Қазақ публицистикасының бастаулары

Жоспар:

I. Кіріспе..............................................................................................1-3

II. Негізгі бөлім

1. Көне жазба ескерткіштері — публицистика бастаулары........4

1.1. Күлтегін ескерткіші.............................................................5-6

1.2. Тоныкөк ескерткіші.............................................................6-7                                     

2. Батырлар жыры — ауызекі публицистика үлгісі........................7-9

2.1. Батырлар жырындағы публицистикалық сарын....................9-11 2.2. Қобыланды батыр жыры...........................................................11-14

3. Жыраулар  поэзиясындағы публицистикалық  сарын......14-17

3.1. Асан қайғы.......................................................................17-19

3.2. Қазтуған Сүйінішұлы...........................................................20

3.3. Доспамбет  жырау............................................................20-22

3.4. Шалкиіз  Тіленішұлы.......................................................22-23

III. Қорытынды.............................................................................24-26

IV. Пайдаланған әдебиеттер тізімі..................................................27

Кіріспе

Адамзаттың асыл қасиеттерінің бірі – сөз өнері. Сонау көне замандардан бастап қазірге дейінгі адам ақыл-ойының маржандары сөз арқылы бізге жетті. Өмірде болған небір оқиғалар мен құбылыстарды, тіршіліктің алуан түсті бояулары мен айшықтарын келер ұрпаққа жеткізетін де сол өлмейтін сөз. «Бір нәрсе турасындағы пікірімізді, яғни қиялымызды, яки көңіліміздің күйін сөз арқылы жақсылап айта білсек, сол сөз өнері болады. Ішіндегі пікірді, қиялды, көңілдің күйін тәртіптеп қисынын, қырын, кестесін келістіріп сөз арқылы тысқа шығару – сөз шығару болады. Шығарма дегеніміз - осылай шығарған сөз...» [1,147-148 б.б.] - деп жазыпты Ахмет Байтұрсынов. Публицистика да - сөз өнерінің үлкен бір саласы. Ол - көркем әдебиетпен бірге туып, қалыптасып, өсіп, өркендеп келе жатқан шығармашылықтың ерекше бір тармағы. Қазақтың публицистикасы қазақ халқының өсіп-өркендеу жолындағы жолбасшысы, ойсерігі, бағдаршамы іспеттес.

Елбасы  Нұрсұлтан Назарбаев өзінің мемлекеттік  тіл туралы бір толғанысында: «...Дауға  салса алмастай қиған, сезімге салса  қырандай қалқыған, ойға салса қорғасындай  балқыған, өмірдің кез-келген орайында әрі қару, әрі қалқан, әрі байырғы, әрі мәңгі жас, отты да ойнақы Ана  тілінен артық қазақ үшін бұл  дүниеде қымбат не бар екен!?" [2,38 б.] - деп тебіреніпті. Сол туған  тіліміздің барлық қадір-қасиетін бойына сіңірген қазақ публицистикасы еліміз жүріп өткен ұзақ жолдың шежіресі бола білді. Жұрт қиналса, демеу болып, жігер отын жаныды, намыс рухын оятты, ұлт қуанса, медеу болып жарқын жолға бастады, биік белестерді бағындыруға шақырды. Сөйтіп, қазақ публицистикасы  ұлттың рухани байлығының ажырамас бөлігіне айналды. Оның ғажаптығы - публицистика белгілі бір кезеңдегі болған белгілі бір нақтылы оқиғаны айна-қатесіз бүгін көз алдымызға әкеледі. Сол кезде не болды, қалай болды, кімдер өмір сүрді, олар қандай әрекет, мінез көрсетті? Міне осы сауалдардың бәріне публицистикалық шығармалардан жауап таба аламыз. Өткенді бүгінге, бүгінді болашаққа жалғап тұрған ақиқат көпірін көргіңіз келсе — ол публицистика өнері.

Қазақ халқының этникалық түп-тамыры мен азаматтық  тарихы қай дәуірден басталып баяндалса, бұл халықтың әдебиеті мен тілі сол кезден бастау алуға тиіс деген тұжырымдаманы ұстансақ, онда байырғы жазба мұраларды да ертедегі әдебиеттің қайнар көзі ретінде қарастыруға әбден болады. Қазақ топырағында туындаған ежелгі жазба мұраларға мазмұндық тұрғыдан назар аударса, публицистика сарыны аңғарылады. Жалпы публицистиканың табиғатына тереңірек үңілсек, оның  жалпы   адамзат  дамуының   алғашқы  дәуірлерінде екі   түрі болғандығы белгілі. Оның бірі – ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жеткізілген ауызекі публицистика. Екіншісі –  жазу, сызу пайда болғаннан кейін қолданысқа енген жазба публицистика. Бұл жұмыста батырлар жыры да ауызекі публицистика үлгісі түрінде   қарастырылды.    Батырлар   жырының   негізінде   халықтың шындық өмірі жатқандығы біз үшін маңызды болды. Сонымен қатра орта ғасырлардағы жыраулар поэзиясы да өз заманының елеулі қоғамдық мәселелерін өзек етті. Жыраулар поэзиясының өз заманын-дағы дәуір үнін жеткізумен қатар, мемлекетті баскару құралы болғандығы да публицистика функцияларымен қабысып жатыр.

Курстық жұмыстың өзектілігі: Публицистика – ақиқат өмірдің суреті және оның негізгі арқауы – шындық. Публицистикалық шығармада өмірлік деректер мен құбылыстардың бәрі дерлік талғаусыз алынбайды, белгілі бір мақсатқа қызмет ететін айғақ-деректер ғана кәдеге жарайды. Қай заман болсын өмір құбылыстары мен оқиғаларын сол дәуірдің әлеуметтік көзқарасы тұрғысынан сипаттайды. Оны біз қазақ публицистикасының бастауларын талдау кезінде анық көре аламыз. Публицистиканың қыр-сырына толық қанық болу үшін, оның шеберліктерін меңгеру үшін, алдымен публицистиканың пайда болу тарихына үңіліп, ұлттық публицистиканың терең тамырларын айқындап алу қажет.

Курстық жұмыстың мақсаттары мен міндеттері:

- публицистика табиғатын айқындау;

-  көне     жазба    ескерткіштердегі     публицистикалық    белгілерді анықтау;

- қазақ публицистикасының фольклорлық дәстүрін аңдату; 
-  батырлар  жырындағы   ауызекі   публицистикаға  тән   белгілерді талдап-таразылау; 
-  жыраулар поэзиясындағы публицистикалық сарындарды кеңінен саралау; 

Тақырыптың  зерттелу деңгейі: Публицистиканы толығымен танып білуге құлшынысы бар адам міндетті түрде тарихқа үңіліп, оның тамырын зерттеуден бастайды. Публицистика туралы іргелі зерттеулердің басым бөлігі кеңестік кезеңде туды. Сондықтан публицистикаға кеңестік жүйе қалыптастырған таным тұрғысынан баға берілді. Қазақ публицистикасы да тамыры жоқ бұтағы бар күйінде, тар шеңбер ауқымында қарастырылуы заңды мәжбүрлік еді. Бүгін өткенііз бен бүгінімізге тәуелсіз ел тұғырынан қарайтын бақытты күндер туды. Ұлттық публицистика өнеріне неғұрлым шынайы, неғұрлым еркін қарап, бағалап, парықтау мүмкіндігіне жол ашылып отыр. Соған орай бүгінгі таңда қазақ публицистикасының бастаулары жан-жақты, тереңнен зерттелуде.

Негізгі бөлім

1. Көне жазба ескерткіштері — публицистика бастаулары

Түркологиялық әдебиеттерде негізгі үш топқа бөлінетін  көне түркі ескерткіштерінің қай-қайсысы  да өз дәуірінен, сол дәуірдегі қоғамдық мөселелерден хабардар етеді. Енисей өзенінің жоғарғы сағасы мен Тува, Якутия, Монғолия жерлерінен табылған Енисей ескерткіштері, Талас ескерткіштері, VII ғасырдың соны мен VIII ғасырдың бас кезіндегі Құтлығ Қаған, Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, т.б. тасқа кашалған тарихи мұралардың басын біріктіретін Орхон ескерткіштерінін әрқайсысы ерте ғасырларда өмір сүрген түркі тайпаларының сол кездегі қоғамдық құрылысы, мәдениеті мен тілі, әдет-ғұрпы мен тұрмысы, әскери жорықтары мен елбасылары хақынан нақтылы деректер беретіндігімен де құнды. Нақты деректерге кұрылған, өмір шындығынан хабардар ететін, дәуір тынысын, заман ағысын сездіретін болғандықтан да бұл тарихи ескерткіштерді – алғашқы публицистикалық жазбалар ретінде атауымызға толық негіз бар. 
Көне түркі ескерткіштеріндегі жер-су аттары, ру-тайпа аттары мен өмірде болған тарихи тұлғалы адамдардың аттары аталуының өзі - бұл мұраларды публицистикалық жазбаларға жақындата түседі. Бумын Қаған, Ілтеріс каған, Білге қаған, сияқты түркі мемлекеті қағандарының, үш түркі қағанының кеңесшісі Тоныкөктің, әскер қолбасшысы Күлтегіннің, Түргес тайпасының бегі Күлі-Чордың, Түркі бегі Есбараның, сондай-ак, Тінесі, Тоқра-Сүміг, Иамтар, Күлбілге, Оғузбілге, Ынанчы-Чор, т.б. өмірде болған кісі аттарының аталуы да кене түркі ескерткіштерінің бүгінгі қазак, публицистикасына бастау болғандығын айғақтайтын дәлелдер болса керек. Бұл мұраларды бізге жақындататын:

1) Енисей  бойынан табылған ескерткіштердің  көне түркі руна алфавитімен жазылғандығы.

2) Бүл - жалпы саны 85 жазба-үланғайыр даланы мекен еткен көне түркі тайпаларының тарихы.

3) Әр ескерткіште  нақты өмірде болған түрк көсемдерінщ, батырларының, қолбасшыларының аттары мәңгі ешпестей ойылып жазылған. [3,55-61]

Бір айта кетерлік жайт - Енисей аңғарынан табылған ескерткіштер болсын, Монғолиядан табылған жазбалар болсын бізге жат емес. Бір замандарда ұланғайыр территорияны мекен еткен бабаларымыздан қалған мұра ретінде ол жәдігерлердің қазақ халқына да еш жаттығы жоқ. Бұл ескерткіштер бүкіладамзаттық ғажайып асыл казынаға айналып кеткен, түрік тектес халықтардың ортак, рухани байлығы.

1.1. Күлтегін ескерткіші

Орхон ескерткіштерінің ішіндегі мазмұны мен көлемі жағынан  өзгеше саналатын жазба - Күлтегінге арналған ескерткіш. Жазбада өмірде болған тарихи оқиға баяндалады. Оны жазған Иоллығ тегін атты жазбагер. 
Күлтегін жазбасы тарихи тұрғыдан да, әдеби шығарма ретінде де зерттеліп жүр. Ал жәдігердегі публицистикалық белгілерге назар аударсақ, ең алдымен ескерткішті публицистикаға жақындататын - жазбада көне түріктердің қоғамдық-саяси өмірі туралы нақты дерек, дәйектердің келтірілуі дер едік. Жырдың бастауында-ақ аттары аталатын Бумын қаған да, Істемі қаған да өмірде болған адамдар. Олар - түрік мемлекетін алғаш құрған елбасылар.

Күлтегін  жазбасындағы назар аударатын жайт - сол уақытта жаугершілік заман болғандығын, "Төрт бүрыштағы халықты көп алған, бөрін бейбіт еткендігін", "Ілгері - Қадырқан қойнауына дейін, кері - Темір қақпаға дейін жайлағандығын" аңғарамыз. Осындағы Қадырқан койнауы, Темір қақпа сол кездегі жер аттары. Тағы бір публицистикалық сарын "Бектерінің, халқының ымырасыздығынан табғаш халқының алдауына сенгендігінен, Арбауына кенгендігінен..." түркі мемлекетінің ыдырағандығы туралы тұтас көрініс. Бұл да тарихи шындық. Көршілес Қытай мемлекетіне бек ұлдары құл болды, пәк қыздары күң болды. Ол заман да өтті. Осы тасқа қашалған рухқа толы өршіл сөздер - бүгінгі ұрпақты бабалар қателіктерімен тәрбиелеп тұр, сабақ болатындай саяси ахуалды баян етіп тұр. Жазбадағы келесі бір бетбұрысты кезең Елтеріс қағанның ел басына келуімен байланысты сипатталады. Публицистикадағы "факт" терминінің баламасы "окиға" деген түйіндер айтылып жүр. Күлтегін жазбасындағы публицистикалық белгілердің бірі - "осы оқиғалар". Жазбада бірнеше оқиға бірінен кейін бірі хронологиялық нақтылықпен жалғасын тауып отырады. Онда Бумын қаған, Естеми қаған, Елтеріс қаған, Білге қаған, Күлтегін ерліктері уақыттық жағынан кезек-кезегімен, өмірдегі билік кұру уақытымен кезеңдестіріліп баяндалады.

Жазба ескерткіштегі тағы бір назар аударарлық тұс - өмірде болған Күлтегін батырдың ерлігінің дәріптелуі. Күлтегін шайқастары оның жасы өскен сайын, шын мәнінде күшейіп, әрі қарай жалғаса береді. Бүл баяндардан байқайтынымыз - Култегін батырдың өмірде болған адам екендігі, сол кезде өмір сүрген халықтардың нақты аттары, жер-су аттары жиі кездеседі. Күлтегін шайқастары бейнеленетін тұстар — нағыз публицистикалық сарынды байкатады. Публицистикада – ой, идея басты рөл атқаратындығы белгілі. Күлтегін ескерткішінде ғасырлар бойы нұр шашып тұрған негізгі жәуһар ой, асыл идея -түркі халқын ауыз бірлікке, ынтымаққа шақыру, ата-баба дөстүрін берік ұстау болып табылады. Күлтегін жазбасы - ҮІ-ҮІІ ғасырлардағы түркі қағанатының қоғамдык-саяси өмірін, жаугершілік замандағы ел басқарған хандар мен қол бастаған батырлар хақындағы, шындық деректерге сүйенген, елдің тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын дәл бейнелеп берген өлмес ескерткіш. Шындық өмірді, ақиқат болмысты көрсеткен жазба - көркем шығарма, тарихи жәдігер болумен қатар, қазақ публицистикасының да қайнар бастауының бірі деп батыл тұжырым жасауға болады.

1.2. Тоныкөк ескерткіші

Орхон жазба  ескерткішінің ішіндегі бізге жеткен үлкен қазынаның бірі – "Тоныкөк жыры". Күлтегін жырының авторы Иоллығ тегін болса, Тоныкөк жырының авторы – Білге Тоныкөктің өзі деген жорамал бар. 
Жырдың басты қаһарманы Тоныкөк - хандардың ақылшысы, дана адам ғана емес, бүкіл түркі елінің тағдырын ойлайтын абыз қарт, жасында қолына кару алып жауға шапқан батыр да, калың түркі еліне жол көрсеткен жолбасшы, қол бастаған қолбасшы. Тоныкөк жазбасының өзіндік ерекшелігі ретінде мына жайтты айтпай кету мүмкін емес. Оқиғалар тізбесі, жойқын шабуылдар мен түркі мемлекеттігін сақтап қалу жолындағы жанталас ұрыстар басты кейіпкер Тоныкөктің атынан баяндалғанмен, мұнда - түркі халқы бастан кешірген канкешті күндер мен жанкешті жылдар көрініс табады. Әскері аз, бытыраңқы түркі елі тізе қосып жауға бірігіп аттануы керек болды. Әйтпесе, төрт бұрышты жайлаған басқа халықтар түркі халқын мүлдем жойып жіберу қаупін туғызды. Яғни сол көне дәуірлердегі ең басты мақсат - түркі мемлекеттігін қалай да сақтап қалу еді. Тоныкөк жазбасының да - негізгі көтерген қоғамдық-әлеуметтік мәселесі де, түпқазық, алтын арқау жемісі де осы. [7,145-152]

2. Батырлар жыры — ауызекі публицистика үлгісі

 Публицистика түрлі пішінде ерте заманнан пайда болды. Бір ескеретін жайт — публицистика өмірдің өзінен, қоғамдық пікірге, қоғамдық санаға, оны басқаруға ықпал етуге қажеттіліктен туды. Бұл тұрғыдан қарағанда, публицистика ғылыммен, өнермен бірге дамып келеді деуге де болады.

Қазіргі публицистиканың қайнар көзі жазба әдебиетінен де бұрын пайда болған. Белгілі бір тайпаның көсемі өз сарбаздарының алдында сөйлеп тұрып, оларды ерлік көрсетуге шақырды, батырлық пен батылдықтың нұрын септі, яғни жауынгерлерінің жеңіске деген пікірін қалыптастырды. Елді, жерді қорғауға публицистикалық тұрғыдан әсер етті. Бұл әрине әлдеқайда кешірек пайда болған, кәсіби публицистика емес. Бірақ бүгінгі публицистиканың бастау алған тұстары - сол кездер деп айта аламыз. Ауыз әдебиетінің бір үлкен саласы — батырлық жырлар. Эпос немесе батырлар жыры ерлікті, батырлықты аңыздап жырлайды. Оны әдетте жыраулар қобызға, домбыраға қосып, белгілі бір мақаммен немесе күй сарынымен орындайды. Эпикалық жырларда бірнеше ерлік ісімен көзге түскен және жауын жеңіп шыққан батырлар жайы әңгімеленеді. Бұл жеңістер арқылы батыр өз руын және көршілес рулар мен тайпаларды басқыншылардың зорлығынан босатып, халықты ауыр халден құтқарады. Эпоста халықтағы ең жақсы қасиеттер жырға қосылады. Эпоста халықтың өмірдегі арманы, күткен мақсаты өте көтеріңкі рухта жырланады, ондағы суреттелінетін батыр өз руының мүддесін жүзеге асыру жолында қандай бөгеттер болса да жеңіп шығады. Өз жерін қорғау, халыққа зорлық көрсетушілерді жазалау, бейбітшілік орнату — эпикалық жырлардағы батырдың ең басты міндеті болып табылады. Халық өміріндегі батырлықты көрсету — эпикалық жанрдың ерекшелігі. Онда халық тарихы еске алынып жырланады. Алайда, эпостың тарихқа байланысы өзінше болып келеді. Эпос тарихи фактіні дәлме-дәл етіп айтып беретін мұрағат құжаттары емес. Эпикалық жырларда жыршылар көркем тілмен халықтың өткен өмірін баяндайды. Тарих "эпостағы әр дәуірден құралған кезең" деп аталатын шеңберде ғана суреттеледі. Басқаша айтқанда, жырларда әр ғасырлардағы тарихи оқиғалар (фактілер) араласып келеді. Мәселен, Қалмақ-монғол шапқыншылығы қазақ эпосында ерекше із қалдырған. Сол күреске дейін айтылып келген аңыз-өлеңдерге қалмақ жаугершілігі тың тақырып болып қосылады да, ол күрестегі қазақ батырларының ерлігі жырланады.

Ертедегі қазақ рулары мен тайпаларына  қарайтын елдерге жәбір көрсетушілерге қарсы тұрғанда, өзара таласы, елді "найзаның ұшымен, қылыштың күшімен" билемек болған хандарға қарсылық көрсеткендер және қалмақ басқыншыларымен күресіп, тамаша ерлік жасағандардың батырлық істерінен есте қалғандары жиналып, біртұтас образ жасалынады. Сөйтіп, эпоста "әр дәуірден құралған кезеңнен" алынған батырлар бейнесі туады.

Қазіргі публицистиканың қайнар көзі жазба әдебиетінен де бұрын пайда болған. Белгілі бір тайпаның көсемі өз сарбаздарының алдында сөйлеп тұрып, оларды ерлік көрсетуге шақырды, батырлық пен батылдықтың нұрын септі, яғни жауынгерлерінің жеңіске деген пікірін қалыптастырды. Елді, жерді қорғаута публицистикалық тұрғыдан әсер етті. Бұл, әрине, әлдеқайда кешірек пайда болған, кәсіби публицистика емес. Бірақ бүгінгі публицистиканың бастау алған тұстары - сол кездер деп айта аламыз. Дәлірек айтқанда публицистиканың бастауы – фольклорда жатыр. 
Ауыз әдебиетінің бір үлкен саласы – батырлық жырлар. Эпос немесе батырлар жыры ерлікті, батырлықты аңыздап жырлайды 
[8,2946.].

Эпос  туралы салмақты ой айтқан академик Мұхтар Әуезов қазақ халқында батырлар жайындағы поэмалардың мол екендігін. Бұл поэмалар көбіне, нақты, тарихи оқиғамен байланысып, қатарласып келетінін, мәселен, қазақ пен ноғайлының аралас рулары XVI ғасырда тізе қосып, жау шапқыншылығына қарсы біріге күресуінің нәтижесінде, "Алпамыс" жыры туғандығын атап көрсетеді.

Академик  Әлкей Марғұланның тұжырымынша, қазақ эпосы нақты тарихи шындықты ақындық тілмен — өлеңмен жырлап беретін әңгіме іспеттес. Ел есінде қалған, ертедегі халықтың хал-ахуалын көне тұрмысын ұрпақтан-ұрпаққа ауыздан-ауызға ауыстырып келе жатқан шежіре сиякты. Ә.Марғұлан эпоста тарихи шындықтың елесі бар деп есептейді. 
Батырлар жырында ой орамдарының поэзиялық шұрайлы тіл кестесінің үзілген жерлері әдетте қара сөзбен жалғастырылады. Осы қара сөздер бір оқиға мен екінші оқиғаны, бір кезең мен екінші кезеңді, бір шайқас пен екінші шайқасты жалғастыратын дәнекерлік рөлін атқарады. Батырлар жырындағы публицистикалық белгінің біріншісі - Батырлардың өмірде болған адам екендігі, екіншісі -тарихи шындық оқиғалардың баяндалуы; үшінші қазақ ру-тайпаларьшың, жер аттарының айқын көрінуі. Осымен коса, біз публицистикалық сарынды батырлар жырындағы қара сөздерден іздестердік.

2.1.Батырлар жырындағы публицистикалық сарын

Публицистикалық сарын дегеніміз - екінші сөзбен айтқанда көне замандарда жазылған шығармалардағы публицистикалық белгілер жиынтығы екенін айта кетуіміз керек. "Қобыланды батыр", "Алпамыс", "Ер Тарғын" жырларында публицистикалық сарынды көруге болады. Бұл жырларда нағыз қазақ тіршілігі, өмірде бар құбылыстар қамтылып, оқиғалардың тарихи шындыққа негізделгені айқындалады. Ежелгі қазақ даласындағы болған тарихи шайқастар, өмірде болған адамдар туралы деректер, қазақ, даласындағы жер-су аттары, халықтың әдет-ғұрып, салт-дәстүрін көрсететін тұтас эпизодтар батырлар жырларының публицистикалық сипатын аңғартады. Біздің пікірімізше, белгілі бір дәуірдің шындығын көз алдымызға әкелетін батырлар жырындағы қара сөздер үлгісін публицистиканың ауызша сөйлеу тілі ретіндегі пішініне жатқызуға болады. Басқаша айтқанда, батырлар жырындағы дәнекерлік рөл атқаратын қара сөз стилі - публицистикалық стилдің ауызекі түрі. Олай дейтініміз, біз талдап, таразылаған батырлар жырындағы қара сөздердің мазмұны халық өмірінің шындығына құрылатындығымен ерекшеленеді. Сонымен бірге батырлар жырындағы қара сөз үлгілері көпшілікке мына бағыттарда әсер етеді: 
Біріншіден, кара сөздер тыңдаушылардың ақыл-ойына тікелей әсер етіп, оларды белгілі бір қимылға шақырады, іс-әрекетке үндейді. Бұл ең алдымен - ел қорғау, туған жерді сүю, ата-ананы қадірлеу, әділдік үшін күресу, әлеуметтік теңдік мәселесі, бірлікке, ынтымаққа, бейбіт өмірге үндеу; 
екіншіден, тыңдаушылар үшін кара сөз анағұрлым түсінікті болады; 
үшіншіден, публицистикалық баяндау тәсілі қолданылады, сөз қайталаушылық көп кездеспейді. Мұның өзі ауызша айтқандықтан болса керек; төртіншіден, батырлар мен басқа да кейіпкерлер өмірде болған адам екендігі де жырдағы публицистикалық сарынды күшейтеді; 
бесіншіден, қазірге дейін сақталған жер-су, тау аттары кездеседі; 
алтыншыдан, казақ халқының бүгінгі күнде сақталған әдет-ғүрып, салт-дәстүр, діни наным-сенімдерінің нақтылы көріністері орын алады; 
жетіншіден, белгілі бір нақты тарихи кезеңде болған саяси оқиғалар тізбегі кездеседі; сегізіншіден, тындаушылардың күш-жігерін негізгі айтылатын әлеуметтік ойға бағындырып, оларды белсенді іс-қимылға біріктіріп, қатаң бақылауға алып отыру байқалады. Барлық жырларда да өз елін терең сүю сарыны басым. Сондай-ақ жеке бастың қамынан гөрі әлеуметтік, жалпыхалықтық мүдде алдыңғы шепке шығады. Тыңдаушыға сол кездегі әлеуметтік маңызы зор мәселелерді карапайым да түсінікті тілмен, жылдам, тез арада жеткізуге ұмтылу да - публицистиканың басты белгілерінің бірі. Сонымен бірге, ел аузына караған батырлар сөзі, ойы арқылы батырлар жыры өз кезеңінде қоғамдык пікірді қалыптастырып отырған. Қарапайым халық ішінде белгілі бір елдік мәселелер туралы қоғамдык пікір қалыптастырудың өзі - публицистиканың негізгі ерекшелігі екендігі белгілі. Орыстың ауыз әдебиетін зерттеуші, академик Б.А. Рыбаковтің: "...жылнама да, батырлар жыры да шындық өмір" [9,83 б.], - деген пікірі ойымыздың дұрыстығына тіреу болады. Сонымен өз заманында ауызша айтылып, ел өміріндегі көкейтесті мөселелерді сөз еткен батырлар жырындағы қара сөздерді публицистиканың ауызша пішіні деуге батыл негіз бар. "Ауызекі публицистика", яғни өмірдің өзекті мәселелерін арқау етіп, сол заман адамдарын белгілі бір әлеуметтік ой, идея төңірегіне топтастыра білген батырлар жыры - қазіргі публицистиканың нағыз бастау, бұлақтарының бірі деп батыл айта аламыз.

2.2. Қобыланды батыр жырындағы публицистика белгілері

"Қобыланды  батыр" жырының бастауында-ақ Қобыландының өмірде болған адам екендігін, Тоқтарбай атты бай әкесінің болғандығын, қалың қыпшақ елінің жаз жайлауы - Көзді көл, қыс қыстауы — Қараспан тауының баурайы екендігін көрсететін жолдар бар. Айқаста жеңіп шыққан Қобыланды ер әкесі Тоқтарбайдың қасына келіп отау тігеді. Сонда:

"Әлқисса, Қобыланды батыр әкесі Тоқтарбайдың жанына отауын тігіп жатып әкесіне келіп:

- Мен кеткелі жылқыдан біраз  айлар болды.

Сонан бері тоқсан құл мен малдан хабар бар ма? — деп сұрады.

— Жоқ, шырағым, құлдан да, малдан да хабар жоқ, -деді. Құйған шайдан ішпей, ашытқан балдан ішіп, "мен малдың хабарын біліп келейін", — деп жүріп кетті . Осы үзіндінің өзінен бірнеше публицистикалық белгілерді аңғару қиын емес. Қобыланды өмір сүрген уақыт — жаугершілік заман болғандығы, көшпелі қазақ тіршілігі, малға қараған қазақ тұрмысы - жырдағы әлеуметтік ойды, публицистикалық сарынды байқатады. Ал Қобыландының сауал қоюы, оған әкесінің жауап беруі, яғни сұрақ-жауап, диалог пішіні де публицистикалық сұхбаттың шағын көрінісі іспеттес. Жырдағы публицистикалық пафос бәсеңсімей, айтушының атынан келесі қоғамдық маңызы зор оқиғаны жеткізеді: "Әлқисса, ол кезде Қызылбастың елінен Қазан деген ер шығып, Ноғайлының жерін, Қырлы қала, Сырлы қала деген екі қаласын тартып алды. Қырлы қалаға бектерін, Сырлы қалаға жендеттерін жатқызып жатып алды дейді". "Қызылбастың елінен, Қазан деген ер шықты" — деген Қазанның өмірде болған адам екендігіне Әлихан Бөкейханов мынадай дәлелдер ұсынады: "Қобыланды жырындағы қалмақ ханы Қазан Жошыдан төрт-ақ ата төмен. Бұл Қобыландыдан бұрын болған. Хазіргі Түркияның ескі патшасы Ғұсманмен замандас. Ғұсман 1299-ыншы жылы патша болған. Шыңғыс ұлы Толыға алты ата, орысты алған тағы екінші Қазан хан бар.  Бұ да Қобыландыға замандас болатыны көрінбейді. Қобыландыны Қазанмен ақын соғыстырып қойса керек. Шағатай ұлысында Шағатайға алты ата бір Қазан хан болған. Бүл 1332-інші жылы таққа отырды. Бұл мықты, қатты, жұртқа зәбірлі болған. Шағатай үлысын жалғыз қаратып алам деп, көп жаһид қылған. Шағатай, Жошы ұлысы жанжалсыз болған емес. Қыпшақ Жошы ұлысында, Қобыландымен соғысқан Қазан хан осы болуы ықтимал. Бұл Қазан опат болған 1347-ші жылы". Ә.Бөкейхановтың бұл дерек, болжамдары Қазан ханның ғана емес, Қобыланды батырдың да өмірде болған жан екендігі туралы ойға жақындата түседі. Ал шындық ауылына жақындаған сайын, батырлар жырындағы публицистикалық белгілер де молая түседі.

Жырдың басынан аяғына дейін  қазақ даласындағы жер, су, тау аттары кездесіп қалып отырады. Бұл жырдағы оқиғаның қазіргі қазақ даласының ауқымында өткенін дәлелдейтін-бұлтартпайтын айғақтар. Дәл осы мөселеге Ә:Бөкейханов та ерекше көңіл бөлген: "Қара қыпшақ Қобыландыда" мынау жер-су аттары бар: Қараспан тау, ЬІндулы тау, Алалай һәм Сың-Сылам өзендері, Жүнтөбе, Арыс, Азулы, Елек өзендері, Есенбай, Борсықбай, Аманбай (Тікен), Күдері, Қара дөң, Ембе, Жем, Темір өзендері, Тобылғылы Нұра, Барлы-барлы, Барлы тау, Қарлы тау, Алатау, Атасу, Манасшы, Күнгилі, Азулы көл, Сары өзен, Есіл, Ақсай, Мүштан (қала), Балалы тау, Жайық..

"Қобыланды"  қайта басқанда мұндағы жер,  су һәм кісі аттары әліпби тәртібімен кітаптың аяғына басса һөм олар шыққанда кітаптың қайсы бетінде сөз бар екені көрсетілсе, бірінші — кітап тәрбиелі болар еді, екінші — бұл жырдан қазақ тарихына жем іздеген адамдарға оңай болар еді",— деп көрсетеді. Шын мәнінде осынша географиялық атаулардың кездесуі де — "Қобыланды" жырындағы публицистикалық сарын деуге негіз бар.

"Қалмақтың  ханы Алшағыр// Аламын деп тұр екен.// Қалмақтың ханы Алшағыр// Алтынды таудың алдында,// Тастан соққан қорғанды,// Бүгін үш күн болады.// Шауып кетті елінді,// Сындырып кетті белінді..." — деген жолдарда да қазақтың қалмақпен соғысқан дәуірінен, Алшағыр атты ханмен Қобыландының ұрысқандығынан белгі береді. Ал Алтынды тау — Алтай тауы екендігі тарихтан белгілі

Қобыландының өмірде болған батыр  екендігі туралы жорамал, болжамдар аз емес. Әсіресе Ә.Бөкейхановтың мына пікірінің мәні зор: "Едіге би Тоқтамыс ханға өкпелеп, Еділдің күншығыс жағына өткен... Сондағы Тоқтамыс ханның тоғыз батырының біреуі қара қыпшақ Қобыланды.  Тоқтамыс хан Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы нәсілінен. Бұл Ақсақ Темірмен соғысып, жеңіліп қашқан. Бұл Қобыландының ісі XIV ғасыр ортасы болуға лайық (Шәкәрім шежіресінен) Тоқтамысқа болысқан Литва князі Витовты Воркесла өзені бойында Ақсақ Темірдің қолбасшысы Едіге алған. Бүл соғыс 1399-ыншы жылы болған. Бұған қарағанда Едіге Тоқтамыстан кеткен соң Ақсақ Темірге қолбасшы болған болса керек. Мұнан көрінеді: Қобыландының Тоқтамыс, Едігелермен замандас екендігі".

Қобыландының өмірде болғандығы туралы деректерді Мұхтар Әуезов те келтіреді: "Орынбор архив комиссиясының мағлұматы бойынша, Елек қорғанынан Ойылға қарай жүретін қара жолдың үстінде, Қобыланды деген бекет бар. Соның жанында Қобыландының бейіті деген бейіт бар дейді. Сол маңайдың қазағы Қобыланды жайынан ескілікті әңгіме айтады. Бұл Қобыландының болған адам екеніне бір дәлел. Екінші, Шәкәрім ақсақалдың шежіресінде, ескіліктен қалған әңгіменің ретінде Қобыланды батыр Жәнібек пен Әбілқайыр ханның тұстасы делінеді... .Әбілқайырға Қобылаңдымен қадірі тең түсіп жүретін арғын Дайырқожа деген ел жақсысы болады. Қобыланды мен Дайырқожа кектесіп жүргенде далада кездесіп, батыр Дайырқожаны өлтіріп кетеді... Қобыланды өлтірген Дайырқожаның әкесі-Қыдан тайшы (ақын) өлеңі деп мына өлең айтылады:

"Қара  қьшшақ Қобыландыда

Нең бар еді, құлыным?". Бұл сияқты ескілікті сөздер Қара қыпшақ Қобыландының болған адам екенін анық, айқын білдіргендей болады".

Сонымен Қобыланды батыр жырындағы оқиғалардың  тарихи шыңдықпен қабыса өрілуінің өзі — жырдың тұтас публицистикалық сарынға құрылғандығын, ақиқат өмір құбылыстарынан бастау алғандығын айғақтайды. [10,38-46]

3.Жыраулар поэзиясындағы публицистикалық сарын

Жыраулар  поэзиясындағы публицистикалык  сарын атты бөлімшеде заманның толғақты мәселелеріне ел назарын аударып, жақсысын дәріптеп, кемшілігін әшкерелеп бере алған "дала демократиясының" жарқын көрінісінің бірі – жыраулар поэзиясы зерттеу объектісі болды. 
Публицистиканың түп-төркінін зерттеумен айналысып жүрген ғалымдар: "Публицистиканың тарихына тереңінен үңілу бұл қоғамдық-саяси қызметтің тарихын карастыруға апаратын бірден-бір жол. Бұл сөз тарихы, ең алдымен ауызша (астын сызған біз. - Б.Ж.), содан соң негізінен жазбаша сөздің саяси қызметке бағышталған тарихы"[12,24 б.],- деген пікірге тоқтайды. Егер де біз кешегі өткен шешендерді, жыраулар мен айтыс ақындарын халыктың үні мен тілі болған, қоғамдық пікір қалыптастырған, қоғам кемшіліктерін сынға алған өз заманының публицистері болды десек, құлаққа тосын естілуі мүмкін. Бірақ газет-журнал жоқ кезде сол хандык дәуірдің ақиқатын елге жеткізіп, халық мұңын ханға жеткізіл отырған сол сахараның саф алтын сөзін пір тұтқан тұлғалары еді. Олардың кейбіреуі - ел билеушілерін асыра мақтап, дәріптеп, оның саясатын жұрт арасында жүргізуіне бас жәрдемші болса, енді біреулері - қарапайым халықтың жанашыры болып, солардың мақсат - мүддесін жүзеге асыру үшін бар күш-жігерін жұмсады, тіпті ұлықтардың әділетсіз, зорлыкшыл, қиянатшыл әрекеттерін бетіне басып, айтып салды. Тағы бір жыраулар таразының екі басын тең ұстауға тырысып, билік өкілдері мен халық арасындағы дәнекерлік, карым-қатынас, байланыс қызметін атқарды. Мұның өзі жыраулар сөзі айтылып қана қоймай, халықты белгілі бір ой төңірегіне топтастырып. белгілі бір істі жұмыла шешуге бағыттап отыратын күшке ие болғандығын айғақтайды. "Бізге дейін жеткен ежелгі мәдениет ескерткіштерінен қазір өзіміз публицистика терминімен анықтап жүрген дүниені бүгінгі қалыптасқан күйінде таба алмаймыз, бірақ қоғамдық өмірге публицистикалық ықпал ету түрі ерте кезеңдерде де болған, ол ауызекі сөзбен - шешендік өнермен жүзеге асырылған"[10,13 б.],- деген тұжырымдар да біздің ойымызды бекіте түседі. Жыраулар поэзиясындағы басты публицистикалык белгі - оның мемлекетті басқару құралына айналғандығы болып табылады. Жыраулар - хан сарайы төңірегінде қызмет етті, көпшілігі әскери жорықтарға бірге шығып, өз көзімен көрген батырлар ерлігін, хандар қаһармандығын, жеңістер мен жеңілістерді, қанды шайқастарды суреттеп жырлады. Асан қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет, Ақтамберді, Үмбетей, Бүқар, Жанақ, Махамбет жырларында публицистикалық белгілер көптеп кездеседі. Жыраулар поэзиясындағы публицистикалык, сарын арқылы біз өткен ата-бабалар өмірінен, олардың әлеуметтік-саяси тіршілігінен сыр тартып. халқы үшін жанын киған батырлар ерлігімен танысамыз.Заманның толғақты мәселелеріне ел назарын аударып, жақсысын дәріптеп, кемшілігін әшкерелеп бере алған "дала демократиясының" жарқын көрінісінің бірі - жыраулар поэзиясы. Өзінің "Ақындар" атты монографиясында профессор Е.Ысмайылов жыраулар поэзиясының өзгешелігін айқындап көрсетіп берді: "Жырау адам баласы басындағы қайғыны, зарды, ел ішіндегі ауыртпалықты толғау, әлеуметтік, елдік мәселелерді көтеру, тағы басқа әр түрлі өткен-кеткен күйлерді шерту, болашақты болжап, ақыл айтып, батагөйлік ету, шешендік түйіндер жасап, терең ой қозғайды. Бұл жыраудың дәстүрлі ерекшелігі". Осы анықтамадағы көптеген тұжырым - түйіндер жыраулар шығармаларында публицистика белгілерінің көрініс беретіндігіне айқын дәлел бола алар еді.

Көрнекті  қазақ ақыны Әбу Сәрсенбаев: "Кешеге дейін өзімізді өзіміз қоршап, біздің өткеніміз болған жоқ, тарихымыз тек Кеңес өкіметінен басталады, біздің бетке ұстарымыз болмаған, мал соңында қаңғып жүрген жабайы, меңіреу халық едік, тек ұлы орыс халқының арқасында ғана жер бетінен жойылып кетпей аман сақталдық, патша үкіметі атамекенімізді отарлап, бізді құрып кетуден сақтады деп келдік. Қазақ хандарының бәрі жауыз, қанышерлер, қазақ жырауларының бәрі керітартпалар, ал орыс патшаларының бәрі шетінен дана, шетінен халық қамқоршысы деп сандырақтадық. Бізді солай сандырақтатты" [6,88],— деп ащы да болса, ашына жазғанындай, өткенімізге бүгінгі тәуелсіз ел ұланының көзқарасы тұрғысынан әділ баға беретін күн туды.

Орта Азия әдебиетінің қайта  бас көтеру кезеңі XV ғасырлардан басталды. Қазақ хандығының дербес мемлекет ретінде қалыптасуына орай, оның өзіндік әдебиеті мен әдеби тілі де жаңа белеске көтеріледі. Жеке хандар мен қолбасшыларды мадақтаған туындылар көбейе бастады. Олардың ауыз әдебиетіндегі қаһармандық бейнелері сомдалды. Көсіле жыр төгіп, шешіле сөз маржанын тізетін жыраулар тарих сахнасынан орын алды. Жырау поэзиясының басты тақырыптары — қазақ хандығын құрған тайпалардың ынтымағы мен бірлігі, мемлекетті нығайту, сыртқы жаудан елді қорғау, әскери қуатты күшейту мәселелері болды. Жоқшылық атаулыдан құтылып, молшылықта өмір сүретін қоғамды аңсады. Соған жетуге ханды да, халықты да шақырды. Жыраулар поэзиясындағы басты публицистикалық белгі - оның мемлекетті басқару құралына айналғандығы болып табылады.

Жыраулар — хан сарайы төңірегінде  қызмет етті, көпшілігі әскери жорықтарға бірге шығып, өз көзімен көрген батырлар ерлігін, хандар қаһармандығын, жеңістер мен жеңілістерді, қанды шайқастарды суреттеп жырлады. "Қазақ әдебиетінде ғасырлар бойы ауыз әдебиетінің, фольклордың ықпалы басым болып келгені мәлім. Ақындар мен жыраулар фольклор кайнарынан сусындап, шығармаларында ауыз әдебиетінің ағынымен кетіп отырады" , — деп жазды профессор Ш.Елеукенов. Жыраулық поэзия да ауыз әдебиетінің бір үлгісі болғандықтан олардың айтқандары ел аузында тез тарап, ұрпақтан-ұрпаққа қаймағы бұзылмай жетті. Бұл туралы Ә.Кекілбаевтың мына бір ойы көкейге қонады: "Шамасы, бағзыдағы бабалар өздері тұрғызып кеткен ескерткіштерден гөрі аңыздарға көбірек үміт артқан болса керек. Өйткені, үн-түнсіз тас ескерткішке тек ғұлама ғалым ғана түсінеді, ал ауыз екі аңызға жұрттың бәрі түсінеді. Тас ескерткіш, қирап көзден жоғалады, аңызды жүрген жерде айта жүресің. Сөйтіп бір ұрпақтың тарихы екінші ұрпаққа, бір елдің тарихы екінші елге жетеді" /ЛЖ. 1968, 12 ноябрь/. Жыраулар поэзиясы да ауызша тарағандықтан, көне замандар тарихын бізге жеткізген, халық бар жерде ешқашан жоғалмайтын асыл мұра.