Тижорат банклари молиявий ресурсларини бошқариш

Тижорат банклари молиявий ресурсларини бошқариш.

Р Е Ж А

 

Кириш

 

I Боб. Тижорат банклари молиявий ресурсларининг мохияти, туркумланиши ва уларни бошкаришнинг асосий коцепциялари

 

1.1. Тижорат банклари  молиявий ресурсларининг мохияти ва уларнинг туркумланиши

1.2.  Тижорат  банклари молиявий ресурсларини  бошкаришнинг асосий концепциялари

1.3.  Тижорат  банклари ресурсларини бошкариш методлари ва асосий курсаткичлари

 

II боб. Тижорат банки ресурсларининг амалдаги холати ва уларни     бошкаришнинг тахлили

      2.1. Уз маблагларининг амалдаги холатининг тахлили

       

        III Боб. Бозор иқтисодиёти шароитида тижорат банклари ресурсларидан самарали фойдаланиш масалалари

3.1. Тижорат банки  ресурсларининг ликвидлилигининг  самарадорлигига таъсири

3.2. Тижорат банки ресурсларининг самарадорлигини ошириш билан        боглик муаммолар

3.3. Тижорат банклари ресурсларини оптималлаштириш масалалари

Кириш

Бозор иқтисодиёти шароитида тижорат банклари тармоларининг кенгайиши туфайли, улар орасида - депозитларга, банклараро кредитларга ва бошка банк ресурсларига ракобатнинг кучайиши вужудга келади. Банк ишини омадли юритиш - унинг фаолиятини три ташкил этилганлигига - унга таъсисчилари ва мижозлари томонидан булган ишончи, ва банкнинг баркарорлиги боглик Демак, ресурс маблагларни жалб килиш асосий роллардан бирини уйнайди. уз навбатида, ресурс маблаларни жалб килиш купинча, ташки омиллар билан: субъектларнинг иктисодий активлик даражаси, худуднинг ривожланганлик даражаси, мукобил турдаги депозитларнинг куйилиши, ва инфляция даражаси билан белгиланади. Бундан ташкари, нобаркарорлик даврида ресурсларни жалб килишнинг асосий фактори булиб банк репутацияси хисобланади. Бу эса, купинча, банкни бошкариш сифатига боглик

Узбекистонда боскичма-боскич амалга оширилаётган ислохотларнинг муваффакияти турли мулкчилик  шаклларида иктисод субъектлари фаолиятларини эркинлаштириш, тадбиркорликни ривожланишига яратилган шарт-шароитларга узвий богликдир. Республика иктисодтида ишлаб чикариш, хизмат курсатиш сохасини кенгайтириш куп жихатдан банк тизимининг самарали ишлашига хам богликдир. Банкларнинг депозит ва кредит механизмини самарали ишлашини таъминлаш - ишлаб-чикаришнинг усиши, инвестицияларни кенг жалб этилиши, иктисодт субъектлари фаоллигига ижобий таъсири, шунингдек тадбиркорлик фаолиятини кенгайтиришга тугридан-тугри кумаклашади.

Давлатнинг иктисодтга таъсир этишининг асосий воситаларидан бири банк тизими оркали амалга оширилади. Маблаглар жалб килиш билан боглик банкнинг барча пассив операциялари, уларнинг иктисодий мохиятига караб иккига булинади: биринчиси, депозит операциялар, шу жумладан банклараро кредит олиш хам; ва иккинчиси, эмиссион операциялар (банк пайлари ёки кимматбахо когозларни жойлаштириш).

Депозит операцияларга - банкнинг жисмоний ва юридик шахсларнинг пул маблагларини депозитларга, маълум бир муддатга ёки талаб килиб олгунча депозитга жалб килиш билан боглик операциялари киради. Депозит операцияларга, одатда банклар пассивларининг 95% гача тугри келади. Депозит операцияларини амалга оширишнинг асоси булиб, банк балансининг ликвидлиги ва унинг тижорат манфаати хисобланади.

Киска муддатдали давр учун пассивларни бошкариш, куйидаги коидаларга риоя килишни такоза этади:

  • активлар ва пассивлар кайтишнинг орасидаги фаркларни ва/ёки фоиз узгаришига сезиларли активлар ва пассивлар хар хил вакт интервалларини назорат килиш. Агар фоиз ставкалари ва хисоб ставкалари узгаришининг динамикалари фарк килса, ликвидликнинг пасайиш хавфи ошади;
  • рискларни фондлар манбасига караб диверсификациялаш ва мукобилрок, хар хил ресурслар манбасини топиш.

Жалб килинувчи маблаглар манбаси булиб, банклараро депозитлар бозори хам хисобланади. Лекин банклараро депозитларни кабул килиш, йирик кредит рискларини ташкил этади.

Тижорат банклар фондларни бошкариш стратегиясини ишлаб чикиш жараёнида банклар хизмати бозорида-бир неча хил йуналишга эга буладилар:

майда мижозлар муддатли депозитга;

чекланган йирик мижозлар муддатли катта депозитга.

Пассивларни бошкаришда, мухим булиб, банк хизматлар бозорини тахлил хилиш хисобланади. Чунки, бу тахлил шу худуддаги бошка банкларнинг куйилмаларни жалб килиши хакида маълумот талаб килади.

Агарда, банклар мижозларга куйидагиларни таклиф кила олса, банк янада ракобатдошрок булади:

  • куйилмаларни куйишнинг фойдалирок шароити;
  • янги молиявий хизматлар;
  • кушимча хизматлар (масалан, валюта бозори хакида информация,...)
  • хизмат килишнинг юкори даражаси.

Шундай килиб, тижорат банкларининг молиявий ресурсларини бошкариш мухим масалалардан биридир, муддатлилигини ва риск даражасини инобатга олган холда, куп томонлама ёндашувни талаб килади, буларнинг барчаси мазкур мавзунинг долзарблигидан далолат беради.

Бундан ташкари, Узбекистон Республикаси тижорат банклари ресурсларни бошкариш, жахон микиёсида хам баркарор булиши катта ахамиятга эга, бундан келиб чикади-ки, шу долзарб мавзунинг амалий ва назарий муаммоларини ечишга каратилган саволларининг зарурати келиб чикади ва хозирги диссертация айнан шу долзарб мавзуга, яъни "Банк ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш йуллари" мавзуига багишланади.

Илмий изланиш жараёнида мавзуга дахлдор  Узбекистон Республикаси: Президенти фармонлари, Вазирлар Махкамаси карорлари, Молия вазирлиги, Узбекистон Республикаси Марказий банки маълумотлари, ойномаларда чоп этилган маколалар, илмий монографиялар, шунингдек амалдаги конунчилик хужжатлари ва меъёрий хужжатлардан фойдаланилди.

 

 

 

 

 

 

I Боб. Тижорат банклари молиявий ресурсларининг мохияти, туркумланиши ва уларни бошкаришнинг асосий коцепциялари

 

1.1. Тижорат банклари  молиявий ресурсларининг мохияти ва уларнинг туркумланиши

Тижорат банклар ресурслари банк бошкарувида мухим ахамият касб этади. Уларнинг зарурлиги - банк амалга ошираётган актив фаолиятда хамда операциялар микдорида билинади. Банк ресурслари актив операциялар оркали иктисодтга жойлаштирилган микдоридан даромад шаклланади. Чунончи, банк ресурслари канча куп булса, даромади хам купаяди.

Одатда, банкирлар банк ресурсларини банк пассивлари хам деб аташади. Бу ибора банк ресурсларининг асосан банк балансининг пассив кисмида жойлашганлигидан келиб чиккан. Яъни, банк пассивлари - унинг ресурс маблагларнинг вужудга келиш манбалари ва уларнинг кайси гурухга таалуклилигини ифодалаб беради.

Тижорат банклар узларининг актив фаолиятини узларида мавжуд булган уз ва жалб килинган пул маблаглар доирасида юрита оладилар. Айнан пассив операциялар актив операцияларни олиб бориш учун асос яратади хамда даромадли операцияларининг хажмини ва куламини аниклаб беради. Шундан келиб чикиб, тижорат банклар ресурслари деганда, актив операцияларга асос яратувчи ва уларни амалга ошириш учун  ишлатилувчи, уларнинг хажми ва масштабини аниклаб берувчи маблагларга айтилади.

Банк ресурсларини пухта урганиш учун уларни гурухларга ажратиб таснифлаш лозим. Тугри, банк ресурсларининг туркумланиши уларни бошкаришда жиддий узгариш яратмайди, аммо уларни урганишнинг тизимли ёндашувини вужудга келтириш учун асос яратади.

Тижорат банклари ресурсларининг шаклланиши жихатидан таснифланиши банкирлар ва иктисодчи-олимлар томонидан турлича урганилади. Бу борадаги утказилган илмий тадкикотлардан асосий уч гурухга булиб урганиш мумкин.

Биринчи гурух олимлари - «банк ресурсларини шаклланиши жихатидан иккига булиб урганган, яъни банк ресурслари банкнинг уз капитали ва жалб килинган маблаглардан иборат» деб таъкидловчи олимлардир. Бу гурухга Россия олимларидан - Букато В.И. ва Львов Ю.И.ларни ва бошка олимларни киритиш мумкин. Улар узларининг «Банки и банковские операции в России»1 китобида. Лаврушин О.И. «Банковское дело» китобида «тижорат банк ресурслари шаклланиши жихатидан, уз ресурслари ва жалб килинган маблагларга булинади»2, - деб айтиб утган. Масленченков Ю.С. «Финансовый менежмент в коммерческом банке» китобида: «банк ресурсларини уз ва жалб килинган маблаглардан ташкил топади»3, - деб урганади. Буларнинг ишларидан куришимиз мумкинки, бу иктисодчи-олимлар ресурсларнинг таркибий шаклланишига куп эътибор бериб, банк ресурсларини факат икки гурухга булиб урганганлар.

Иккинчи йуналиш олимлари, бу гурухга Россия олимларидан - Садвакасов К.К., Киселев В.В.лар киради. Бу гурух олимлари банк ресурсларини урганишда таркибий жихатдан уч йирик гурухга булиб таснифлайдилар. Яъни,  банк ресурслари бaнкнинг уз маблаглари, жалб килинган маблаглари ва эмитентлашган маблаглар. Россия олимларининг иккинчи гурухи каби, Узбекистонлик олимлардан   Абдуллаева Ш. З., хам банк ресурсларини уч йирик гурухга булиб урганган. Хусусан, Ш.З.Абдуллаева узининг «Банк иши» китобида:  «Тижорат банкларининг ресурслари банкнинг уз маблаглари, жалб килинган ва эмитентлашган маблаглар хисобидан шаклланади»4 - деб таъкидлаган.

Россия ва Узбекистон иктисодчи-олимлардан фарклирок, учинчи гурух олимлари, буларга Европа ва АКШ иктисодчи-олимлари киради, банк ресурсларини урганишда банк капитали ва банк пассивларига булиб урганадилар. Яъни банк пассивларига банк капиталини кушмайдилар. Жумладан, АКШ иктисодчи олимлари Financial Markets»5 китобида, Швейцария олимлари Claudia Dziobek «Instruments for Bank Restricting»6 илмий ишида, Rode V. «Commercial Banks in a modern economy»7 китобида банк ресурсларини - банк пассивларига ва банк капиталига булиб урганган.

Биз тижорат банкларининг ресурсларини факат икки гурухга, яъни уз маблаглари ва жалб килинган маблагларга булиб урганмокчимиз. Чунки, бизнинг фикримизча, карз маблаглар ёки эмитентлашган маблаглар хам четдан жалб килинади, шунинг учун уларни алохида гурухга булиб урганиш шарт эмас деб хисоблаймиз ва карз хамда эмитентлашган маблагларини жалб килинган маблагларнинг бир булаги сифатида куриб чикамиз. Бундай ёндашув, бизнинг фикримизча, банк ресурсларини тушинишни соддалаштиради. 1-расмда биз тавсия этган банк ресурсларининг классификацияси курсатилган.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-Расм

Тижорат банклари ресурсларининг классификацияси




 



 

 

 


 



 


 


 


 

 


 

 


 

 

 

Биринчи расмдан куриниб турибдики, тижорат банк ресурсларининг асосий икки гурухининг биринчи гурухи - уз маблаглари хисобланади.

Банкларнинг уз маблаглари - бу банкка тегишли булган маблаглар булиб, уларга банк капитали, таксимланмаган фойда, келгуси давр даромадлари, хисоб-китоблар тизимидаги уз маблаглар ва номоддий активлар киради. Демак, банкнинг уз маблаглари деб, тижорат ва хужалик фаолиятидаги молиявий баркарорлигини таъминлаш учун хосил килинган турли фондлар хамда утган ва жорий йил фаолиятидан олинган даромадни тушиниш керак.

Банкнинг уз маблаглари таркиби бир хил эмас ва турли омиллар орасида узгариши мумкин. Масалан, уларнинг активлари сифати, уз даромадидан фойдаланиши, стратегияси, банкнинг капитал базасини таъминлаш буйича сиёсати кабиларга боглик

Тижорат банклари пассивларининг иккинчи гурухи - бу жалб килинган маблаглардир. Бу маблаглар банк таъсисчиларига тегишли эмас, улар четдан, яъни банк мижозларидан жалб килинади. Банк муассасаларининг хусусияти хам шундан иборатки, уларнинг ресурсларининг асосий кисми жалб килинган маблаглардан иборатдир. Тижорат банкларнинг ресурсларни жалб килиниши Марказий банк томонидан назорат килинади ва у тижорат банкларнинг уз маблаглари хажмидан ва хукукий-тузулиши шаклидан келиб чикади.

Ихтиёрий банк пассивларининг асосий кисмини - депозитлар ташкил этади. «Депозит» сузи - бир неча маънони билдиради. Масалан, банкларга ёки бошка кредит-молия ташкилотларига саклашга берилган пул маблаглари ёки кимматбахо когозлар, божхона божи туланадиган куйилмалар, йигилган соликлар, рискни таъминлаш учун административ органлардаги куйилмалар ва хакозо. Иктисодчилар «депозит» тушунчасига бир канча фикрлар билдирганлар. Баъзи иктисодчилар, депозитни - куйилма, омонат ёки вактинча буш турган пул маблаглари деб изохлайдилар. Аммо, бизнинг фикримизча, бундай алохида категория сифатида булиши шарт эмас, чунки буларнинг хаммаси бир маънони англатади. Агарда уларнинг функциялари ёки улар бажарадиган вазифалар турлича булганда эди, уларни турли атамалар билан изохлаш максадга мувофик булар эди. Ортикча атамалар киритилиши эса тушунмовчиликларга олиб келади. Шунингдек, Француз олими Пьер Берже, узининг «Пул механизми» китобида, «...депозит (куйилма) - деганда, чалкашишлар келиб чикади. Кредит раками ёки кредит сальдоси деган терминлар, депозитларнинг мохиятини янада туликрок тушунтиради...»8 деган фикрни юритади.

Биз депозит тушунчасини шундай ифодалаймиз: «Депозит  бу кредит муассасаларида саклаш ёки махсус-максадга куйиладиган пул мабларидир».

Тугри, солик суммаси ноаник пайтда, олдиндан туланган сумма хам, бож учун олдиндан утказилган сумма хам, саклаш учун берилган кимматбахо когоз хам депозит деб аталиши мумкин. Аммо, олдиндан туланган солик ёки бож - аванс тулови дейилса максадга мувофик булади. Шундай килиб, депозит сузи факатгина кредит муассасаларидаги ракамлардаги маблагларга айтилиши керак. Бундай классификация чалкашишларнинг олдини олади.

Бундан ташкари, бизнинг фикримизча, Россия олимларининг: «вактинча буш пул маблаглари» - деган фикрини депозит таърифидан олиб ташлаш керак. Чунки, агарда депозит фоизидан келадиган даромад, хужалик субъектининг «ишчи маблаглари»дан келадиган даромадга нисбатан юкорирок булса, бу субъект барча маблагларини депозит ракамига куйяди ва унинг фоизини олади. Демак, депозитга куйладиган маблаг буш булиши шарт эмас.

Депозитлар банкларда маълум вактда колиб, кредит олувчи мижозга маълум даромад келтиради, шунинг билан бирга банкка хам даромад келтиради. Банкларнинг даромади карз олувчининг фоиз суммасидан кредиторга туловчи фоиз суммаси фарки оркали келиб чикади.

Халкаро банк амалиётида, куйилмаларга маблагларни жалб килиш билан боглик операцияларни - депозит операциялар дейилади. Депозит операцияларга, маълум бир муддатга ёки талаб килиб олингунча депозитга жалб килиш билан боглик операциялари киради. Депозит операцияларининг субъектлари: банк - карз олувчи булиб, пул эгалари - кредитор булиб хисобланади. Яъни, субъекти сифатида: давлатнинг корхона ва ташкилотлари, муассасалари; кооперативлар, акционер жамиятлар, кушма корхоналар, жамият ташкилотлари ва фондлари, молиявий ва сугурта компаниялари, инвестицион ва траст компаниялар ва фондлар, жисмоний шахслар, банк ва бошка кредит ташкилотлари иштирок этиши мумкин. Объекти булиб эса, банкга берилган пул маблаглари хисобланади.

Демак, мижозлардан ва бошка кредиторлардан маблаг жалб килиш-  банкларнинг пассив операцияларнинг асосий куриниши хисобланади. Бу маблаглар жалб килиниши турига караб, депозит ракамлари хам турли хил булади. Уларни - депозитни ташкил килиш манбаи буйича, максадлилиги, фоиз даражаси ва хакозо мезонлар буйича классификациялаш мумкин. Аммо, негизи сифатида, мижознинг категорияси ва депозитни олиниши буйича амалиётда кенг кулланилади.

Бу категориялар буйича классификацияланиши турли мамлакатларда турличадир. Масалан, АКШ да депозитларни асосий икки гурухга, яъни трансакцион ва но-трансакцион депозитларга булиб урганади9. Бизнинг Республикамизда, депозитларнинг иктисодий мохияти ва ишлатиш муддатига караб уч гурухга булиб урганилади. Булар - талаб килингунча (аник муддат белгиланмайдиган), муддатли (маълум бир муддатга куйиладиган) ва жамгарма (жамгариш учун куйиладиган) депозитлар.

Умуман, тижорат банкининг ресурс потенциалини ташкил этувчи банк пассивларининг шаклланиши ва оптималланиши жараёнлари, барча пул маблагларининг манбаларини бошкариш сифатида мухумликни талаб килади. Банкнинг доимий ресурс базаси унинг ссуда ва бошка актив операцияларни муваффакиятли утказишга ёрдам берар экан, хар бир тижорат банк ресурсларини оширишга харакат килади.

Биринчи расмдан куриниб турибдики, тижорат банк ресурсларининг асосий икки гурухининг биринчи гурухи - уз маблаглари хисобланади. Банкнинг уз маблагларига куйидагича таъриф берилиши мумкин.

Банкнинг уз маблаглари деб, тижорат ва хужалик фаолиятидаги молиявий баркарорлигини таъминлаш учун хосил килинган турли фондлар хамда утган ва жорий йил фаолиятидан олган таксимланмаган фойдаларни тушуниш керак.

Тижорат банклари уз маблагларининг ичида асосий роллардан бирини банк капитали бажаради. Банк капитали ликвид молиявий, лекин даромад келтирмайдиган ёки жуда кам дародам келтирувчи активларга хизмат килади. Банк капиталининг хусусияти шундан иборатки, унинг салмоги банк ресурсларида кичик булишига карамасдан, у зарур функцияларни бажаради.

Банк капиталининг мавжудлиги банкни ташкил топиши ва унинг фаолият курсатиши учун энг асосий заруриятлардан биридир. Банк капитали банк балансининг пассивида жойлашади. Банк уз ресурслари банкрот холатига тушганда даъволарни коплашининг мухим сугурта фонди ва банк операцияларини  ривожланишини молиялаштириш манбаси булгани учун унга алохида эътибор берилади. Купчилик тижорат банклар акционер банк хисобланади. Хар бир банкнинг капитали акционерлар инвестиция килган ва кейинчалик фойда ва зарар хисобига кушилган ёки айирилган кийматига тенг булади.

Уз капиталнинг салмоги канча катта булса, шунчалик куп юкори ликвидли активлар банк мажбуриятларига хизмат курсатади. Бунинг натижасида жалб килинган маблаглар буйича мажбуриятлар бажарилгани учун маблаглар кайтиш даражаси маблаглар кетиш даражасидан ошади. Бу холат банк карз олувчи булиб ишлаганда, маблагларни жойлаштириш муддати ва суммасининг маблаглар кайтарилиши суммаси ва муддати билан мос келишини осон назорат килади.

Устав ёки акционер капиталга куйиладиган кимматбахо когозлар юкори ликвидли булишлари керак. Улар учинчи шахс томонидан чикарилган булиши керак. Акционернинг узи чикарилган кимматбахо когозлари устав ёки акционер капиталга куйилиши мумкин эмас. Капиталга куйилган кимматбахо когозлар шартнома тузилган кундаги бозор бахосида хисобга олинади.

Агарда, куйилма натурал шаклда куйиладиган булса,  унда хар бир акционер, мулкни мустакил аудитор бахолашини сураши мумкин. Капиталга куйилган материал мулкнинг улуши (бинодан ташкари) биринчи 2 йил учун 20%дан ошмаслиги керак ва кейинги вакт учун 10%дан кам булмаслиги керак. Интелектуал бойликнинг улуши 1%дан ошмаслиги керак.

Шундай килиб, банк капитали - кредит операцияларни амалга ошириш учун бир манба булиб, шу билан бир каторда жалб килинган маблагларни кайтаришда кафолат булиб хисобланади.

Тижорат банклари жалб киладиган маблаглар таркиби турличадир. Булар:

    • А) Мижозларнинг хисоб ракамларидаги маблаглари;
    • Б) Бошка банкларни шу банкдаги корреспондентлик хисоб варакларидаги маблаглари;
    • В) Ахоли депозитлари;
    • Г) Ахолига кимматли когозлар сотишдан тушадиган маблаглар;
    • Д) Лизинг операциялари учун сотиб олинган ва тупланган товар моддий бойликлар;

Банк депозитлари ичида энг куп кисмини - талаб килингунча депозитлар ташкил этади. Талаб килингунча депозит ракамларининг мохияти, бу ракамдаги колдикни мижозлар ихтиёрий пайтда хеч кандай олдиндан огохлантирмай кисман ёки хаммасини олиши шунингдек тулов учун утказиши мумкин, яъни талаб килинган пайтда мижозга банк дархол тулаб беради. Шунингдек, бу депозитни - жорий ракам ёки хисоб-китоб раками деб хам айтишади.

Депозит ракамларининг иккинчи гурухи хисобланувчи, но-трансакцион ракамларнинг турлари куп, аммо улар учун ягона ном йук. Шунинг учун биз бу ракамларни инвестицион ракамлар деб атаймиз. Уларни баъзи иктисодчилар «муддатли депозитлар», баъзилари «инвестицион депозитлар» дейди яна бошкалари эса «но-трансакцион депозитлар» деб атайдилар.

Муддатли депозитлар - маълум муддатда банкда сакланадиган пул маблагларидир. Буларга, вексель, сертификат хисоби, ахолининг муддатли ва максадли куйиламалари, саклаш муддати тахминан белгиланмаган, аммо осон аникланадиган ракамлар киради. Мисол килиб, бюджет маблаглари ракамлари ёки капитал куйилмаларни молиялаштириш манбаси ракамларини айтишимиз мумкин.

Муддатли депозитлар - йирик депозиторлар учун мулжалланган. Бу ракам буйича юкори фоиз туланади, аммо талаб килиниши билан дархол олинмайди.

Муддатли депозитлар - бу банк томонидан маълум бир муддатга жалб килинадиган депозитлардир. Муддатли депозитларда маблаг шартномада келтирилган муддатга банкка фойдаланишга топширилади, бу муддат тугаши билан унинг эгаси маблагини кайтариб олиши мумкин.

Жалб килинган маблаглар ичида муддатли депозитлар асосий ролни эгаллайди.

Жамгарма депозитлар - одатда кичик депозитлар учун ишлатилади. Бу ракамлар буйича фоиз кам туланади ва депозит сураб олиниши мумкин.

Жамгарма депозитлар сакланиши турига караб куйидаги гурухларга булинади:

    • муддатли;
    • ютукли депозитлар;
    • жорий ракамга куйиладиган маблаглар
    • пластик карточкалар;
    • депозит сертификатлари (CD);

Жамгарма депозитлар банк учун афзал хисобланади. Чунки бу турдаги депозитлар асосан узок муддатли булади ва банк бу маблагларни узокмуддатли депозитга ишлатиши мумкин. Бу ракам буйича мижозларга туланадиган фоиз ставкаси кам булади.

Жамгарма депозитларнинг камчилиги шундаки - бу ракамда турган маблаглар камайишига хар хил омиллар киради. Масалан, давлатнинг сиёсий, иктисодий ва психологик омиллар банкдан пулнинг чикиб кетишига таъсир килади. Шахсий хисобракамлари ичига кирадиган жамгарма ракамлари жалб килинган маблаг каторида катта роль уйнайди.

Жамгарма депозитлар:

    • аник муддатга куйилмайди;
    • бу счётдан пул олиш учун банкка хабар бериш шарт эмас;
    • бу счетга пул куйиш ёки олишда жамгарма китобчасини курсатиш керак. Бу китобчада узгартиришлар акс эттирилади.

Жамгарма депозитларини кабул килиш деярли хамма тижорат банклар хизматига киради, махсуслашган тижорат банклар бундан мустасно булиши мумкин.

Жамгарма депозитлар куп банклар учун мижозларини  молиялаштиришни асосий манбалари хисобланади. Тушум ва рентабеллик маъносида хам жамгарма депозитлар энг самарали хисобланади.

Жамгарма ракамлари эгасига фоиз келтирадиган маблаглар сакланади ва учинчи шахсга хисоб-китоб килиш учун ишлатилмайди. Жамгарма счётларининг хусусияти шундаки, булар катъий белгиланган муддатга эга эмас. Бундан ташкари, жамгарма депозитлар - бу пул депозитларидир, шу сабабли булар банк капиталини жалб килинган турига киради. Умуман, улар ихтиёрий суммаларда кабул килинади. Жамгарма депозитлар бир куйишда шаклланмайди, улар хар хил муддатларда турли суммаларда уз муддати давомида куйилиб ёки олиниб турилиши мумкин.

Мижоз муддатли депозитларни хар доим хам эркин талаб кила олмайди. У маблагларни тулик ёки бир кисмини талаб килса хам бу маблаглар муддатли мажбуриятларга боглик Жамгарма депозитлар жамгариш ёки капитални йигиш учун хизмат килиши керак. Шундай килиб, жамгарма ракамларидан куйидагиларни назарда тутиш максадга мувофик эмас:

    • тижорат фаолияти учун ёки тулов обороти учун, яъни чеклар утказмалар ёрдамида бошкариладиган пул суммалари.

Жамгарма депозитлари авввалдан огохлантирилиб олиниши мумкин. Улар талаб килиб олинадиган ёки муддатли депозитлар каби расмийлаштирилиши керак эмас. Аммо, бу уларни максадлилик ва муддатлилик сифатини йук дегани эмас. Бу холда мижоз огохлантирилиши муддатини келишиши лозим, бу эса уни максадига етишига кумаклашади. Бирок, мижоз тахлил килаётган максаднинг депозитни ишлатиш колип куйилаётган вактда уни муддатга жойлаштирилади дегани эмас, яъни мижоз маблагини жойлаштираётганда качон маблаг олиниши мумкинлигини аниклаши мумкин булсин.

 

 

 

 

 

 

 

2.  Тижорат  банклари молиявий ресурсларини бошкаришнинг асосий концепциялари

 

Ҳозирги пайтда банк сохасини ривожлантириш ва иктисодий жихатдан юксалтириш учун кредит муассасаларининг баркарорлигига эришиш жуда мухимдир. Маълумки, куйилмаларни жалб этиш ва банк ресурсларини купайтиришда унинг обруси хал килувчи омил саналади. Бу обру тижорат банклари пассивларини бошкариш сифатига куп жихатдан боглик булади.

Бозор муносабатлари шароитида тижорат банклари тармогини кенгайтириш улар уртасида депозитлар, банклараро кредит ва бошка ресурсларни жалб этиш учун ракобатни юзага келтиради.

Кенг маънода пассивлар операцияларини бошкариш омонатчилар ва бошка кредиторларнинг маблагларини жалб этиш ва мазкур банк учун маблаглар манбалари тегишли комбинациясини белгилаш билан боглик фаолиятдир. Тор маънода эса,  пассивлар операцияларини бошкариш деганда заруриятга кура карз маблагларини фаол равишда топиш йули билан ликвидликка булган эхтиёжни кондиришга каратилган харакатлар тушунилади. Депозит сертификатларини жойлаштира олиши хамда евродолларлар ёки маблагларни Марказий банкдан карзга карзга олиши мумкинлиги банкнинг кам даромадли иккиламчи захира активларига камрок даражада карам булишига имкон беради. Бу эса, унинг фойда олиш имкониятларини кенгайтиради. Лекин бу операциялар таваккалчилик билан богликдир.Пассивлар операцияларини бошкаришда ушбу кушимча таваккалчиликни ва бундан ташкари, маблагларни жалб этиш харажатлари билан ушбу маблагларни карзлар ва кимматли когозларга жойлаштиришдан олиниши мумкин булган даромад уртасидаги нисбатни эътиборга олиш керак. Бинобарин, активларни бошкариш ва пассивлар операцияларини бошкариш уртасидаги узаро алока банкнинг фойда куриши учун хал килувчи ахамиятга эга.

Ресурслар негизи банк фаолияти учун биринчи даражали ахамиятга эга. Биз биламизки, тижорат банклари активлар операцияларини узларида мавжуд булган хамда жалб этилган пул маблаглари манбалари доирасидагина амалга ошира оладилар. Бинобарин, айни пасссилар операциялари активлар  операцияларининг хажми ва микёсини белгилайди. Банк пассивларини шакллантириш ва макбуллаштириш жараёни,  тижорат банкларининг ресурс салохиятини ташкил этадиган пул маблаглари барча манбаларини бошкариш сифати мухим ахамият касб этади.  Банкнинг баркарор ресурслар негизи унинг активлар операциялари барча турларини муваффакиятли равишда утказиш имконини беради. Шу сабабли, хар бир тижорат банки уз ресурслари негизини ошириб боришга интилади.

Тижорат банклари карз маблагларини кенг жалб этмокдалар. Карз маблаглари хисобига активлар жами микдорининг 80 фоиздан купроги шаклланади. Банк операцияларидан олинадиган нисбатан юкори булмаган фойда арзонгина карз маблагларидан, шу жумладан депозитлардан фойдалиниш пировард натижада акциядорларнинг макбул даромад олишларини таъминлайдиган микдорга етиши керак.

Карз маблагларини жамлаш имконияти куп жихатдан куйидаги ташки омилларга боглик булади:

  • иктисодий фаоллик даражасига;
  • минтаканинг ривожланганлик даражасига;
  • мукобил куйилмалар имкониятларига;
  • инфляция юзасидан килинадиган тахминларга.

Тижорат банклари ликвидлигини бошкариш сиёсатини ривожлантирадиган ва тулдирадиган пассивларни бошкариш назарияси куйидаги икки асосга эга.

Биринчиси - тижорат банки ликвидлик  муаммосини кушимча пул маблагларини капитал бозорида сотиб олган холда жалб этиш йули билан хал эта бориши мумкин. Реал тарзда ушбу фикр-мулохаза гарб мамлакатларида амалда руёбга чиккан.

Иккинчидан - тижорат банки уз ликвидлигини Марказий банкдаги кенг микиёсда карзга бериладиган пул маблагларидан ёки вакил банкларидан карзга олинадиган, шунингдек евровалюталар бозоридан олинадиган карзлардан фойдаланиб таъминлаши мумкин.

Кейинги йилларда банклар уз ликвидликларини таъминлаш учун кенг микиёсда карз олишдан фойдаланмокдалар. Карз маблагларидан фойдаланиш куламини кенгайтириш кейинги йилларда банк кредитларига талаб ошганлиги ва талаб килингунгача омонатлар нисбатан секин купаяётганлиги билан белгиланади.  Иктисодий фаоллик кучайиши ва инфляция  суръати ошиши хужалик фирмаларининг кредитларга оид эхтиёжлари ошишини англатар эди. Бундан ташкари, фирмалар хам, хусусий шахслар хам фоиз ставкаларига нисбатан сезгиррок булиб колганлар. Шулар муносабати билан,  таъкидлаб утганимиздек, талаб килингунгача омонатлар купайиши секинлашди. Харажатлар купайиши банкларни уз ресурсларидан туликрок фойдаланишга  ундади. Бу эса аввалги йиллардагига нисбатан ссуда/депозитлар коэффициентининг ошишига олиб келди.

Тижорат банклари молиявий ресурсларини бошқариш