Несиелик тауекелдилик

     Мазмұны 
 

Кіріспе .................................................................................................................3

І. Қазақстандағы несие  ТӘУЕКЕЛДЕР ТҮСІНІГІ

     1.1 Несиелік  тәуекелді   басқару ..............................................................5

     1.2 Қазақстанда ипотекалық несиенің  дамуы ..........................................8 

ІІ. Коммерциялық банктердің несиелік қабілеттілікті және тәуекелді     бағалауы

     2.1 Отандық банктердің несиелік  тәуекелді сақтандыру, басқару және  бағалауы.................................................................................................................14

     2.2 Несиелік қабілетті және тәуекелді  бағалаудағы шетел тәжірибесі..19

          2.3. Қарыз алушының тәуекелге бел бууы ...............................................22 

Қорытынды.......................................................................................................30

Қолданылған әдебиеттер........................................................................32 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

       «Екінші онжылдықтың басында

     еліміздегі  банк жүйесі Қазақстанды

     бүкіл Орталық Азия аймағындағы

     қаржылық  орталыққа айналдыруды 

     қамтамасыз  етуге тиіс»

     Н.Ә.Назарбаев

     Кіріспе 

     Бүгінгі күні Қазақстанның несие нарығы қаржы  жүйесінің ең үлкен және тез дамып келе жатқан бөлігі болып табылады. Экономиканың несие жүйесінің дамуы кез келген мемлекеттің басым міндеттерінің бірі болып табылады. Қазақстанда соңғы бірнеше жылда несие жүйесі бөліктерінің тұрақтылығын жетілдіру мен нығайту және несие құралдарына халықтың сенімін арттыру жөнінде белсенді жұмыс жүргізілді. Қаржы жүйесінің негізі бірнеше рет реформалау нәтижесінде оның ең қарқынды дамыған және тұрақты құрамдас бөлігі болған Қазақстан Республикасының несие жүйесі болып табылады. Несие қызметін табысты реформалау барынша тұрақты несие жүйесін құруға мүмкіндік береді.

        Кейінгі жылдары несие банктік  жүйе арқылы нарықтық экономикада  өте маңызды рөл атқарады. Банктердің  ресурстық базасы жоғары қарқынмен  өсуде бұл көп жағдайда экономиканы  несиелеу жөнінде қызметті едәуір жандандыра түсуге мүмкіндік береді. Несие қызметінің қарқын алуына байланысты банктер несиелеудің сан алуан түрлерін игеретін болды. Солардың бірі Ипотекалық несиелеу болды. Бүгінгі таңда ипотекалық несие беруді қаражат қорларын көбірек тартып, жылжымайтын мүлік нарығындағы операцияларды тиімді жүргізуді қамтитын көп бейімді тетік әрі тұтастай бір жүйе десе болады.

        Осы жетістіктердің бәрін көрсете  келе, осы кезеңде Қазақстанның  басқа ТМД елдерінің банктік  дамуының көптеген өлшемдерінен оза отырып және Шығыс Еуропаның жетекші елдеріне жақындай отырып, әлемдік экономикалық қоғамдастыққа батыл қадам жасағанын мойындау керек.

        Түйіндеп айтқанда, таяу жылдардағы  экономикалық, әлеуметтік және саяси  жағару жөніндегі менің пайымым  мен көзқарасым осындай.

           Осы курс жұмысы «Коммерциялық және банктік несие» - атты тақырыбында мен мынадай негізгі аспектілеріне тоқталайын. Негізгі бөлім – несие нарығының қалыптасуы және дамуы, ал екінші бапта – Қазақстандағы несие нарығындағы коммерциялық банктердің рөлі – деген басты бөлімдеріне шолу жасаймын. Қорытындысында – осы жұмыстың негізгі нәтижесіне тоқталамын. Осыдан басқа осы курстық жұмысты жазуға қолданылған әдебиеттер қарастырылады. Бұл тақырыпта Қазақстан Республикасының   несие нарығындағы коммерциялық банктердің қызметі, оның несиелік қызметі туралы егжей-тегжейлі мағлұмат бүкіл несие нарығын қамтиды. Бұл тақырыпта зерттелетіні - Қазақстан Республикасының несие нарығының мәні мен маңызы, ал зерттеу мақсаты – республикадағы несие нарығының қалыптасуы мен дамуын оқып білу.   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     І. Қазақстандағы несие нарығындағы коммерциялык банктердің ролі

1.1 Несиелік  тәуекелді   басқару 

     Банк   тәуекелін   басқаруда   елеулі  роль   атқаратын   басқару  түрі - несиелік   тәуекел  болып  табылады.

Кез  келген   банктің   қызметінің  табыстылығы  банктің   берген   несиелерінің   сапасына,   яғни   оның   қайтарымдылық   дәрежесіне   тікелей   байланысты.    Несиенің   уақтылы   қайтарылмауы  банктің    зиян   шегуіне   итермелейді.   Сондықтан   да  банктер несиелік   тәуекелді   басқару   шараларымен   уақтылы   айналысып   отыруға   тиіс.

Несиелік   тәуекел— қарыз   алушының   банктен   алған   несиесі   бойынша  қарызын   немесе   оған   есептелінген   сыйақысын   өз   уақытында   қайтара   алмауына   байланысты  банктің   зиян   шегуін   сипаттайды.

Несиелік   тәуекелді   басқару   жүйесінің   негізгі   элементтеріне   жататындар:

•   несиелік   қызметті  ұйымдастыру;

•   лимиттер  белгілеу;

•   несиелік   ұсынысты  бағалау    және   қарызалушының   несиелік   қабілетін   бағалау;

•  несиелік  тәуекел  деңгейіне   байланысты   несиелерге  рейтинг   қою  және   белгіленген   лимиттермен  салыстыру;

•   несиелер   бойынша   мүмкін  болар   зияндарды   есепке  ала  отырып,   сыйақы  мөлшерлемесін  анықтау;

•   несиелік   шешімдерді  қабылдау  барысында  құзіретті бөлу— несиелерді  авторизациялау;

•   несиелік   мониторинг;

•   проблемалық  несиелерді   қалпына  келтіру.

Кезкелген   банктік  несие   белгіленген   мөлшер  шегінде   беріледі.   Несиенің   мөлшерін   банк  мекемесі   қарыз   алушымен   бірлесе   отырып,   материалдық   қорладың   құралуы   қажеттілігін  зеттеу  негізінде   шығындарды,   өндіріс көлемі  мен   өнімнің өтімділігін,   ауыл  шаруашылық   өнімдерін,   оның  қайта   өңделуін   және   басқа   да   шығындарды  ескере   отырып   анықтайды.

Қарыз   алушыға    берілетін   несиенің   мөлшері   әр   түрлі  жағдайларға   байланысты   болып   келеді.   Біріншіден,   қарыз    алушыға   берілетін   несие   шамасы   қарыз  алушыныңжасаған  өтінішіне   байланысты.   Бірақ   та   бұл   өтініштегі   несие   мөлшері   несиені   қайтарудағы   нақты   мүмкіндіктермен,    сондай-ақ   банктің   нақты   есебімен   сәйкес    келмеуі   мүмкін.

Екіншіден,   несиенің   мөлшері   экономикалық   жағдайларға  байланысты,   соның   ішінде:

–   қарыз   алушының   төлем  айналымындағы   алшақтық  шамасына;

–   несиені   қамтамасыз   ететін   нақты   тауарлы-материалды   бағалылар   қорына   және   олардың    өтімділік  дәрежесіне;

–   маржа   деңгейіне;

–   несиелік   тйуекел   дәрежесіне   және  банктің   клиентке  деген   сенім   дәрежесіне;

–   банкте  бар   ресурс   көлеміне  және   т. б. 

Несиелерді   авторизациялау — несиелік   тәуекелді  төмендету   мақсатыннда   жүргізілетін   анықтамалар   және   тексерулер   процесін  білдіреді. 

Несиелік   мониторинг — несие   бойынша   мәселе  туындайқалған  жағдайда,   қарыз   алушының   несиелік    қабілетінің   өзгерісін  қадағалап    отыруға   байланысты   шаралар   жүйесі   болып  табылады. 

Несиелік   портфелді   басқару — бұл   банк   қабылдауға   дайын   болып   отырған   тәуекел   түрлерінің  барлығын   айқындауды   және   олардың   ең  жоғарғы   жететін деңгейін   анықтауды   талап ететін   жоғарғы   жетекшілер   қызметі   болып табылады. 

Несиелік   портфелді   басқаруды   іске   асырудың   ортақ   алғышарттарына   жататындар:

•   нақты  қарыз  алушылар   мен   олардың   топтары   үшін   несиелеудің   ішкі  банктік   лимитін  белгілеу;

•   несиелік  рейтингпен  байланысты   болатын,   жекелеген  қарыз  алушылардың   тәуекел  деңгейін   көрсететін   несиелік   тәуекелді  талдау   формасын  жасау;

•  әр  түрлі   салалар   бойынша   несиелеуді   диверсификациялау;

•  төменгі  тәуекел  деңгейі   бар  ең   маңызды   салаларды   анықтау;

•   жоғарғы  тәуекел  деңгейі   бар  салаларға   қатысты   несиелік   саясатты   қатаңдату;

•  несиеге  баға   белгілеу   саясатын  дайындау. 

Несиелеу   лимиттерін  белгілеу — несиелік  портфелді   құруға   бақылау   жасауға   тәуекелдерді  төмендету   және  ұзақ  мерзімді   өміршеңдік   қабілетті   жақсарту   үшін   пайдаланылатын   басты  тәсіл.

Проблемалық  несиелерге:

•   несиелік   келісімшартта   көрсетілген   қайтарылмаған   уақыты   кешіктірілген   және  қосымша   келісім   берілген   несиелер;

•   сақтандыру,  кепілхат   немесе   кепілдемемен  қамтамасыз     етілген   несиелер   бойынша   сақтандыру   компанияларының,   кепілхатты   және  кепілдеме   берушілердің   банк   алдындағы   міндеттемелері  орындалмағандар;

•   несиелерге  есептелетін   пайыздың   несиелік   келісімшартта   көрсетілген  күннен   30  күн   өткенге   дейін   қайтарылмаған   несиелер  жатады.

Сондай-ақ   проблемалық   несиелерге  мыналар  жатады:

Қарыз  алушының  қызметіе  қайта  құру

Несиені  қайтару  кестесін  өзгерту

Пайыз  төлеу  тәртібін  өзгерту 

Несие  үшін  төлейтін  сыйақы   мөлшерлемесі   несиенің  бағасын  білдіреді.   Оның   мөлшері,   жалпы  жағдайда   тартылған   ресурстарға   төлем  мен  сыйақы   маржасының   қосындысынан  құралады. 

     1.2 Қазақстанда ипотекалық несиенің дамуы 

        Осы заманғы мемлекеттік тұрғын үй саясаты халықтың әлеуеттік көмекке мұқтаж бөлігінің қажеттіліктеріне бағдарланған бұрынғысымен қатар орташа табысы бар және тегін жекешелендірудің нәтижесінде өз меншігіне айналдарып алған бас панасы бар халықтың негізгі бөлігінің тұрғын үй мәселесін шешуге жаңа екпін түсіріп отыр.

        Халықтың осы бөлігінің мәселелерін  шешудің негізгі тәсіліне ұзақ  мерзімді ипотекалық тұрғын үй  несиесі жатады. Алайда, халық табысының аздығын, қаржы нарығында пайыздың мөлшерлемелердің жоғары болуын, тұрғын үй нарығының дамымағандығын және құрылыс бағасының жоғары деңгейден түспеуін ескермегенде ипотека механизімінің көмегімен шешілуі тиіс басқа да мәселелер көп.

       Ипотекалық тұрғын үй несиесі  ҚР азаматтары – жеке тұлғаларға  несие қаражатына біртіндеп бөліп – бөліп немесе толық сатып алынған жылжымайтын мүлік кепілімен екінші деңгейлі банктердің беретін қарызы. Ипотекалық тұрғын үй несиесі қарыз алушыға көп пәтерлі үйден жеке пәтер сатып алу үшін немесе жеке үй сатып алу үшін беріледі. Оларды банк операцияларын жүргізуге ҚР Ұлттық Банксі лицензия алған банктер береді.

        Қазақстан Республикасында ипотекалық несие жүйесі екі деңгейлі болып келеді. Бірінші деңгейінде ипотекалық несие беретін банктер мен банкілік емес ұйымдар түріндегі бастапқы кредиторлар, екішісі осы кредиторларт берген ипотекалық кредиттер бойынша талап құқықтары мен кепілдік құқықтарын сатып алуды жүзеге асыратын қайтй қаржыландырушы ұйым. Еліміздегі мұндай ұйым Ұлттық Банк 2001 жылы ақпан айында құрған «Қазақстан ипотекалық компаниясы» АҚ. Қазақстандық модельдің негізін қалау кезінде АҚШ-тың Fannie Mae және Малайзиялық Berhad сияқты белгілі компанияларының тәжірибесі ескерілген. Қазақстанда алғашқы қадамын жасай бастаған тұрғын үй құрылысы қаражатының жүйесінде алынатын заемдар бойынша сыйақы ставкасы жылына 5,5-6,0 пайызды құрайды. Тұрғын үй құрылыс банкіне азаматтардың салатын салымына түсетін сыйақының пайыздық ставкасы жылына 2,5-5,0 пайыз болып отыр. Соңғы жылдарда ипотекалық несие жүйесі үш этаптан өтті

• Банктердің берген несиелері
• Ипотекалық компаниялардың берілген несиелері бойынша талап ету құқығын сатып алу
• Ипотекалық облигациялардың шығарылуы.

         2003 жылы қараша айында Қазақстан  ипотекалық компаниясының қоры  құрылды.

         Ол дербес қаржы институты  долып табылады, ол несие беруші банктерден ипотекалық тұрғын үй несиесі бойынша талап ету құқығын алады, әрі осы құқықтармен қамтамасыз етілген ипотекалық бағалы қағаздарды шығарады.

            Компанияның негізгі функцияларына  мыналар жатады:

• Несие берушілерді белгіленген стандарттар мен талаптардың негізінде ұзақ мерзімді ипотекалық тұрғынт үй несиесі бойынша талап етудің құқықтарын сатып алу жолымен қайта қаржыландыру;
• тікелген немесе өзгермелі сыйақы мөлшерлемелермен ипотекалық бағалы қағаздарды шығару;
• тұрғын үй несиесі саласына инвесторлардың қаражатын тарту
• ҚР Ұлттық Банкпен несие беруші банктердің қаржылық жағдайы туралы ақпараттар мен қамтамаысз ету турасында келісімді бекіту;
• Банктер үшін ипотекалық несиелеу бойынша әдістемелік ұсыныстарды әзірлеу;
• Ипотекалық тұғын үй несиесі бойынша консалтингтік қызмет көрсету және ипотекалық несие опрацияларын жүргізудің тәуекелі төмен әрі оңтайлы тәжірибесін еңгізу үшін несие бершілерге ықпал ету;

        Компания несие беруші банктердің  ипотекалық тұрғын үй несиесі  бойынша ұсынған мәліметтерін  талдауды ипотекалық тұрғын үй несиесінің сапасын тексеруді жүзеге асырады және қарыз алушылар жөніндегі ақпараттарды алу туралы мемлекеттік және басқа да органдармен келісімді бекітеді,сондай-ақ ипотекалық несиелеу саласындағы мамандардың біліктілігін арттыру мақсатында оқытуды жүзеге асырады.

        Бұл қордың негізгі міндеті  – ипотекалық несиелер бойынша  мерзімнің өсуі, олардың пайыз  ставкаларының төмендеуі, несие  мөлшерінің көбеюі болып табылады. Қордың ең алғашқы қатысушылары  «Альянс банк АҚ», «БТА ипотека»  АҚ және «Казкоммерцбанк» АҚ болып табылады.

        Коммерциялық «Альянс банк» ипотекалық несиелерді кепілдендіру жүйесінің алғашқы қатысушысы болып отыр. Бұл-2007 жылға дейінгі тұрғын үй құрлысын дамытудың мемлекеттік бағдарламасын меңзейтіндіктен де аса маңызды болмақ. Ипотекалық несие немесе ипотека – бұл Қазақстанның кез келген азаматы үшін сатып алынатын пәтерді кепілге қойып, тұрғын үйді сатып алға несие алудың бірден-бір мүмкіндігі. Басқаша айтатын болсақ – сіз жаңа пәтеріңізге қоныстанып, бірте-бірте тұрғын үй үшін несиені өтеп отырасыз. Бүгінгі таңда біздің азаматтарымызда өздерінің түрғын үй мәселелерін Қазақстанның ипотекалық несиелерге кепілдік беру қоры мен шешуге мүмкіндігі пайда болды, әрі ол банктердің несиелік тәуекелдерін бөлу арқылы берілетін ипотекалық несиелер бойынша шарттарды жеңілдетеді.

     Соңғы жылдарда ипотекалық несиенің көлемі тез өсіп келеді, 1 – кесте арқылы көре аласыздар.  

     Ипотекалық  компаниялардың несие қоржынын жіктеу.

     Мың тенге,кезеңнің соңына 
 

     Дерек көзі: ҚР қаржы нарығын қаржылық ұйымды реттеу мен қадағалау жөніндегі Агенттігі.

     Банк  аралық несиелер есепке алынды.

        Компания жобасының шеңберінде  ипотекалық несиелеудің негізгі  бағыты ұлттақ валютада – тенгеде несие беру. Валюта түрі бойынша ипотекалық несиенің құрылымы өте маңызды. Ұлттық валютада несиені алу халықтың өз валютасына сенімділігін куәландыру. Әр аудан бойынша ипотекалық несиенің құрылымын 2 – кестеден көре аламыз.

     Халыққа ипотекалық несие беру, аудандар бойынша

     Млн.тг кезеңнің соңына  
 
 
 
 

       Компания өз қызметінің алғашқы кезеңінде негізінен пайыздың мөлшерлемесі

     бар, өтелу мерзімі 3 жылдан 10 жылға дейінгі  уақытты қамтитын несиені сатып  алады. Мұнда несие бойынша сыйақының  мөлшері 3 жыл мерзіміндегі несие бойынша жылына 13,9 пайыздан 10 жыл мерзіміндегі несие бойынша 18,8 пайызға дейін құрады.

        Несиенің ең аз шамасы 3000 АҚШ  долларының шамасында болды, ең  көп шамасы 4,5 млн теңгеден аспауы  керек. Айрықша жағдайларда ғана  ипотекалық тұрғын үй несиесінің ең көп шамадағы сомасы компанияның шешімі бойынша 100 мің долларға дейін жоғарылай алады. Сонымен, пәтердің құны 4300 доллардан 43000 долларға дейін бола алады.

        Бүгінгі таңдағы Қазақстан Ипотека  компаниясының серіктестері: «БТА-Ипотека» ААҚ, «Алматы Сауда – Қаржылық Банкі» ААҚ, «ЦентрКредитБанкі» ААҚ, «Казкоммерцбанк» ААҚ, «Нұрбанк» ААҚ және «Астана – Финанс» банктік емес ұйымы «Аладин», «Хромы – Еstate», «Недвижимость – Алматы», «ЦКН – Ипотека» жылжымайтын мүлік агенттіктері. Бұл банктердің Қазақстан Ипотека Компаниясы жағдайында ипотака берумен қатар өздерінің ипотакалық несие пакеттеріне ие. Кейбір банктер компанияның серіктестері болып табылмаса да, ипотекалық несиені беруді жүзеге асырады. Қазақстан Республикасында әр түрлі ипотекалық бағдарламаларды жүзеге асыруда ең көп тәжірибе жинақтаған банк «Тұрғын үй құрлыс банкі» АҚ.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     ІІ. Коммерциялық банктердің несиелік қабілеттілікті және тәуекелді бағалауы

     2.1 Отандық банктердің несиелік тәуекелді басқару және бағалау 

       Жалпы банк табысты берген  несиесіне байланысты: оның сапасы, қайтарылымдылық деңгейі, т.б.  Несиенің өз уақытында қайтарылмауы  банктің зиян шегуіне немесе  банкроттыққа алып келеді. Несиелік  тәуекелді неғұрлым төмендету  несиелік мекемелер қызметін  басқарудағы басты міндет.

         Несиелік тәуекел – қарызгердің  несиелік келісіміндегі мерзім  мен жағдайларға сәйкес кредиторға  деген өз міндеттемелерін орындамаудың  ықтималдығы, яғни қарыз алушының  банктен алған несиесі бойынша  қарызын немесе оған есептелінген  сыйақысын өз уақытында қайтара алмауына байланысты банктің зиян шегуін сипаттайды.

         Банк тәжірибесінде несиелендірумен  байланысты несиелік тәуекелдің  пайда болу себептері мен проблемаларына  тоқталайық:

         Пайда мәнінің өсті деп ойлауы. Несиелік портфель пайда алудың негізгі көзі. Пайданы өсіруге деген құштарлық кей жағдайда тәуекел жоғары немесе банке тиімсіз шарттармен несие беруіне алып келеді, яғни ойланбай берілген несиелер одан алатын табысына қарағанда өте қымбатқа түседі.

         Қарыз алушы туралы толық емес жіне сенімсіз ақпарат. Қарыз алушының қызметі туралы толық емес ақпарат күмәнды несиелерді тудыруы мүмкін. Әрбір несие қызметкері клиент туралы несие тарихын бүткіл құжаттарын тексере отырып жасауы тиіс.

         Несиелік келісімнің қанағаттандырылмауы. Несиелік келісім құқықтық жағынан өте жоғары деңгейде толтырылуы тиіс. Банкте несиелік келісім болған күнде де ол негізгі қарыз сомасының өтелмеуінен зардап шегуі мүмкін.

         Тәуекелмен байланысты проблемалық  ссудалар. Проблемалық ссудалар  бойынша әр банк несиелендіру принципі мен нормаларынан ауытқып отырады, сондықтан банк проблеммалық ссудаларды дұрыс таңдауы тиіс.

         Нашар мониторинг.Бастапқыда берілген  несиелер стандарты болады,кейіннен  олар қанағаттанарлықсыз немесе  күмәнді болады. Бұл несие қызметкерлері тарапынан несиені дұрыс бақылау жасамауынан болатындықтан олар несиелік талдауда жоғары деңгейде жүргізе алатындай мамандандырылуы тиіс.

         Несиелік тәуекелді басқару –  оны минимизациялау процесі болғандығтан  осы процестің міндеттері:

1. Несиелік тәуекелді бағалау және талдау. Тәуекелді талдау ағпаратының алғышартынын бірі сәйкестендіру. Банк әр түрлі ақпараттар алуңа қажетті шығындарға да көңіл бөле отарып, өзінің барып отырған тәуекелін анықтауы тиіс.
2. Тәуекел мөлшерін анықтау. Тәуекелді сәйкестендіру мен тәуекел көлемін өлшеу әдісі тығыз байланысты. Тәуекел көлемін сандықсипатта анықтау нақты тәуекел мөлшерін қалыптастыруға және потенциалды шығындар көлемін бағалауға көмектеседі.
3. Несиелік тәуекелді басқару. Тәуекел мөлшерін және түрін анықтағаннан кейін оны басқару стратегиясы мен әдістемесін дайындау керек. Бұл процесс несиелік тәуекелдің пайда болуын ескеруге және банктің өтімділігі мен табыстылығына әсер ететін несиелік тәуекел салдарының алдына алуына бағытталуы тиіс.
4. Несиелік тәуекелді басқарудың тиімділігін басқару. Несиелік тәуекелді басқару бойынша жүргізілетін шаралардың нәтижесі әр дайым бақылануы тиіс. Бақылау болжамдалған көрсеткіштерден тәуеклдің ауытқу себебін табуға және талдауға көмектеседі. Тәуекел мөлшері және көлемі уақыт сайнн өзгеріп отыратындықтан бақылау немсиелік қатынас кезеңіндегі клиенттің несиелік қабілетінің нашарлауын және бағасын, кепілін анықтауға көмекткседі.