Ақмола облысы бойынша бюджеттік түсімдер мен жанама салық төлемдерін талдау

              Мазмұны

Кіріспе.......................................................................................................................3-5

І Тарау. Ел экономикасындағы салық саясатының теориялық негіздері.

1.1. Салықтың экономикалық мәні мен мазмұны.................................................6-9

1.2.Қазақстан Республикасындағы салық саясатының атқаратын қызметтері, олардың түрлері....................................................................................................10-14

1.3. Салық саясатын жүргізу барысындағы шетелдік тәжірибе....................14-18

Тарау II. Ақмола облысы бойынша бюджеттік түсімдер мен жанама салық төлемдерін талдау.

2.1 Ақмола облысы бойынша мемлекетттік бюджет түсімдері.......................19-22

2.2.Жергілікті бюджеттің кірісі мен салықтық түсімдерді талдау..................22-26

2.3.  Салықтық  әкімшіліктендіру процесін ақпараттауды дамытудың 2007-2008 ж.ж. жобалары......................................................................................................26-30

Қорытынды...........................................................................................................31-32

Қолданылған әдебиеттер тізімі................................................................................33

Кіріспе

Мемлекеттік тұрақты экономикасын құруда  салықтар маңызды орын алады. Эконоамкалық мазмұн тұрғысынан салық дегеніміз тұрғын, кәсіпорын мен ұйымдардан заңға негізделіп алынатын міндетті төлем жүйесі. Салық мәселесі мен салық салудың тамыры ғасырларға тереңдеп кеткен. Салық – нарықтық қатынастардың бір бөлігі, оның қызмет етуі елдегі эколномикалық реформалардың нәтижелілігімен тығыз байланысты. Өз кезегінде жүргізілген салықтық реформалар тиімділігі мемлекеттің экономикалық дағдарысын, проблемаларын шешу қызметін атқаруда. Яғни салық – бұл белгілі бір көлемде, белгілі бір мерзімде жалпы мемлекеттік қажеттіліктер үшін өкілетті мемлекеттік органдардың актілері негізінде бюджетке төленетін заңды және жеке тұлғалардан қайтарымсыз төлемдері.

              Бүгінгі күні еліміздің салық жүйесі біршама өзгерістерге ұшырап дамып және нығайып келеді. Мысалы Елбасының Жолдауында сүйенсек мұндағы әр тұжырым мұқият зерттеулермен , сараптаулармен, нақты болжаулармен түйінделгенін ұғынамыз. Президент биылғы Жолдауында Қазақстанның әлемнің бәсекеге барынша қаблетті әрі серпінді дамып келе жатқан мемлекеттерінің қатарына қалай қосылуы жолындағы негізгі жеті басым бағыты айқындалған екен. Сол басылымдардың ішінде салық мәселесіне біршама өзгерістер енгізілді. Екінші басым бағыт Қазақстанды жаңа белеске көтеру – туралы экономикалық өрлеудің іргетасы болмақ. Яғни экономикалық саланы жаңарту және жаңғырту, қарқынды дамыту жолдарын ұсынуымыз қажет деп қарастырылған. Мысалы, екінші басымдықты нақты іске асыру мақсатында Президент Үкіметке мыналарды тапсырды:

1.      Валюталық операцияларды жүзеге асыру тәртібін оңайлату арқылы «Валюталық теттеу туралы» Заңға тәуелді актілерді әзірлеу жұмыстарын аяқтайтын болсын;

2.      2007 жылдан бастап қосымша құн салығының ставкасын 1%-ға ал 2008 -2009 жылдары қосымша тағы 1-2 % азайту;

3.      2008 жылдан бастап әлеуметтік салық шамамен 30%-ға азайтылып, ол жұмыс берушілердің жұмысшылар жалақысын өсіруге ынталандыру керек;

4.      2007 жылдан бастап , барлық жеке тұлғалар үшін табыс салығының 10 %-дық белгіленгоен мөлшерлемесі енгізілсін. Еңбек ақысы аз жұмысшылар санатының табыс деңгейін сақтау мақсатында айлық есептік көрсеткіштің орнына олардың салық салатын табысынан ең аз жалақы мөлшерін алып тастауға ұсынамын;

5.      2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап шағын бизнес субъектілері үшін салық салудың кемітілген біріңғай мөлшерлемесі енгізілсін;

6.      6 ай ішінде жоғарыда айтылған салық қызметінің арнайы бөлімін құру жөнінде нақты ұсыныс әзірленсін және т.б.

Осы аталған мәселе – курстық жұмыстың өзектілігін көрсетеді.

              Салықтар – мемлекет қаржысының тұрақты қайнар көзі болып табылады. Мемлекет салықтарды экономиканы дамыту, тұрақтандыру барысында қуатты экономикалық тетік ретінде пайдаланылады. Салықтар мемлекеттің егемендігінің бір көрінісі. Осынысымен салықтар мемлекет меншігі мен заемдарының түсетін табыстан ерекшеленеді.

              Курстық жұмыстың мақсаты – мемлекеттің экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етудегі салықтардың алатын орны мен рөліне талдау жасау болып табылады.

              Курстық жұмыста Қазақстан Республикасының салық жүйесіне толық сипаттама берілген Қазіргі кездегі салықтардың мәнін, маңызын, нарықтық экономикадағы алатын орнын, проблемаларын және жетілдіру жолдарын қарастырдық.

              Салық салудың негізгі мақсаты – мемлекет қазынасын толыру, еліміздің экономикасын дамыту, әлеуметтік жағдайды жақсарту және кәсіпорын , тұрғындар қаржыларын қоғамдық қажеттілікке тарту болып табылады.

              Салықсыз мемлекеттің және онымен байланысты барлығының да өмір сүруі мүмкін емес. Қазіргі кездегі салықтардың маңызы мен рөлі мемлекеттік органдардың қаржы ресурстарымен қамтамасыз етумен шектелмейді. Салықтар ұлттық табысты мемлекеттендірудің басты құралы. Олардың макроэкономикалық рөлі артып келеді, мұны ЖҰӨ-нің көлеміндегі салық үлесінің ұлғаюынан көруге болады. Салықтар экономикалық белсенділікті арттырудың , ұдайы өндіріс процесіне әрекет етудің басты бір тұтқасы ретінде – жаңа сипатқа ие болуда. Мұндай ықпал көп бағытта жүргоізуде.

              Курстық жұмыстың құрылымы кіріспеден , үш бөлімнен , қорытындыдан және қолданылған әдебиеттерден тұрады.

              Бірінші тарауда Ел экономикасындағы салық саясатының теориялық негіздері жайында қарастырылған.

              Екінші бөлімде Қазақстан Республикасының Ақмола облысы бойынша бюджеттік түсімдер мен жанама салық төлемдерін талдау жасалынған.

              Үшінші бөлімде Қазақстан Республикасының салық саясатының даму жағдайы , салық механизімдері және салық салуды жетілдіру жолдары талданды. Сонымен, мемлекеттің нарықтық экономикасын құруға әсер етуіне көмектесетін экономикалық тетіктердің ішіндегі салықтың мәні зор.

І Тарау Ел экономикасындағы салық саясатының теориялық                             1.1. Салықтың экономикалық мәні мен мазмұны

Адам тарихында бірде бір мемлекет салықсыз өмір сүре алмаған. Салықтар, оларды ертеде «подати» деп атаған, әскери өніммен және өндірудің ең ежелгі тәсілдері болып келеді деп белгілеуге болады.

Вашингтондағы АҚШ-тың (Америка Құрама Штаттары) салық мекемелерінің ғимаратының бірінің сыртындағы жазу еске түсіреді: «Салықтар - өркениетті қоғамның бағасы». Американдықтар да біз сияқты салықтарды төлеуді жақсы көрмейді. әрбіреуі өздігімен: «Өркениетті қоғамның бағасын басқа біреу төлесін. Халық көп және егер мен төлемесем не мемлекетте не өркениетте әсіресе құлдырамайды» деп санайды.[2, 45б]

Сондықтан да мемлекет әрбіреуіміз бөлек төлеуден салықты алуды көп мүдделілі болғандықтан, қатал салықтық міндеттерді құруға мәжбүр және олардың атқарылмауы аз дегенде мемлекеттік мәжбүрлердің қатал түрлерімен әрі кетсе тумаған салық төлеушіні қылмыстық іске тартуға дейін жетеді. Бенжамин Франклин америкалық мемлекеттендірудің «негіздеуші – аталарының» бір афоризімінде: «Өмірде екі  нәрсе сөзсіз: өлім мен салықтар» деп айтылған. Салықтар барлығын да тиымсыздандырады. Және олар туралы көп айтылды.

Салықтың мәселелері өте қиын және қарама-қайшылықты болып келеді, және салық төлемінің заңдық құқығы мен мүддесін толық әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ететін салық жүйесіне енгізілген идеалдылықты бүгінгі кезде айтуға әлі ерте.

Жалпы берілген аймақта өткізіліп жатқан қайта құру салықтар мен алымдар жүйесінің «бұтақтану» сипаттамасын алып жүр, бірақ оларды нақты өмірге мемлекетпен жақындатуды қолданып отыруды айтып өткен жөн.

Жаңа салық кодексіне сәйкес, салық және бюджетке түсетін міндетті төлемдер құрылымын, сонымен қатар ставкаларын қайта қарастырулармен байланысты  өзгертулер мен толықтыруларды енгізуді жылына бір рет келесі жылдың қаңтарынан бастап шектеуді ұсынады. әрине, мұндай қадам салық заңдылығының бірқалыптылығын және нақтылығын қамтамасыз етеді. Одан да басқа, салық салудың мүделігінде «Трансферттік баға», «Салық құпия институты» және басқалары. Салық есебінде оларды қолдану ерекшеліктерінің түсінікті жазылуы және операцияның жеке түрлерінің, мәліметтер көздерінің, жақтардың өзара қызметтері мен өзара тәуелділігі түсінікті түрде түсініктер енгізілген.[3. 12б]

«Салық» дегеніміз не екен? Салық – бұл мемлекеттік заңдылықтар негізінде мемлекетпен өткізілетін заңды және жеке тұлғалардан міндетті түсімдер мен алымдар.[4,112б.] Қазақстан ғалымы Е.В.Похоров өте бір қызық ереже ұсынды. Оның ойынша «салық» - бұл жоғары мемлекеттік билік органдармен (парламентпен) заңдар арқылы біржақты белгіленетін міндетті, төлеусіз және қайтарымсыз ақшалай төлемдер, олар әрдайым өкілеттік органдармен заңды және жеке тұлғалардан өндіріліп алынады, мемлекеттік бюджетке (республикалық және жергілікті) есептелу жолымен мемлекеттің кіріспе (мемлекеттік меншікке) енеді және мемлекеттік мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етіледі. Бұл анықтама әдебиетте ұсынылған барлығынан жақсыларының бірі болып табылады және эксперттер бойынша дұрыс көзқарас ұсынады.

Салық заңды және жеке тұлғалардың міндетті түрде мемлекеттің қаржы ресурсын қалыптастыруға қатысуы тиісті. Сонымен бірге, қайта болу инструменті болып, салықтар болу жүйесіндегі болатын шығындарды санау немесе басқа қызмет нышанында дамуда ұстауға негізделген.

Салық – ол мемлекеттік органдар қызметін қамтамасыз ету мақсатында заңды және жеке тұлғалардан алынатын мемлекетпен белгіленген міндетті төлем.

Қазақстан Республикасының Конституциясының 35 бабында ескерілген «басқа да міндетті төлемдерге» «баж» да жатады.

Мемлекеттік баж – бұл міндетті төлем, заңды мағынасы бар әрекеттер үшін алынатын немесе өкілеттіліктермен оған мемлекеттік органдармен және мамандық тұлғалармен құжаттарды беру үшін төлетулер.[5, 13б.]

Салық өлшемі болып төлеушінің төлеу қабілеті есептеледі. Баж – бұл міндетті төлемдердің ең ежелгі түрі. Бұл оларды төлеудің төлеушіге ыңғайлығымен немесе бажды төлеуден бас тартуға өте қиын (мысалы, жол бажы), немесе оны төлеуге өзі мүдделі, өйткені белгілі-бір мемлекеттік жағдайды пайдаланады. Сонымен баж салыққа қарағанда қатысты баламалы сипаттта болады, ол оларды алымдармен жақындастырылады.

1.      Өндіріп алу тәсілі немесе салықтарды салу объектісі бойынша:

7

      тікелей салықтар;

      жанама салықтар.

7

Тікелей салық – тікелей табыс, немесе меншік иеленушілерін алынады.

Оған жататындар: корпорациялық табыс салығы, жеке табыс салығы, жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары, әлеуметтік салық, жер салығы, мүлік салығы.

         Жанама салық – тауар бағасына қосылады және тауар сатқанда тұтынушылардан өндіріп алынуы. Мәселен, қосылған құн салығы, акциз салығы. Жанама салықтар – тауарлар мен қызметінің бағасы арқылы алынады. Олар тауар бағасын арттырады. Өйткені тауар бағасына немесе қызметке, тарифке үстеме түрінде қосылады және сатып алушы төлейді.

         Жанама салықтар былайша бөлінеді:

7

      әмбебап жанама салықтар;

      жеке жанама салықтар;

      қазыналық монополия;

      кедендік баж

7

1.      Әмбебап жанама салықтар

Бұл берілген жеңілдіктерді қоспағанда, барлық тауарлардан алынады.

2.      Жеке жанама салықтар.

Бұл тауарлардың белгілі бір түрінен алынады. Бұл салықтар акциз деп

аталады. XX ғасырға дейін күнделікті сұраныс тауарларына акциз салынып келді.

3.      Қазыналық монополиялық салықтар.

         Мұнда тауарлардың басым бөлігін мемлекет өндіреді. Егер мемлекеттердің өзі тауарды өндірсе және өткізсе, онда тауарды өткізуден түскен барлық түсімнен сауда шығындары шегерілген сомаға салық салынады.

4.      Кедендік баж.

Бұл – мемлекет кеден мекемелерінің желісі арқылы мемлекеттік

шекарадан өткізер кезде тауарлардан, мүліктерден және құнды заттардан алынатын ақшалай төлемдер.

         Нақты және дербес салықтар.

Тікелей салықтар нақты және дербес салықтар болып бөлінеді.

Нақты салықтар деп (ағылшн. сөзі, real - мүлік) – мүлікке салынатын салықты атаймыз.

Нақты салықтарға қатыстылар:

7

      мүлік салығы;

      көлік құралдары салығы;

      жер салығы.

7

5.      Дербес салықтар (кейде жеке деп аталады) деп – салық

төлеушілердің табыстарына салынатын салықтарды атауға болады. Сонымен бірге салықтарды объектілердің экономикалық бергілері бойынша балама бөлуге болады:

7

      тұтынуға салынатын салықтар;

      табысқа салынатын салықтар.

7

        Тұтынуға салынатын салықтар мұнда белгілі бір тауарларға салық салынады. Табысқа салынатын салықтар төлеушілердің әр түрлі табыстарынан түскен ақша қаражаттарына салық салынады.

        Жергілікті салықтар деп жергілікті бюджетке түсетін салықтар атаймыз. Жергілікті бюджет – облыстық бюджет, республикалық маңызы бар қалалық бюджеті. Салықтарды пайдалану ретінде немесе тәртібіне қарай:

7

      жалпы салықтар;

      мақсатты салықтар болып бөлінеді.

7

        Жалпы салықтар – бір қазынаға түсетін және жалпы бір мақсатқа жұмсалатын салықтар.

        Мақсатты немесе арнайы салықтар – бұл белгілі бір мақсатқа арналған салықтар.

        7. Заттай және ақшалай салықтар. Салықтарды төлеуге байланысты затпен, немесе ақшалай салықтар болып бөлінеді. Заттай салық – салықтарты затпен немесе тауар түрінде төлейді.

       Ақшалай салықтар – ақша түрінде төлненеді. Қазіргі кезде бүл салық салушылардың кең қолданылатын нысаны болып саналады. Қазақстан Республикасының салық кодексінде «Салық ақша түрінде төленсін» деп атап көрсетілген.

        8. Заңды және жеке тұлғалардың салықтары.

Аралас салықтар деген де болады, яғни салықты әрі заңды тұлға, әрі жеке тұлға ретінде төлейді. Қазақстан Республикасында аралас салықтарға:

7

      қосылған құн салықтары;

      акциз салықтары;

      жер салықтары;

      әлеуметтің салықтар жатады                                                                       9. Жай және төтенше салықтар:

         Жай салықтар – мемлекеттің күнделікті қызмет барысында қолданылады.

         Төтенше салықтар – форс-мажор кезінде қолданылады. Форс-мажор - өзара шарт талаптарының орындалмау себептері орындаушыға байланысты болмаған жағдайларда, әдетте осы себептерді көрсету үшін пайдаланылатын термин.

Сонымен салықтардың мазмұны мынандай:

      материалдық категория жағынан – бұл белгілі бір ақша сомасы болса;

      экономикалық категория ретінде – бұл мемлекеттің табысы;

      заңдық категория жағынан, бұл заң жұзінде белгіленген міндеттеме болып табылады.

Салықтардың экономикалық белгілері ретінде келесі көрсетілгендерді атауға болады:

      Салық – мемлекетке тиесілі қоғамдық жиынтық өнімді бөледі:

      Салық – ақшалай нысанда төленеді:

      Салық – қайтарылмайтын төлем болып табылады:

      Салық – баламасыз сипатта болады:

      Салық – салықты салықты төлеген кезде меншік нысандары айқындалады:

      Салық – тұрақты экономиканың қатынас туғызады.

     Салық несиесі – салықты төлеу мерзімінің өзгеруін өрнектейтін жеңілдік.

       Салық элементтері – салық заңы регламенттелген салықтың қолданылу жағдайын анықтайтын құрамдас бөліктерінің жиынтығы. Салықтың бірнеше элементтері бар, атап айтқанда:

      салық субъектісі

      салық объектісі

      салық көзі

      салық мөлшері

      салық жеңілдіктері

      салық ставкасы

      салық кезеңі

      салықты есептеу тәртібі

      салық есептілігі

      салықты төлеу тәртібі

1.      Салық субъектісі– заңды немесе жеке тұлға, яғни салықты төлеушілерді атаймыз. Салықты төлеушілер:

      қызметкерлер - өз еңбегімен материалдық және материалдық емес игілігін

8

      жасайтын, сонымен бірге белгілі бір түсім алатындар, яғни жеке тұлғалар:

      шаруашылық субъектілері – капитал иелері, яғни заңды тұлғалар.

    Салық төлеуші – салықты және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуші болып табылатын тұлға. Тұлға – жеке тұлға және заңды тұлға болып бөлінеді: жеке тұлға- Қазақстан Республикасының азаматы, шет мемлекетінің азаматы, азаматтығы жоқ адам. Салық тасымалдаушылар – іс жүзінде салық ауыртпалығы түсетін жеке тұлғалар, соңғы салық төлеушілер, яғни мемлекет азаматтары. Заңды тұлға Қазақстан Республикасы немесе шет мемелекеттің заңдарына сәйкес азаматтық, оның ішінде шаруашылық құқықтар мен міндеттер субъектісі ретінде әрекет ететін ұйым немесе кәсіпорын.

2.      Салық объектісі– салық есептелетін база, яғни салық не үшін төленетін қарастырады, мәселен: табыс, мүлік, тауар, мұра, жер және т.б. аталғандар салық төленеді.

3.      Салық көзі. Салық көзі – салық төлеу үшін белгіленген және қолданылатын ақша қаражаттары, бұл жалақы, кіріс, дивидендтер, яғни салық кеден төленетіндігін анықтау.

Салық төлеушілердің салық төлеу үшін негізінен 5 көзі бар:

      табыс;

      қор және жинақ;

      өндірістік капиталдың ақша бөлігі, айналым қаражаттары қорын қоса алғанда;

      қаражаттар, мүлікті өткізуден түскен, оның ішінде өндірістік капиталдың мүліктік бөлігі, негізгі қорды қосқанда;

      қарыз қаражаттары.

4.      Салық мөлшері– салық төлеушінің табысына қарай алынатын соның сомасын білдіреді және ол шекті жеңілдікпен, орташа, нөлдік болып бөлінеді.

    Салықтың шекті мөлшері – табыстың әр қосымша бірлігінен түскен үстеме салықты білдіреді, мәселен жеке табыс салығы, әлеуметтік салық, жеке тұлғалардың мүлік салығы.

5.      Салық жеңілдіктері– заңға сәйкес салық төлеушіні біртіндеп немесе салық төлеуден түгел босату.

    Проференциялар – үшінші елге қатысты емес бір жақты тәртіпті немесе өзара қатынас басында бір мемлекеттің екіншісіне беретін айрықша жеңілдіктер.

6. Салық ставкасы- салық өлшемі ретінде қарастырылады.

Салық ставкасы салық базасының өлшем бірлігіне пайызбен немесе абсолютті сомамен белгіленеді.

Салық ставкасы бірнеше белrілер бойынmа жіктеледі: 1. Салық сомасын анықтау тәсілі бойьтша:

      тең;

      тұрлаулы (қатаң);

      пайызды.

Тең ставка - кез келген салық төлеушіге бірдей мөлшерде салық сомасы белгіленеді.

Тұрлаулы ставка - салық салудың әрбір бірлігіне бекітілген салық мөлшері. Мысалы, өндірілген акцизделетің тауарлардың әрбір литріне 1 теңгеден.

Пайызды ставка - салық базасының құндық шамасынан бел­гілі бір пайыз түріндегі салық мөлшері. Мысалы, адвокаттар мен жеке нотариустардъщ табыстарына салық салынатын табысына 10 пайыз салық салынады.

2. Салық ставкаларьт қолдану сuпатына қарай:

 жалпы;

 жоғарылатылған;

 төмендетілген.

Жалпы ставка - салық салудың жалпы режимінде KӨPIНlC табады. Салықтың барлық түрі бойынша салъщ ставкаларын қамтиды.

Жоғарылатылған ставка - мемлекеттің өндіріс саласында қолданылады. Табысы жогары қызметтерге жоғары салық ставка­сын жүзеге асыру.

Төмендетілген ставка - әлеуметтік жағдайларға байланысты реттеліп отырады. Салық салуда салық жеңілдіктері беріледі. 3. Салық ставкасьтьщ мазмұнына байланысты:

      маргиналъды;

      нақты;

      экономикалық болып бөлінеді.

Маргинальды ставка - (marginal, латын сөзінің margo - аймақ, шекара) - салық зандылықтарына байланысты бекітілген салық ставкаларын атаймыз.

Нақты ставка - төленетін салықтың салық базасына қатынасы ретінде анықталады.

Экономикалық ставка - төленетін салықтъщ сомасы алынған жалпы табысқа қатынасы ретінде анықталады.

Салық салу процесінде көбіне маргинальды ставка қолда­нылады, ол салық төлеушілердің салық міндеттемелерінің мөл­шерін анықтайды.

Салық базасы дегеніміз салық салу объектісі мен салық салуға байланысты объектінің құн, физикалық немесе өзге де си­паттамалары, олардың негізінде бюджетке төленуге тиіс салық және басқа да міндетті төлемдер сомасы айқындалады.

7. Салық кезеңдері- салық және бюджетке төленетін басқа да мін­дeттi төлемдерге қатысты белгіленген уақыт кезеңі, ол аяқталған соң салық базасы айқындалады және бюджетке төленуге тиіс салық және басқа да міндетті төлемдер сомасы есептеледі.

мынадай салық кезеңдері бар:

      бір кундік -

      ОН күндік

      айлық -

      тоқсандық -

      жылдық -

Жеңілдік кезеңі - салық бойынша заңмен бекітілген жеңілдік берілген уақыт мерзімі.

Кадастр салық салынуға тиіс адамдардың тізімі тиісті объектілерді ұдайы бақылау жолымен мезгіл-мезгіл құрaстыpaтын жүйеленген мәліметтер жинағы Кадастр құндық немесе натуралдық сипатта болуы мүмкін.

қазіргі кезеңде кадастрлық тәсіл жер салығын, жеке тұлға­лардың мүлік салығын (тұрғын үй, пәтер, саяжай, гараж) төлеу кезінде қолданылады, яғни салық базасы объекттерДіҢ сыртқы белгілеріне емес, оның түгенделген құнына қарай есептеледі.

9. Салық есептілігі - салық төлеуші және салық агенті салық органдарына табыс ететін, салық міндеттемелерін есептеу туралы ақпарат бар құжаттама.

10. Салықты төлеу тәртібі- салық төлеушінің мемлекетке салық төлемдерін төлеуде жүзеге асырыла­тын салық заңдылықтарында бекітілген ереже.

Салық міндеттемелерін орьтдауға жауапты тұлғаларға байланысты, салық төлеудің 2 әдісі қолданылады:

 дербес табыстау жолдары;

 мәжбүрлеп алу жолдары.

қазіргі кезде салықты дербес төлеуде мынадай негізгі әдістер қолданылады:

1) декларация негізінде.

Салық декларациясы -салық кезеңіңдегі салық төлеушілердің салық салу объектілерінің саны, салық базасының шамасы және төленетін салық төлемдерінің мөлшері көрсетілген ресми өтінімі.

Салық алудың салық төлеушінің декларациясы бойынша тәсілінде салық төлеуші табыс мөлшерін, қажeтrі жеңілдіктерді, шегерімдерді көрсетеді және салық сомасын есептейді.

Бүгінгі таңда салық декларациясы негізінде корпорациялық табыс салығы, жеке табыс салығының кейбір төлемдері, қосылған құн салығы, жер салығы, әлеуметrік салық төленеді.

2) салық хабарламасы негізінде.

Салық органдары салықты есептейді және салық төлеушіге арнайы ресми құжат - салық хабарламасын жібереді, онда салық төлеушінің салық төлеудегі негіздемесі көрсетіледі. Мәселен, жеке тұлғалар мүлік және жер салығын салық хабарламасы негізінде

3) Салық толе.мдерін дербес есептеу және енгізу жолдары. Бұған мысал ретінде, жеке тұлғалардың көлік құралдары салығын төлеу тәртібін алуға болады. Салық органдары салықты есептейді, ал салық төлеушілер есеп айырысатын соманы енгізеді, бұл кезде салық төлеушілер салықты дербес есептейді.

4) бір жолғы талон және патенттерді сатып алу.

Арнайы салық режимін қолданатын жеке тұлғаларда (жеке кәсіпкерлер) жүзеге асырылады.

салықты мәжбүрлі түрде төлеудің негізгі әдістеріне жататындар:

1) толем көзінен ұсталатын табыс Салығы.

Бұл жерде салық төлеушіге өленетін табыстан салық сома­сы есептеледі. Бұл "табыстың төлем көзі" деп аталады. Мәселен, ұйым өзінің қызметкереріне еңбекақы төлейді Осы табыстан салық алуды салық агенттері орындайды. Ұсталған салық сомасы белгілі бір мерзімде бюджетке аударылады.

Салықтарды алудың төлем көзінен салық ұстау тәсілінде салықты табыс алу орнында төлеуші жұмыс істейтін занды тұлғаның есепшісі есептейді және төлейді.

2) салық төлеуден бас тартқан тұлғардан салықты мәжбүрлеп алу.

Салық органдары мұндай әдісті, тек, салық төлеушілердің

салық төлеуден (толық немесе ішінара) жалтаруына байланысты қолданады, яғни олар өзінің салық міндеттемелерін орындаудан бас тартқан жағдайда. Салық қарыздарын мәжбүрлі өндіріп алу салық төлеушінің ұқыпсыздығынан салық органдарының неме­се сот шешімінің негізінде белгіленген тәртіпте мүліктері есепке алынады.

Салық қолма-қол ақша турінде, немесе қолма-қол ақшасыз аударым негізінде төленеді. Салықты төлеу, тек, ұлттық валюта _ теңге түрінде жүзеге асырылады.

Салықгы төлеу мерзімі салық зандылықтарында белгіленген және әрбір салықтың өзіндік салық төлеу мерзімі болады.

Салық төлеуші салық көзінен төлейді – материалды қордан, адам салық төленеді (еңбек немесе кәсіпкерлік қор). Салықты төлеудің екі тәсілі бар: табыстан және капиталдан. Экономика көзқарасынан олардың қайсысын қолдану мақсатты екенін айтуға болмайды, өйткені әрбір жеке жағдайды барлық экономикалық, қаржылық және әлеуметтік-саяси жағдайлардың жиынтықтар негізінде шешу керек. Салық теориясында салық бірлігі түсінігі бар – бұл салықты есептеу негізіне жатқызылған салық объектісінің бөлігі. Мысалы, табыс салығында салық бірлігі – теңге, рубль немесе марка: жер бойынша – 1 гектар, 1  участке; акцизде – 1 шөлмек, 1 қорап шылым.

1.2. Қазақстан Республикасындағы салық саясатының атқаратын қызметтері, олардың түрлері

Мемлекеттік салық саясатын – салықтар саласындағы іс- шаралары жүйесін әзірленген экономикалық саясатқа сәйкес қоғам дамуының нақты кезеңдегі әлеуметтік –экономикалық және басқа мақсаттар мен міндеттеріне қарай жүргізеді.