әрі өтімді бағалы қағаздар жетіспеушілігі жағдайында төмендеу үрдісі байқалады. Соған байланысты ұлттық валютада еркін қаражаттардың көп бөлігін Қазақстан институционалды инвесторлардың әртараптанбаған портфелін құру арқылы инвестициялап жатыр. Оның негізгі бөлігін табыстылығы төмен мемлекеттік бағалы қағаздар алады, бірақ мемлекеттік бағалы қағаздарды тәуекелдік сипатынан қарастырсақ, олар ең тартымды қаржылық құрал болып саналады.

      Қаржылық  құралдардың жетіспеушілігіне үлестік (акция) бағалы қағаздар нарығының белсенділігінің төмендігі мен Қазақстан компанияларының капитализациялануының төмен қарқынмен өсуі әсерін тигізіп отыр [9].

      Ел  экономикасында акция нарығының рөлі төмен. Сонымен қатар, кәсіпорындардың көпшілігі өндірісті модернизациялау үдерісін жүргізуде қаржы тартудың көзі ретінде бағалы қағаздар нарығының артықшылығы өз деңгейінде бағаланбай отыр.

      Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін инвесторлар  талғамына сәйкес корпоративті бағалы қағаздар портфель құрылымын оңтайландыруға және инвестициялаудың экономикалық математикалық әдістерін қолдану қажет. 
 

      1.3 Корпоративті бағалы қағаздар нарығын ұйымдастырудың кейбір шетелдік тәжірибелері

        Бағалы қағаздармен жүргізілетін операциялық әдістемелердің қазіргі нарықтық қатынастар жағдайында жүргізілетін болғандықтан, олардың түрлі қаржылық мекемелермен банктер, болмаса кейбір заңды тұлғалармен жеке тұлғалардың арасындағы келісімдер, алып сатарлық шарттар т.с.с заңды құжаттар арқылы экономикалық байланыстары ардайым жүзеге асырылып отырады. Бірақта мұндай операциялық әдістемелердің әр бағытта жүргізілетін болғандықтан, олардың әдістемелік механизмдері де біріне-бірі ұқсас болмайды.

        Мысалы, инвестициялық банктердердегі бағалы қағаздармен жүргізілетін операциялық әдістемелердің ерекшелік жағдайларын қарастыралық. Ең бірінші инвестициялық банктердегі операциялық әдістемелер.