Контрольная работа по "Химии". 10

 
Алюминий –  қолдану сферасы әрдайым кеңейіп отыратын металл. Өнеркәсіптің және халық шаруашылығының бірқатар аймақтарында дәстүрлі қолданылатын металдар мен қорытпаларды табысты алмастыруда. Алюминийді қолданудың қарқынды дамуы оның тамаша қасиеттерімен түсіндіріледі, оның ішінде ең алдымен төмен тығыздықпен бірге сай келетін жоғары беріктігі, қанағаттанарлықтай коррозиялық тұрақтылығы, құю, қысымдау және кесу кезінде өзінің формасын жақсы өзгертуі; әртүрлі конструкцияларда алюминийден жасалған бөлшектерді дәнекерлеу, жабыстыру және басқа тәсілдер арқылы жалғау мүмкіншілігі; бетін қорғайтын және әртүрлі декоративтік жағулар қолдану мүмкіншілігі болып табылады.

Алюминий кеңінен авиациялық өнеркәсіпте, электротехникалық өнеркәсіпте, автоқұрылыста, құрылыста, химиялық және тамақ өнеркәсібінде, аспап жасауда, кеңінен тұтынылатын аспаптар өндірісінде және т.б. қолданылады. Алюминийдің тұрғын үй құрылыстарында қолданылуы артуда.

Қазіргі заманда өнеркәсіптің алюминийді қолданбайтын саласы жоқ.

Осының барлығы жер қыртысындағы алюминийдің көп қорларымен бірге алюминийді өндіру және тұтынудың даму перспективаларын жоғары етеді.

Қазіргі кезде өндірілетін  алюминий оның тотығын – жербалшықты  ыдырату арқылы ғана өндіріледі.

Жербалшық өндірісі –  алюминий тотығын әртүрлі алюминий кендерінен өндірудің техникалық шешімдерінің күрделі кешені болады. Өндіріске әртүрлі технологиялық сызбанұсқалардың және процестердің көп мөлшері кіреді, сонымен қатар әртүрлі гидрометаллургиялық және пирометаллургиялық жабдықтаулардың кең ассортименті қолданылады.

Алюминий кендерінен жербалшықты алу – көптоннажды  өндіріс. Қазіргі заманғы жербалшық  зауыттарының қуаттылығы жылына 200-ден 1500 мың тонна Al₂O₃; орташа және үлкен қуатты зауыттарда ерітінділердің  сағаттық ағындары 1000-2000 м³ болады. Өндірісте қуатты жоғары өнімді жабдықтаулар қолданылады.

Жербалшық өндірісі –  кешенді өндіріс, себебі бокситтерден жербалшықтан басқа галлий, ванадий, темір және т.б. өндіріледі.

Біздің еліміздегі алюминий өндірісінің даму ерекшелігі, соның  ішінде жербалшық өндірісінің ерекшелігі шикізаттың жоғарыкремнийлі түрлерін – бокситті кендерді, небары кең масштабты қолдануы болып табылады.

Жоғарыкремнийлі шикізаттан жербалшықты Байер-пісірудің бірізді  әдісмен алады. Бұл әдіспен жербалшықты  өндіруде басты орындардың біріне шламды пісірінділерді сілтілеу ие болады.

Қазіргі уақытта өнеркәсіпте  құрамдары әртүрлі болатын алюминатты пісірінділерді сілтілеу бойынша үлкен  тәжірибе жиналған.  

1 Жербалшықты өндірудің  негізгі әдістері 

Қолданылатын шикізаттың құрамы мен қасиеттеріне байланысты өнеркәсіпте жербалшықты әртүрлі  әдістермен алады.

Қазіргі кезде әлемдік  тәжірибеде жербалшықты өндіру үшін бокситтер, нефелиндер және алуниттер қолданылады. Небары төменсапалы шикізатты: каолиндерді, балшықтарды, аргилиттерді, сілтілік алюмосиликаттарды, көмірлердің күлдерін, сланецтерді және т.б. жақын перспективада қолдану болжалуда.

Шикізаттың бұл түрлері  үшін сілтілік, қышқылдық және құрандалы  қышқыл-негіздік әдістерге негізделген  технологиялық сызбанұсқалар дайындалған. Қазіргі уақытта жербалшық барлық мөлшері дерлік сілтілік әдістермен алынады, олар әрі қарай гидрохимиялық, термиялық және құрандалы сілтілік болып бөлінеді

Өнеркәсіпте жербалшықты алудың келесі сілтілік әдістері қолданылады:

1) Байер әдісі (гидрохимиялық  әдіс) – жоғарысапалы бокситтер  мен алуниттерге қатынасты қолданылады.

2) Әктаспен немесе әктас  және содамен пісіру әдісі – төменсапалы (жоғарыкремнийлі және жоғарытемірлі бокситтер) және нефелинді кендерге қатынасты қолданылады.

3) Байер-пісірудің құрандалы  әдісі (Байер әдісі мен пісіруді параллельді және бірізді нұсқаларында) - әртүрлі бокситтерге қатынасты қолданылады.

Байер әдісі – ең арзан және небары кең тараған. Ол алюминатты ерітінділердің жоғары температуралар мен жоғары концентрацияларда  метатұрақты күйде болуына және олардың температура мен қысым төмендеген кезде алюминий гидрототығының тұнбаға түсуімен өздігінен ыдырауына (гидролизге) негізделген. Әдістің негізінде келесі негізгі реакциялар жатады 

                         (1)                                     

                                        (2)  

Бірінші реакция бокситті айналмалы алюминатты-сілтілі ерітіндімен  сілтілеу кезінде жүреді. Бокситтің  құрамындағы алюминийдің  бір- немесе үшсулы тотығы белгілі жағдайларда (жоғары температуралар мен жоғары концентрацияларда) ерітіндіге натрий алюминаты ретінде өтеді. Екінші реакция – алюминий гидрототығының тұнбаға түсуімен жүретін гидролиз реакциясы басқа жағдайларда (төмен температуралар мен төмен концентрацияларда) жүреді.  

Алюминатты ерітінділердің 95 – 100^оС кезіндегі  гидролизге қарсы тұрақтылығын одан қызыл шламды (алғашқы бокситтің ерімейтін минералдары және натрий мен кальцийдің гидроалюмосиликаттарының жаңа қосылыстары) бөліп алуда қолданылады, онан соң бұл ерітіндіні салқындатады және алюминий гидрототығы тұнбаға түсуі үшін тұрақсыз күйге ауыстырады.

Сілтілеу алдында боксит кеніште ірі ұсақталады, сонан  соң металлургиялық зауытта орташаландырskады, орта және ұсақ ұнтақталады және ылғалды ұнтақталады. Қатты боксит зауытта екі – үш сатыда, ал жұмсақ  бір – екі сатыда ұнтақталады.

Бокситті ылғалды ұсақтау, жіктегіштермен және гидроциклондармен  жабық циклде жұмыс істейтін шарлы диірмендерде, концентрленген сілтілік ерітінді ортасында орындалады.

Сонан соң шикі пульпа қабылдаушы араластырғышқа беріледі және орташаландыру және жартылай кремнийсіздендіру  үшін 4-8 сағат бойында ұсталады.

Сонан соң бокситті, алюминий тотығын ерітіндіге ауыстыру үшін сілтілейді. Қазіргі уақытта сілтілеу бірізді  жалғанған автоклавтардан тұратын автоматтандырылған батареяларда үздіксіз процесс ретінде орындалады. Гиббситті бокситтер 95 – 105^о С-да, бемитті бокситтер 150 – 200^о С-да, диаспорлы бокситтер 230 – 245^о С-да сілтілендіріледі.

Сілтілеу нәтижесінде  алынған пульпа натрий алюминаты ерітіндісінен және бокситтің ерімейтін қалдығы – қызыл шламнан тұрады. Оны Al₂O₃-тің концентрациясы 120 – 150 г/л болғанша қызыл шламды жууға қолданған сумен сұйылтады. Сұйылту алюминатты ерітіндіні кремнийсіздендіруді аяқтау үшін және оның тұтқырлығын төмендету үшін қажет.

Қызыл шламды алюминатты ерітіндіден, әртүрлі флокулянттарды қолданумен, қоюлатқыштар жүйесінде  тұндыру арқылы бөліп алады. Сонан  соң сумен қажетсіз судағы  Na₂O-ның мөлшері 1 – 2 г/л болғанша жуады да, үйіндіге жібереді, ал жуатын суларды пульпаны сұйылту үшін қолданады.

Қызыл шламнан бөліп  алғаннан кейін алюминатты ерітіндіде шламның ең нәзік фракцияларының 0.1 – 1.0 г/л қатты жүзгіндері бар. Бұл ерітінді жүзгіннің мөлшері 0,05 г/л-дан аспайтындай мөлшерге дейін Келли, ЛВ-130 немесе ЛВАЖ типті беттік сүзгілерде бақылаулы сүзуден өтеді.

Таза алюминатты ерітінді 95 – 100 ^о С-дан 50 – 55^о С-ға дейін салқындатылып ыдыратылуға (декомпозициялауға) беріледі. Декомпозициялау процесі алюминатты ерітіндіні араластыруы үздіксіз механикалық немесе ауалық болатын және кристалдау центрлері – алюминий гидрототығының жаңадан тұнбаға түскен затравкасы бар декомпозерлерде ұзақ уақыт (50 – 60 сағат) бойы жалғасады.

Декомпозициялау нәтижесінде  алынатын гидратты пульпа тұнбаға түскен алюминий гидрототығынан және негізгі сілтілік ерітіндіден тұрады. Алюминий гидрототығын негізгі ерітіндіден қоюлату арқылы бөліп алады; алынған алюминий гидрототығының бір бөлігі декомпозициялауға берілетін ерітіндінің келесі порцияларына затравка ретінде қайтарылады, ал қалған гидрототық сүзу және жуудан кейін 1200 – 1250^о С-да қатты қыздырылады (кальцинацияланады). Зауыттардың басым көпшілігінде жербалшықты кальцинациялау түтікті айналатын пештерде, ал қатты қыздырылған жербалшықты салқындату барабанды тоңазытқыштарда орындалады.

Байер циклін тұйықтау үшін негізгі ерітінді айналымды ерітіндідегі Na₂O-нің концентрациясы 200-ден 300 г/л болғанша суалтады. Суалту үшін бір аппарат, немесе сиретілуде жұмыс істейтін суалту қондырғысы (батарея) қолданылуы мүмкін. Жербалшық өндірісі тәжірибесінде қабыршақты буланатын, ерітіндіні табиғи және еріксіз циркуляциялаумен, екіжолды суалту аппараттары қолданылады.

Айналымды ерітіндіні суалту кезінде  бөлінген жирен соданы, сонымен қатар  таза соданы Байер әдісіндегі Na₂O-ның жоғалуларын компенсациялау үшін каустикалық сода ерітіндісін алу мақсатында әк сүтпен каустификациялайды. Каустификациялау үздіксіз түрде үш – бес каустицерлерден (араластырғышы бар бактар) тұратын жүйеде орындалады.

Жербалшықты қазіргі уақытта Байер  әдісімен өндіру жоғары техника-экономикалық көрстекіштермен сипатталады. Қазіргі уақытта дүние жүзінде өндірілетін жербалшықтың 95%-на жуығы бокситтерден Байер әдісімен өндіріледі.

Пісіру әдісі небары қымбат, бірақ  небары жан-жақты және жоғары кремнийлі  алюминий шикізатының әрбір түріне қолданылуы мүмкін. Пісіру әдісінінің негізінде шикізаттағы кремнийді сілтілік ерітінділерде азерігіш қосылыс – кальций ортосиликатына, ал алюминий мен темірді алюминийлі шикізатты содамен және әктаспен күйдіру кезінде натрий алюминаты мен ферритіне ауыстыру жатыр.

Әдістің негізгі міндеті пісіруге арналған алғашқы шихтаны қатесіз  құрастыру және пісіру процесін пісіріндіде  жақсы еритін натрий (калий) алюминатын және сулы ерітінділерде гидролизденетін  натрий ( калий) ферритін, сонымен қатар азерігіш кальций ортосиликатын алу үшін дұрыс жүргізу болып табылады.

Шихтаны пісіруге дайындауға шикізатты  ұнтақтау, оны ылғалды үгіту, шихтаны  дайындау және коррекциялау кіреді. Алынған  ұнтақтың нәзіктігі мен шихта  компоненттерінің тура дозалануына аса үлкен көңіл бөлінеді. Бокситті, әктасты және нефелин кенін ұнтақтау бетті, сүйірлі және балғалы ұнтақтағыштарда бірнеше сатыда ( екі – үш) орындалады. Ылғалды ұсақтау құбырлы диірмендерде орындалады. Әдетте бокситті содалы ерітіндідегі әктаспен бірге орындайды. Нефелинді өндірісте нефелин мен әктас бөлік ұнтақталады, сонан соң бірге ұнтақату аяқталады, бұл нефелин мен әктастың қаттылықтарының әртүрлі болуымен анықталады. Нефелиндердің бокситтерден айырмашылығы, олардың құрамында пісіруге жеткілікті немесе жеткіліктіге жақын мөлшерде сілті бар. Сондықтан нефелиндер тек қана әктаспен пісіріледі. Сілтінің жетіспейтін мөлшері шихтаға айналымды жуатын сулар ретінде және сода-сілтілік ерітінді ретінде еңгізіледі.

Ұнтақталғаннан кейін шихта  коррекциялайтын бассейндерге (аэролифтті араластырғыштары бар үлкен ыдыстарға) сорылады, онда қажетті химиялық құрамға дейін жеткізіледі. Шихтаның ығалдылығы минималды болуы тиіс (нефелинді шихталар үшін 27 – 29%, бокситті шихталар үшін 35 – 38% ).

Коррекцияландырылған шихтаны пісіреді: бокситті шихтаны 1200 – 1250^оС-да, нефелинді шихтаны 1250 – 1300^оС-да. Пісіру үшін ұзындығы 50 – 100 метр болатын түтікті пештер қолданылады. Передел циклондардан, электрсүзгілерден және ылғалды скрубберлерден тұратын шаң ұстайтын қондырғымен жабдықталған. Әрі қарай пісірінді тоңазытқышқа түсіріледі, онда 100 – 150^о С-ға дейін салқындатылады. Қазіргі уақытта жербалшыққұрамды пісірінділерді салқындату үшін негізінде барабанды айналатын тоңазытқыштар қолданылады.

Салқындатылған пісірінді  ірілігі 6 – 7 мм болатындай етіп, грохоттармен тұйық циклде жұмыс істейтін қысқа сүйірлі ұнтақтағыштарда ұнтақтайды және сілтілейді. Пісіріндіні сілтілеудің ағынды және агитациялық түрі болады. Бокситті пісіріндіні әдетте диффузорларда, перколяторларда және түтікті сілтілегіштерде сумен ағынды әдіспен сілтілейді. Ағынды сілтілеу үшін кесекті пісірінді берілуі тиіс. Бокситті пісіріндінің ұсақ фракцияларын сілтілеу үшін агитациялық әдіс қолданылады. Агитациялық сілтілеу диірмендер мен араластырғыштарда орындалады.

Нефелинді пісірінді  диірмендерде агитациялық әдіспен  сілтілейді. Сонымен қатар сілтілеудің  екі сатылы схемасы қолданылады, онда бірінші сатыда түтікті аппараттар, ал екінші сатыда диірмендер қолданылады.

Пісіріндінің ерімеген бөлігі (шлам) үйіндіге жіберіледі, ал алюминатты ерітінді кремнийсіздендіруге жіберіледі. Байер әдісінде кремнийсіздендіру бокситті сілтілеу, автоклавты пульпаны сұйылту және қызыл шламды қоюлату операцияларымен бірге орындалады, себебі бұл операцияларды жүргізу жағдайлары (ұзақтық, жоғары температура, алюминатты ерітінділердің концентрациясының аса жоғары болмауы) кремнийсіздендіруге қолайлы. Пісіру әдісінде бұндай жағдайлар жоқ.  Екісатылы кремнийсіздендіру кеңінен қолданылады. Бірінші сатыда автоклавтар мен араластырғыштар қолданылуы мүмкін, ал екінші сатыда тек қана араластырғыштар қолданылады. Соңғы кезде қайнау тәртібі деп аталатын тәртіпте жұмыс істейтін, кремнийсіздендіру ұзақтығы  150 – 170^оС –да 2 – 2,5 сағат болатын, немесе атмосфералық қысымда бірізді жалғанған араластырғыштыры бар кремнийсіздендіру ұзақтығы  95 – 100^оС –да 4 – 5 сағат болатын автоклавты батареялар қолданылады.

Нефелинді кендер мен  концентраттарды өңдеу кезінде  алюминатты ерітіндіні ұзақтығы  90 – 95^оС –да 1,5 – 2 сағат болатын терең кремнийсіздендіру қажет.

Кремнийсіздендіру кезінде  бөлінетін тұнбада (ақ шлам) кремнеземмен қатар жербалшық және сілті бар, сондықтан оны пісіру үшін дайындалатын шихтаға қайтарады.

Кремнийсіздендірілген ерітіндіден алюминий гидрототығын бөліп алады. Ол үшін карбонизациялау  – құрамында  10 – 14% СО₂ бар газдармен ерітіндіні өңдеу. Ол бірмезгілде негізгі содалық ерітінді алуға мүмкіншілік береді. Карбонизациялауды бір немесе екі сатыда цилиндр немесе цилиндрсүйір карбонизаторларда орындалуы мүмкін және мерзімді және үздіксіз болуы мүмкін. 70 – 80^оС болатын ерітінді температурасы газдар жылуы салдарынан сақталады.

Тұнбаға түсетін алюминий гидрототығын содалы ерітіндіден бөліп  алады, жуады және кальцинациялайды.

Карбонизациялау кезінде  алынатын ерітіндіде сода бар және ол процеске қайтарылуы тиіс. Процестен артық суды шығару үшін негізгі ерітінді алдымен суалтылады.

Негізгі ерітінділерді  суалту көпкорпусты суалту батареяларында әдетте екі сатыда орындалады: алдымен  табиғи циркуляциялы аппараттарда соданы бөліп алусыз, сонан соң соданы бөліп алумен еріксіз циркуляциялайтын аппараттарда немесе қайнау аймағы сыртта орналасқан аппараттарда орындалады.

Байер әдісі мен пісіру әдісінің белгілі кемшіліктері бар, олар – қолдануларының шектелуі, бағасы қымбат болатан сода мен будың  шығыны жоғары (Байер әдісі), материалдық ағындар үлкен, отынның шығыны жоғары (пісіру әдісі). Сондықтан ТЕД-да шетелдік өндірістен өзгеше жоғары сапалы бокситтер таза Байер әдісімен емес, параллельді нұсқадағы пісірудің құрандалы әдісімен өңделеді. Құрамында темір тотығының мөлшері аса жоғары емес ( 17 – 18%-дан артық емес) жоғары кремнийлі бокситтерді өңдеуде құрандалы Байер әдісі – бірізді нұсқадағы пісіру қолданылады.

Байер-пісірудің құрандалы  әдісінің параллельді нұсқасының схемасы  бойынша бокситтің негізгі бөлімі Байер әдісі бойынша өңделеді, ал аз бөлігі пісіру әдісімен өңделеді. Екі бұтақ алюминатты ерітіндіні алғанша параллельді жүргізіледі, сонан соң пісіру бұтағының кремнийсіздендірілген алюминатты ерітіндісі Байер бұтағының ерітіндісімен араластырылады, сонан соң араласқан ерітінді декомпозицияланады.

Негізгі ерітіндіні  (жирен  сода) суалтудан алынған соданың  моногидратын каустификациялаудың  орнына пісіру бұтағына жібереді, онда оны таза содамен бірге бокситтің  жаңа порциясын өңдеу үшін қолданады.

Бұл нұсқаның негізгі артықшылықтары:

1) Бір зауыт ішінде жоғарыкремнийлі және төменкремнийлі бокситтерді өңдеу мүмкінішілігі бар (біріншілерді – пісіру бұтағында, екіншіліреді – Байер бұтағында); Na₂O-нің жоғалуларының орнын толтыру үшін жербалшық бойынша пісіру бұтағының қуаттылығы зауыт қуаттылығының 10-15%-на тең.

2) Байер циклындағы күйдіргіш  сілтінің жоғалуларының барлығы  бокситпен бірге пісіру кезінде каустификацияланатын содамен орны толтырылады. Күйдіргіш сілті содадан қымбат болғандықтан, сілтінің жоғалуларын содамен компенсациялау жербалшықтың өздік құнының бағасын түсіреді.

3) Пісіру бұтағы соданы термиялық каустификациялаудан басқа жербалшықтың қосымша мөлшерін береді.

4) Суалту кезінде тұнбаға  түсетін сода моногидраты көптеген  органикалық қосылыстарды сіңіреді, олар пісіру пешінде түгелі жанып кетеді де, Байер бұтағының алюминатты ерітінділері олардан тазартылады.

Параллельді нұсқаның негізгі  кемшіліктері – күрделілік және пісіру переделына шығындар жоғары.

Бірізді нұсқа схемасы  бойынша Al₂O₃ пен Na₂O-ге бай қызыл шлам бокситті автоклавсыз немесе автоклавты сілтілеуден кейін содамен және әктаспен пісіріледі. Пісіріндіні сілтілеуден алған кремнийсіздендірілген алюминатты ерітіндіні бірге ыдырату үшін Байер процесінің сұйылтылған ерітіндісімен араластырылады.

Бірізді нұсқа жоғарыкремнийлі  бокситтерді өңдеуге жарамды  және келесі артықшылықтары бар:

1) Каустикалық сілтінің  жоғалулары соданың эквивалентті  мөлшерімен орны толтырылады.

2) Шикізаттан жербалшықтың  қосынды алынуы жоғары.

3) Бокситті пісіру әдісімен салыстырғанда пісірілуге берілетін шихтаның ағыны аз, себебі жербалшықтың көп мөлшері шикізаттан Байер бұтағында алынады.

Осыған қарамастан бұл нұсқа  жербалшықтың бір тоннасына жұмсалатын шығынның жоғары болуымен сипатталады  және құрамындағы  Fe₂O₃-тің мөлшері төмен болатын бокситтер үшін ғана қолданылады, себебі қызыл шламның құрамындағы темір тотығының көп болуы шихтаның тез балқуына әкеледі және  шламның пісуін төмендетеді немесе мүлде жол бермейді. [2,4]

Сонымен қатар тағы да келесі әдістер  белгілі:

1) Байер-гидрохимия әдісі  немесе Пономарев-Сажиннің классикалық  гидрохимиялық әдісі профессор Пономарев В.Д. және профессор B.C. Сажиннің басқаруымен Қазақстан КСР-ның ҒА-ның және Украин КСР-ның ҒА-ның бір топ мамандарымен Байер-пісіру әдісінің альтернативасы ретінде дайындалды. Әдістің авторлары қызыл шламды пісіру процесін 280-300^оС температурада автоклавтарда жүретін шламды гидрохимиялық сілтілеуге кремнеземді натрий гидроалюмосиликаты (ГАСН) фазасынан жаңа қатты фазаға –  молярлық құрамы Na₂O·2CaO·2SiO₂·H₂O болатын натрокальцийлі гидросиликатқа (НКГС) алмастыруды ұсынды. Концентрленген жоғары модульді алюминатты ерітінділерді (Na₂O 450 г/дм³-ден артық, α_к = 30) және әктастың эквивалентті қоспаларын қолдану ұсынылды. Бұл технологияда ГАСН фазасынан НКГС фазасына толық өтетін натрий оксидін регенерациялау үшін шламды әлсіз сілтілі ерітінділерде өңдейді. Бұл кезде түзілетін кальций моносиликаты жартылай бұзылады да, босайтын кремний диоксиді ГАСН фазасына өтеді. Бұл жағдайларда шламнан Al₂O₃ және Na₂O-ның 90%-на дейін алынады.

Байер-гидрохимия әдісі  Байер-пісіру әдісімен салыстырғанда  алынатын тауарлық жербалшықтың бірлігіне  алғанда әктастың, соданың және отынның  аз жұмсалуымен сипатталады.  

Альтернативалы классикалық  гидрохимиялық Пономарев-Сажин әдісі қызыл шламды жоғарытемпературалы сілтілеуді жүргізуге қажетті жоғары қысымды коррозияға тұрақты аппаратураның болмау салдарынан және жербалшықтың бір тоннасына 10 Гкал болатын жылу энергиясының өте көп жұмсалуы салдарынан өнеркәсіпке еңгізілмеді.

2) Жоғары кремнийлі бокситтерді  өңдеу процесінде сілті мен  жербалшықтың жоғалуларын минимализациялау  міндеттерін шешуде қызыл шламды  сілтілеудің «гидрогранатты технологиясы»  қолданылуы мүмкін.

Жаңа әдістің принципиалды ерекшелігі кремний диоксидінің 90-95 % -ның ГАСН фазасынан жаңа қатты фазаға кальций гидрогранатының темірлі - 3CaO·Fe₂О₃·2SiО₂·2H₂O – және алюминийлі - 3CaO·А1₂О₃·SiО₂·4H₂O – қоспалары ретінде өтуіне технологиялық жағдайлар жасау және іске асыру болады. Бұл қосылыстар әртүрлі концентрациялы  сілтілік және алюминатты ерітінділерде ерімейді, бұл қызыл шламды регенерациялаудың жағымды соңғы нәтижесін сілті мен жербалшықтың үйіндіге жіберілетін өніммен бірге жоғалулары минималды болуына, Na₂O-нің мөлшері 0,5% -дан төмен және А1₂О₃-тің мөлшері 7,0 % -дан төмен,  мүмкіншілік береді.

Гидрогранаттық технология өңдеудің дәстүрлі әдістерімен салыстырғанда, отын мен электр энергиясын тұтынуды төмендетуге мүмкіншілік береді, ал шикізатты қолдануы бойынша Байер-пісіру әдісінің бірізді нұсқасымен салыстыруға болатындай мәліметтер бар. Басқа дәстүрлі әдістермен салыстырғанда гидрогранатты технология бойынша өндірістің өзіндік құны төмен.

3) Тотықсыздандырумен балқыту  әдісі. Бұл әдістің негізінде кенді әктастың қатысуында тотықсыздандырумен балқыту процесі жатыр. Алғашқы шикізат ретінде бокситтер қолданылуы мүмкін, тотықсыздандырғыш ретінде кокс қолданылады. Балқыту алдында шихта кенді кесектендіру мен брикеттеу арқылы дайындықтан өтеді. Тотықсыздандырумен балқыту кен термиялық электр пештерінде және домна пештерінде орындалуы мүмкін.

Электр пешінде балқыту  кезінде темірдің, титанның және кремнийдің қосылыстары еркін металдарға дейін  тотықсызданады да, бір-бірінде еріп ферросилиций түзеді. Алюминий тотығы тотықсызданбайды да, кальций алюминаты ретінде шлакқа өтеді. Кремний тотығы толық тотықсызданбайды: оның бір бөлімі шлакқа екікальцийлі силикат ретінде  өтеді

Шлак пен ферросилицийді бөлу олардың тығыздықтарының әртүрлі  болуына негізделген және тұндыру  арқылы орындалады.

Диірмендерде қосымша  ұнтақталғаннан кейін шлакты айналымды содасілтілік ерітінділермен сілтілейді. Бұл кезде кальций алюминаттары ыдырайды да, жербалшық ерітіндіге өтеді.

Сілтілеудің болжалды жағдайлары: температура 60-70^оС, ұзақтығы 30-60 минут, алюминатты ерітіндідегі Al₂O₃-тің концентрациясы 85 г/л. Сілтілеу кезіндегі Al₂O₃-тің шығуы 95%.

Алюминий гидрототығын алюминатты ерітіндіден толық емес карбонизациялау әдісімен әрі қарай  бұрау арқылы шығарады.

Тотықсыздандырумен балқытудың негізгі кемшілігі – электр энергиясының жоғары шығыны, бұл шығынды зерттеулердің көрсетуі бойынша құрандалы әдісті қолдануда елеулі төмендетуге болады. Бұл әдістің негізі шикізатты екісатылы термиялық өңдеу: алдымен айналатын түтікті пеште шихта қыздырылады және кеннің тотықтары жартылай тотықсызданады, сонан соң электр пешінде тотықтардың тотықсыздануы аяқталады, балқиды және балқу өнімдері бөлінеді.

4) Қышқылдық әдістер. Қышқылдық  әдістердің сілтілікпен салыстырғандағы  негізгі артықшылығы кремнеземді  процестің ең басында бөліп алу мүмкіншілігі болады. Қышқылдарға инертті болатын кремнезем қышқылдық өңдеу кезінде ерітіндіге өтпейді, ал темір қосылыстары мен алюминий қосылыстары қышқылдарда ериді де, алюминий тұзының ерітіндісін ластайды.

Яғни, қышқылдық әдістерді  жоғары кремнийлік шикізатты өңдеуде  қолдану мақсатқа сай. Бірақ алғашқы шикізатта темірдің мөлшері төмен болуы тиіс.

Құрамында алюминий бар  шикізатты өңдеудің бірнеше қышқылдық  әдісі белгілі, мысалы күкіртқышқылды, азотқышқылды, тұзқышқылды. Қышқылдық  әдістердің көпшілігінің негізгі операциялары: кенді дегидратациялау, оны қышқылмен ыдырату арқылы ерігіш алюминий тұзын алу және ерімейтін тұнбаны бөліп алу, алюминий тұзын темір қосылыстарынан және басқа қоспалардан тазарту, алюминий тотығын бөліп алу және қышқылды регенерациялау.

Шикізатты дегидратациялау  үшін жиі жағдайда оны күйдіреді. Шикізатты ыдырату үшін оны араластырғыштарда, автоклавтарда немесе басқа аппаратурада қышқылмен өңдейді. Бұндай өңдеу кезінде жербалшық белгілі қышқылдың тұзы  ретінде ерітіндіге өтеді, оны кремнийлі қалдықтан (сиштофтан) бөліп алады.

Алюминий тұзын темір қосылыстарынан тазарту үшін алюминийдің белгілі бір қосылыстарының және оларға сәйкес темір қосылыстарының әртүрлі ерігіштіктеріне негізделген әдістер қолданылады. Басқа әдістер темір қосылыстарының кейбір заттардың бетінде адсорбциялану қасиеті қолданылады, олар біраз мөлшерде ерітіндіге еңгізіледі.

Тазартылған алюминий тұзынан  алюминий тотығы  көп әдістерде қатты қыздыру арқылы шығарылады. Қатты қыздыру кезінде газдық фазаға өтетін қышқыл тотықтары сумен сіңіріледі де, сөйтіп қышқылдың регенерациялануы орындалады.

Бірақ, қышқылдық әдістер  сілтілік әдістермен салыстырғанда  бірқатар кемшіліктерге ие болады; жабдықтаудың бағасын арттыратын қышқылтөзімді  материалдарды қолдану қажеттілігі, еңбектің қажетті санитарлы-гигиеналық жағдайларын жасауды қиындататын көптеген қышқылдардың ұшқыш болуы, алюминий тұздарын темір қосылыстарынан тазартудың қиын болуы, қышқылдың айналымы жоғары.

Қышқылдық әдістерді  жетілдіру дегеніміз екі бұтақтан – қышқылдық және негіздік, тұратын  қышқыл-негіздік әдістерді дайындау болады. Қышқылды бұтақта кенді қышқыл ерітіндісімен өңдеу арқылы процестен кремнезем шығарылады. Алюминий тұзының ерітіндісінен темір қосылыстарымен ластанған «шикі» алюминий тотығы алынады. «Шикі» тотықты сілтілік әдіспен таза жербалшыққа өңдейді, мысалы Байер әдісімен.

Берілген әдістерден бокситті және басқа да алюминийқұрамды  шикізатты өңдеудің тәсілі мен рационалды аппаратуралы-технологиялық сызбанұсқаны таңдау көптеген факторларға бкайланысты, олардың негізгілері:

1) Кремнийлік модуль μ_Si – Al₂O₃ –тің SiO₂ –ке массасы бойынша қатынасы.

2)Шикізаттағы сульфидтердің,  карбонаттардың және органикалық  заттардың мөлшері.

3) Алюминий және кремний  қосылыстарының минералдық құрамы.

4) Темір тотығының мөлшері.

Алюминийқұрамды шикізатты  өңдеудің жаңа технологияларын дайындау жербалшық өндірісінің көлемдерін елеулі ұлғайтуға мүмкіншілік береді.

Жаңа технологиялық  шешімдердің негізгі мазмұны  энергоресурстардың және сілтілік материалдардың төмен шығындық мәндерін қамтамасыз ету, эксплуатациялық және еңбек  шығындарын төмендету, толық автоматтандыру және өндірісті компьютерлік басқару, инвестициялық шығындарды минималдандыру және үйінділік шламдарды толық утилизациялау болады.  

2 Пісірінділерді сілтілеу түйінінде жүретін химиялық процестер 

Пісірінділерді сілтілеу механизмі жайлы жалпы мәліметтер.Алюминатты пісірінділердің негізгі фазадары: β-екікальцийлі силикат (β-2СаО SiO₂), сілтілік металдың алюминаты және ферриті (R₂O Al₂O₃; R₂O ×Fe₂0₃) және олардың қатты ерітінділері.

Пісірінділерді сілтілеу келесі процестерден тұрады:

1. Натрий (калий) алюминатының еруі.
2. Ферриттің және оның қатты ерітіндісінің – алюмоферриттің ерітіндіге каустикалық сілтінің өтуімен және темір гидрототығының тұнбаға түсуімен ыдырауы (гидролизі).
3. Екікальцийлі силикаттың біраз ыдырауы.