Активтердің құнсыздануы халықаралық стандартары бойынша

Жоспар

Кіріспе...............................................................................................................3

1 Активтердің құнсыздануының негізі.............................................................5

1.1 Активтің құнсызданудың мәні................................................................5

1.2 Активтің құнсызданудың түрі...............................................................8

2 Активтің құнсыздануының есепке  алу......................................................11

2.1 Активтің құнсыздануының есептілік мағынасы......................................11

2.2 Активтердің ағымдық құнын  анықтау қажеттілігін есепке  алу..............14

3 Активтердің құнсыздануы халықаралық стандартары бойынша...........23

3.1 Газет, журнал мақалалары...................................................................26

Қорытынды............................................................................................................34

Пайдаланған әдебиеттер.......................................................................................36

Қосымшалар...........................................................................................................37

Кіріспе

Қаржы есептемесі активтердің есеп беру күнінде сенімді әрі нақты жазылуын талап етеді. Солай болғандықтан, активтер халықаралық стандарттарға сай «болашақ экономикалық пайдадан тұратын экономикалық ресурс» ретінде анықталады. Сондықтан, активтерді бағалауда құнның өтелуі деп аталатын активтердің істен шығуы кезінде алынатын күтілген шаманы арттырмауы керек. Активтерді бағалау активтер құнының болашақта орны толуы үшін сенімді бағаланьш, ұсынылуы керек.

Активті пайдалану құндылығының көрсеткіші сияқты өтелетін құнды анықтаған кезде оның шамасы келесі пайдаланудан жэне активтің істен шығу салдарынан күтілетін ақша ағынының барлық жиынтығының дисконтталған құны сияқты бағаланады.

Активтің өтелетін құнын болашақ ақша ағынының дисконтталған құны сияқты бағалау үшін мына фактіні: активтің барлығы бірдей акша ағынын дербес жинақтаушы бірлік бола алмайтынын назарга алған дұрыс. Яғни, әрбір актив бойынша оның дербес қолданылуы мен алдағы істен шығу жағдайында ақшалай каражат ағынын жеке бағалай алмайды.

Бірқатар жағдайларда қаржы есептемесінің 36 стандартында ақша ағынын бірлікпен жинақтаушы атаумен болашақ ақшалай қаражат ағынын тұтас мүліктік кешен бойынша бағалауға мүмкіндік бар.

Жеке алынған актив ақша ағынын жиі жинақтай алмайды, сондықтан тұтас мүліктік кешеннен (комплекс) дербес пайдаланылмайды. Сонымен активтің өтелетін құнын кейде ақша ағынын бірлікпен жинақтаушы делінген тұтас кешен бойынша сенімді бағалауға болады. Стандартта егер бүл мүмкін болса, өтелетін құн әрбір актив үшін бағтануы тиіс деп атап көрсетілген. Егерде әрбір активтің өтелетін құнын дербес сенімді бағалау мүмкін болмаса, онда компания осы актив жататын ақша ағы-нын бірлікпен жинақтауыштың бүтін шамасы бойынша өтелетін құнды анықтауы қажет.

Осы және өзге жағдайда (ахуалда) активтерді сатып алуға кеткен шығындар мен болжалды кұнның орнын толтыру шама-сын компания өзі бағалауы керек. Бағалауға деген осы талап және қаржы есептемесінде ұсынылған активтерді екі түрлі ықтимал (амал) байланыстырады: бастапқы танылуы жэне кейінгі бағалау. Бастапқы танылу жэне активтерді бағалау активтерді сатып алу немесе тұрғызу үшін шеккен шығынның құны бойынша жүзеге асады. Ары қарай әрбір есеп берудің құнінде өтелетін құн деп аталғанға дейін активтердің бастапқы бағалануына түзету жасау керек. Актив құнына қандай мақсатпен түзету енгізу қажет? Есеп беру күнінде шеккен шығынның бастапқы құнын емес, актив құнының өтелетін болашақтағы шамасын көрсететін активтерді сенімді бағалау мақсатымен.

Егер актив құнының күтілетін болашақ өтелу шамасы осы активтерді тұрғызу немесе сатып алуға кеткен бастапқы шы-ғыннан кем болса, онда есептік кезеңнің шығыстар құрамында активтердің құнсыздануын қажетті мойындалуын сенімді ұсыну мақсатында қажет. Өтелу құны пайдалану ңундылыгы мен өткізудің таза цунының маңызымен анықталады.

Қаржы есептемесінің 36 «Активтердің құнсыздануы» халықаралық стандартына жаңа ұғым - активті пайдалану құндылығы енгізілді.

Активті пайдалану қундылығы пайдалы қызмет мерзімінің соңында күтілетін активтің пайдаланылуы жалғасатын жэне болашакта шығып қалудан алынатын болашақ ақша ағынының болжалды дисконтталған құны сияқты анықталады.

1 Активтердің құнсыздануының негізі

1.1 Активтің құнсызданудың мәні

Бастапқы бағалау істен шығудың болжалды күтілетін шамасын көрсететін өткізудің таза құнын көрсетеді. Екінші бағалау кейіннен істен шығудың жэне келесі пайдаланудың болжалды күтілетін шамасын көрсететін пайдалану құндылығын үсынады. Өткізудің таза құны активтің істен шығуының болжалды шығынын есепке ала отырып, жалпы жағдайда жүзеге аскан тэуелсіз жақтар арасында сату жэне сатып алу келісімі бойынша құн нәтижесінде сенімді бағалануы мүмкін. Онда да сенімді бағалау мәміленің тәуелсіз жақтар арасында жүзеге асқан жағдайында анықталуы мүмкін.

Осы актив бойынша қолда бар белсенді нарық жағдайында өткізудің таза құнын белсенді нарықта қалыптасқан, нарық құны бойынша сенімді бағалауға болады. Немесе өткізудің таза құнын жақсы хабардар, тәуелсіз жақтар арасында операцияны жүзеге асырғанда есеп беру күнінде сомасы көрсетілген құн бойынша, онда да мүндай операцияға ниет танытып, істен шығарудың шығынын шегеру үшін жалпы жағдайда сенімді бағалауға болады.

Активтердің арзандатылуына оның сыртқы және ішкі белгілерінің көрінісі қажет болады:           

Активті пайдалану құндылығының көрсеткіші сияқты өтелетін құнды анықтаған кезде оның шамасы келесі пайдаланудан жэне активтің істен шығу салдарынан күтілетін ақша ағынының барлық жиынтығының дисконтталған құны сияқты бағаланады.

Активтің өтелетін құнын болашақ ақша ағынының дисконтталған құны сияқты бағалау үшін мына фактіні: активтің барлығы бірдей акша ағынын дербес жинақтаушы бірлік бола алмайтынын назарга алған дүрыс. Яғни, әрбір актив бойынша оның дербес қолданылуы мен алдағы істен шығу жағдайында ақшалай каражат ағынын жеке бағалай алмайды.

Бірқатар жағдайларда қаржы есептемесінің 36 стандартында ақша ағынын бірлікпен жинақтаушы атаумен болашақ ақшалай қаралсат ағынын тұтас мүліктік кешен бойынша бағалауға мүмкіндік бар.

Жеке алынған актив ақша ағынын жиі жинақтай алмайды, сондықтан тұтас мүліктік кешеннен (комплекс) дербес пайдаланылмайды. Сонымен активтің өтелетін құнын кейде ақша ағы-нын бірлікпен жинақтаушы делінген тұтас кешен бойынша се-німді бағалауға болады. Стандартта егер бүл мүмкін болса, өтелетін құн әрбір актив үшін бағтануы тиіс деп атап көрсетілген. Егерде әрбір активтің өтелетін құнын дербес сенімді бағалау мүмкін болмаса, онда компания осы актив жататын ақша ағы-нын бірлікпен жинақтауыштың бүтін шамасы бойынша өтелетін құнды анықтауы қажет.

Ақша ағынын жинақтаушы бірлік оларды келесі пайдала-нудың нәтижесінде ақшалай қаражаттың дербес түсімдерін қамтамасыз ететін ең аз анықталатын активтер тобы сияқты анықталады.

Стандартта ақша ағынын жинақтаушы бірліктерді анықтау бойынша мысал келтірілген. Онда көмір қазу қызметі үшін пайдаланатын темір жолдың өтелетін құны багаланады. Тек қана темір жолдың өтелетін құнын сенімді бағалау мүмкін емес болғандықтан, темір жол көмір қазу кәсіпорны ішінде дербес ақша ағынын жинақтамайды.

Сондықтан, жеке темір жол бойынша өтелетін құнды болашақ ақша ағынының дисконтталған құны сияқты сенімді бағалау мүмкін болмай отыр. Өтелетін құнды анықтау барысында ақша ағынын дербес жинақтаушы бірліктерді бағалау темір жол жататын шахта бойынша тұтас жүргізіледі.

1.2 Активтің құнсызданудың түрі

Актив құнның болашақ өтелуі есеп беру күніне орай алынатын болжалды шығып қалу шартымен күтілетін ықтимал ақша ағынының бағалауын көрсетеді. Қаржы есептемесінде активтер өтеудің күтілетін құны бойынша көрсетілуі керек. Қаржы есептемесінде келтірілген ақпарат сапасына талап қаржы есептемесін ұсынып, дайындауда негізін қалаушы принцип-тердің бірі болып табылатын сенімділік принципінің жүзеге асуымен байланысты.

Өтелетін құнды бағалау екі бағалаудан шыға отырып: өткізудің таза құны мен пайдалану құндылығы бойынша атқарылыды.

Осы және өзге жағдайда (ахуалда) активтерді сатып алуға кеткен шығындар мен болжалды кұнның орнын толтыру шамасын компания өзі бағалауы керек. Бағалауға деген осы талап және қаржы есептемесінде ұсынылған активтерді екі түрлі ықтимал (амал) байланыстырады: бастапқы танылуы жэне кейінгі бағалау. Бастапқы танылу жэне активтерді бағалау активтерді сатып алу немесе тұрғызу үшін шеккен шығынның құны бойынша жүзеге асады. Ары қарай әрбір есеп берудің күнінде өтелетін құн деп аталғанға дейін активтердің бастапқы баға-лануына түзету жасау керек. Актив құнына қандай мақсатпен түзету енгізу қажет? Есеп беру күнінде шеккен шығынның бастапқы құнын емес, актив құнының өтелетін болашақтағы шамасын көрсететін активтерді сенімді бағалау мақсатымен.

Егер актив құнының күтілетін болашақ өтелу шамасы осы активтерді тұрғызу немесе сатып алуға кеткен бастапқы шығыннан кем болса, онда есептік кезеңнің шығыстар құрамында активтердің құнсыздануын қажетті мойындалуын сенімді ұсыну мақсатында қажет. Өтелу құны пайдалану ңундылыгы мен өткізудің таза цунының маңызымен анықталады.

Қаржы есептемесінің 36 «Активтердің құнсыздаіғуы» халықаралық стандартына жаңа ұғым - активті пайдалану құндылығы енгізілді.

Активті пайдалану қундылығы пайдалы қызмет мерзімінің соңында күтілетін активтің пайдаланылуы жалғасатын жэне болашакта шығып қалудан алынатын болашақ ақша агынының болжалды дисконтталған құны сияқты анықталады.

Орны толған құн шамасын салыстыру жолымен өткізудің таза кұны бойынша бағаланғанды немесе пайдалану құндылығының нәтижесінде, болашақта болжалды алудың ең үлкен шамасы бойынша қаржы есептемесінде активтерді сенімді түрде үсыну қажет.

2 Активтің құнсыздануының есепке алу

2.1 Активтің құнсыздануы

Активтерді сатып алу немесе оның орнын толтырудың тарихи құнымен қатар нақты халықаралық стандарттарға сәйкес олар (активтер) есеп беру күнінің әділ бағасын білдіретін қайта бағаланған құн бойынша бағалануы ықтимал.

Мәселен, 16 «Негізғі құрал-жабдыктар» халықаралық стандартына сәйкес негізгі құрал-жабдықтардың объектілері баламалы нұсқа - қайта бағаланған эділ құн бойынша бағалануы мүмкін.

Бұл арада есептік дилемма пайда болады: негізгі құрал-жабдықтың бұл объектілері бухгалтерлік баланста кандай құн бойынша көрініс табуы тиіс және олардың салык базасы қандай құн бойынша бағалануы қажет?

Осы активтің салық базасы пропорционалды және қайта бағалануы керек пе, жоқ, керек емес пе?

Әділ баға бойынша активтерді қайта бағалау осы активтің салық базасының тиісінше артуына әкелуі мүмкін.

Немесе екінші нұсқасы: бухгалтерлік баланстағы әділ құн бойынша активтерді бағалаудың жэне есебінің талаптары оның салық базасының артуына әкеп соқтырмайды.

Суретте: Бірінші нуска- әділ күн бойынша активтерді қайта бағалау кезіндегі баланстык кұн мен салык базасының бағалану барысы

Егер активті кайта бағалау барысында осы активтің салык базасына түзету енгізілмейтін болса, онда бүл салық салынатын немесе шегерілетін уақытша айырмашылықтың пайда болуына әкеледі.

Активтің қайта бағаланған құны мен оның салық базасы арасындағы жағымды айырмашылық салық салынатын уақытша айырмашылықтың пайда болуына әкеп соқтырады. Өйткені, келешекте активтің баланстық құнының орнын толтыру бухгалтерлік табыс шамасының кемуіне жэне осыған орай салык салынатын табыстың азаюына әкеп соқтырады.

Алайда, егер қайта бағаланған (әділ) құн бойынша қайта бағалану нэтижесінде активтің баланстық құны осы активтің салық базасынан жоғары болса, бұл салық салынатын уақытша айырмашылықтың пайда болуына экеп соқтырады. Активке қатысты - бұл алдағы кезендердің салық салынатын табысын анықтау барысында келешекте салық салынатын соманың пайда болуына экеп соқтыратын активтің баланстық құны (әділ құны) мен салық базасы арасындағы жағымды уақытша айырма-шылық.

Қаржы есептемесінде анықталып, керініс табуы тиіс салық салынатын уакытша айырмашылықтан пайда болатын салык эсері кейінге қалдырылған салық міндеттемесі деп аталады.

Салық салынатын уақытша айырмашылықтың салық әсері кейінге қалдырылған салық міндеттемесі бабы бойынша бухгалтерлік баланстың міндеттемелер құрамында көрініс табуы қажет. Ол мынадай бухгалтерлік корреспонденцияның нәтижесінде жүзеге асырылады: 851 «Табыс салығы бойынша шығыстар» шот дебеті, «Кейінге қалдырылған табыс салығыы» шот кредиті.

Егер қайта бағаланатын құн бойынша қайта бағалау нәтижесінде активтің баланстық құны осы активтің салық базасынан төмен болса, бұл шегерілетін уақытша айырмашылықтыңпайда болуына экеп соктырады. Активке қатысты шегерілетін уақытша айырмашылық - бұл алдағы кезендердін салық салынатын табысын анықтау барысында келешекте салык шегерімдерінің пайда болуына экелетін активтің баланстық құны (қайта бағаланған әділ құны) мен салық базасы арасындағы жағымсыз уақытша айырмашылық.

Қаржы есептемесінде анықталып, көрініс табуы тиіс шерілетін айырмашылықтан пайда болатын салық әсері кейінге қалдырылған салық талабы деп аталады.

Шегерілетін уақытша айырмашылыктың салық әсері кейінге қалдырылған салық талабы бабы бойынша бухгалтерлік ба-ланстағы активтердің құрамында көрініс табуы керек. Ол мынадай бухгалтерлік корреспонденцияның нәтижесінде жүзеге асырылады: 632 «Кейінге қалдырылган табыс салығы» шот дебеті, 631 «Төлеуге арналған ағымдағы табыс салығы» шот кредиті.

Гудвилл - бұл теңестірілген активтер мен міндеттемелердің әділ құнына сатып алушы үлесінің үстінен арттырылған құны болып табылады.

Компаниялардың бірігу (сатып алу әдісімен) нәтижесінде Гудвилл пайда болып, ол бухгалтерлік баланстың материалдық емес құрамында танылуға жатқызылады. Кез келген материалдық емес активтер сияқты гудвилдің құны қаржы есептемесі үшін жэне қаржы нэтижелерін анықтаған кезде амортизацияға жатқызылады.

Егер салық заңында гудвилдің амортизациясы табыс салы-ғына салынғандай шығынның шегерілмеу жағын қарастыру анықталған жағдайда, гудвилдің салық базасы нөлге тең болады. Мұндай жағдайда гудвилдің салық базасы мен баланстық құнының арасында салық салудың уақытша айырмасы туындайды.

Әрине, баланс кұны мен гудвилл салық базасының арасын-дағы уақытша жағымды айырма салық міндеттемесінің кейінге қалдыру қажеттілігін тануға экеледі. Бірақ та, халықаралық стандарттарға сай қаржы есептемесінің 12 «Пайдага салынатын салығына» қарасақ жогарыдағы уақытша айырмашылықтың салық әсері танылмайды. Сонымен қатар, салық міңдеттемесінің кейінге шегеріліп қалуы танылмай тұр.

2.2 Активтердің ағымдық құнын анықтау қажеттілігін есепке алу

Табыстар мен шығыстардың жеке баптары бойынша қаржы есептемесінің жэне салық салудың мақсаттары үшін тану ережелерін назарға алсақ, онда осы мысалда бірнеше кызықты ахуалдар келтірілген. Біріншіден, ҒЗТКЖ (ғылыми-зерттеу жэне тэжірибелік-конструкторлық жүмыстар) (жаңа өнімді жасау) бойынша компания 1250 а.б. көлемінде шығын шығарды.

Табыстар мен шығыстардың жеке баптары бойынша қаржы есептемесінің жэне салық салудың мақсаттары үшін тану ережелерін назарға алсақ, онда осы мысалда бірнеше кызықты ахуал-дар келтірілген. Біріншіден, ҒЗТКЖ (ғылыми-зерттеу жэне тэжірибелік-конструкторлық жүмыстар) (жаңа өнімді жасау) бойынша компания 1250 а.б. көлемінде шығын шығарды.

Компанияның бірер жыл ішіндегі пайдалар мен залалдар туралы есеп беруінде жэне бухгалтерлік баланстың мэліметі бойынша есеп айырысу кестелері ұсынылды.

Баланстық құн және салық базасы әрбір баланстық бап бойынша берілген.

Баланстық баптарда көрініс тапқаи жүзеге асқан операциялар бухгалтерлік баланста соңгы сальдо шамасының өзгеруіне әкеледі. Бухгалтерлік баланс бойынша міндеттемелердің әдісіне сәйкес болашақта активтер құнының жэне міндеттемелер құнының етелуі нэтижесінде табыс салығы бойынша есеп айырысуларға болашақта ықпал жасауын анықтап алу керек. Солай болғандықтан, халыкаралық стандартқа сэйкес корпорациялық табыс салығы бойынша шыгыстарды анықтау әдістемесі есептік кезеңдер бойынша табыстар мен шығыстардың дұрыс ара қатынастаболуын талап етеді.

Бухгалтерлік баланс бойынша міндеттемелер әдісі ағымдағы есептік кезеңде корпорациялық табыс салығы бойынша осы есептік кезенде атқарылган барлық операциялардың нәтижесібойынша, сондай-ақ баланстық баптарда көрініс тапқан опе-рацияларды қосқанда шығыстарды танудың ережесін анықтайды.

Бухгалтерлік баланстың баланстық баптары негізінде табыс салығы бойынша шығыстар сомасын есептеу эдістемесі есептік кезеңнің соңында баланстық баптардың сальдо шамасына ықпал еткен факторлардың шектеулерін қажет етеді.

Баланстық баптардың сальдосы екі типті фактордың ықпалынан өзгереді:

-   жүзеге асқан операцияларды тану нәтижесінде;

- баланстық баптардың құнын түзеткенде немесе қайта ба-          ғалаудың нәтижесінде.

 Бірінші тип бойынша баланстық  баптар сальдосының өзгерісі  активтердің немесе міндеттемелердің  қүрамында танылуға жататын жүзеге  асқан операциялар ықпалында  болады.

Бірінші тип бойынша жүзеге асқан операциялармен салық әсерін анықтаудың келесі нүсқалары бар:

-  Салықтық салдары болатын операциялар бойынша, нәтижелері есептік кезеңнің табыстар мен шығыстар қүра-мында танылатын және актив құнының немесе міндеттемелердің толық әрі соңғы өтелуі кезінде салық мін-деттемелерінің көбеюі немесе азаюының өзгермейтін, түрақты шамасында көрініс табады.

-   Салықтық салдары болатын операциялар бойынша, оның нәтижелері есептік кезеңнің табыстар мен шығыстар   қүрамында  танылатын  жэне  актив   құндарының :

. немесе міндеттемелердің бірте-бірте өтелуі кезінде салық міндеттемелерінің көбеаді немесе азаюының өзгерлмелі шамасында көрініс табады. Корпорациялық табыс салығы бойынша шығыстарды тану дың қазіргі қазақстандық әдістемесінің негізі жүзеге асқан операциялардан (пайда мен залал туралы есеп беру бойынша міндеттемелердің әдісіне сәйкес) салық әсерін анықтаудың екінші типі бойынша қаланды.

Пайдалар мен залалдар туралы есеп беру бойынша міндет-темелердің эдісі қаржы есептемесінің және салық салудың мақ-саты үшін. еңбекпен тапқан табыстар мен шықкан шығындар қүрамында танылу уақытындағы өзгешеліктердің нәтижесіңде туындайтын уақытша айырмашылықтан салық әсерін көрсетеді.

Корпорациялық табыс салығы бойынша шығыстарды тану әдістемесінін негізі 12 «Пайдаға салынатын салық» халықаралық стандартының жаңа болжамына сәйкес жүзеге асқан операциялардан салық әсерін анықтаудың бірінші тип бойынша қалады.

Болашақта актив құнының толық өтелуі кезінде болашақ салық әсерінің бүтін шамасын анықтау үшін шартты рүқсат ету кезінде есеп айырысуларды жүргізу қажет. Активтердің баланстық құнын өтеу үшін болашақта алынған салық салынатын табыстар жеткілікті болады.

Екінші тип бойынша баланстық баптар сальдосының өзгеруі - баланстық баптардың құнын түзету нәтижесінде болады:

-   Материалдық   емес   активтерді,   негізгі   қүрал-жабдықтарды қайта бағалаған кезде;

-   Бизнесті біріктірген кезде шоғырландырма баланста;

-   Гудвилл бабы бойынша шоғырландырма баланста;

-   Қаржы  инвестицияларын  әділ  құн  бойынша бағала-ғанда;

- Үлестік  қатысу  эдісі  бойынша еншілес  және тэуелді компаниялардағы инвестицияларды бағалаған кезде;

          -   Борышқорлық бағалы кағаздар бойынша; :      

          -    Күрделі қаржы қүралдары бойынша.

Активтер мен міндеттемелердің баланстық құнын түзету шаруашылық жүргізуші субъектінің каржы есептемесінде қар-жы жағдайының сенімді принциптеріне, сонымен қатар, бухгал-терлік баланста көрініс тапқан активтер мен міндеттемелердің сенімді багалауына жауап береді.