Қазақстан Республикасы экономикасын инвестициялау приоритеттері мен жетілдіру жолдары

Мазмұны

Кіріспе................................................................................................................6                                                                                                      

1. Инвестициялық қызметтің теориялық негізі......................................9

1.1 Инвестиция және инвестициялық  қызметтің экономикалық 

мазмұны..............................................................................................................9

1.2 Инвестициялық қызметтің дамуы  – экономикалық белсенділіктің  артуы ретінде...................................................................................................22                                       

2 Қазіргі кездегі Қазақстан Республикасында инвестициялық қызметтің даму тенденциясына талдау жасау........................................31

2.1 Инвестициялық  қызметтің құрылымдық өзгерістерін  талдау..............31                                               

2.2Бәсекеге қабілеттілікті жоғарылатудағы инвестициялық            белсенділікті бағалау.......................................................................................44

2.3 Отандық өндірістің инвестициялық  ахуалын талдау.............................57

3 Қазақстан Республикасы экономикасын инвестициялау   приоритеттері мен жетілдіру жолдары.....................................................64

3.1 Шетел инвестицияларын тарту  мәселелері және оларды

 шешу жолдары................................................................................................64   

3.2  Жаңа стратегия – экономиканың жаңаруы мен тұрақты өсуінің

негізі .................................................................................................................69                    

Қорытынды…………………………………………………………………84                                                                                    

Қолданылған әдебиеттер тізімі…………………………………………...88                                             

Қосымша.........................................................................................................90

кіріспе

Дамушы нарықтық жүйелердің экономикалық стратегиясындағы маңызды буын ұлттық экономиканың артықшылықтарын  барынша қолдана отырып әлемдік  шаруашылыққа біртіндеп кіру болып  табылады. Қазақстан экономикасы  үшін соңғы жылдар шаруашылықтың  тек нәтижелілігін ғана емес, оның бәсекеге қабілеттілігін де арттыратын шаруашылықтың үдемелі халықаралық  стандарттарын игеруге түбегейлі  өтуімен сипатталады. Бұл үшін, ең алдымен, ұлттық экономикалық жүйені, сонымен бірге оны тиімді пайдаланудың жаңа тәсілдерін құрастыратын, негізгі  қызметті кешенді бағалау талап  етіледі.

Шаруашылықты  жүргізудің әлемдік тәжірибесінде  көптеген ұлттық, соның ішінде ғаламдық әлем шаруашылықтарының жүйесіне жаңадан  ене бастаған даму үстіндегі экономикалардың  өздерінің бәсекеге қабілетті салаларын  ашуына мүмкіндік беретін бірігудің  өзара байланыстарын қалыптастыру, кеңейту және нығайтуға қатысты  жеткілікті мөлшерде тәжірибе жинақталған. Әсіресе, барлық субъектілердің бәсекеге қабілеттілігінің артықшылықтарын  тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін  бірігу кеңістіктерін жасаудың маңызы зор. Бірігудің өзара байланыстарын  қалыптастырудың осындай тәсілдері  арқылы бәсекеге қабілеттілікті арттырудың ұлттық бағдарламаларын дайындауға үлкен мән берілуде.  Іс жүзінде  Қазақстан экономикасы осындай, өзінің келешекке арналған стратегиясында басты орын алатын және басқа экономикалық жүйелердің қызығушылығын тудырған бағдарламаны бұрынғы кеңес үкіметі  елдерінің алғашқысы болып жүзеге асыруға кірісті. Мұндай қызығушылық  бәсеке ортасын біршама кеңейтеді  және бір уақытта оның құралдарын ынталандырады. Осы бәсеке ортасының  жаңа реттегіштерін жасау тұжырымдалық маңызға ие болады. Осындай, бәсекелік  ортаға енудің және сол ортада қызмет атқарудың тиімділігін анықтайтын, белгілі-бір негізгі және келешекке  арналған қызметі бар ая инвестициялық  ая болып табылады. Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің 2011 жылғы халыққа жолдаған Жолдауында экономиканың одан әрі жаңғыртылуы мен базалық инфрақұрылымның дамуына байланысты қолданыстағы перспективалық инвестициялық жобаларды қаржыландыру және іске асыруды жалғастыру қажет екендігін атап өтті [1].

Әдістемелік тұрғыда бүкіл инвестициялық  кеңістікке тән бәсекеге қабілеттіліктің  айрықша индикаторларын, оның негізгі  құрастырушылары – инвестициялық  қызмет және олардың нақты шығу көздерін анықтау қажет. Көптеген экономикалық жүйелерде қолданылатын экономиканың көп салалы инвестициялық аясы анықталған, бірақ нақты бәсекеге қабілетті  ортаға кіру үшін оның белгілерін анықтау  қажет, ол негізгі қызметінің белгілі-бір  саласын тиімді іске қосуға мүмкіндік  береді. Бұл, өз кезегінде, қазіргі қолданыстағы экономиканың инвестициялық қызметінің тиімділігін бағалаудың әдістемелік  құралдарын қайта қарауды талап  етеді.   

Бүгінгі әлемдік  экономикалық дағдарыстың тереңдеуі  жағдайында елдің экономикалық қауіпсіздігін  сақтау мақсатында көп салалы инвестициялық  қызметті қолдануда ерекше контроллинг  жүйесін жасаудың маңызы зор. Көптеген елдердің бүгінгі күні дайындаған дағдарысқа қарсы бағдарламаларында ерекше маңызды ресурстар ағымын реттейтін  жаңа құралдар бар, соған сәйкес осы  дағдарысқа қарсы кеністіктегі іске асырылатын шараларды келісу мүмкін болады және объективті тұрғыда қажет. Кез-келген дағдарысқа толқын тәрізді  үрдіс тән болғандықтан, осы дағдарыстың  тереңдігіне дер кезінде икемделу керек, яғни бұл – инвестициялық  ағымдарды реттеу бойынша сәйкес шаралар жүйесін қабылдауды талап  етеді. Сонымен бірге жалпы экономикалық жүйенің тұрақтылығына әсер ететін экономиканың ерекше маңызды салаларын  мемлекеттік қолдау шаралары да өте  маңызды болып табылады. Әртүрлі  елдерде жасалынып жатқан жаңа бағдарламаларда  ерекше маңызды ресурстық ағымдарды  реттейтін жаңа құралдар бар екендігі белгілі, соған байланысты осы дағдарысқа қарсы кеңістіктегі тәжірибелік  шараларды алдын ала келісіп  іске асырудың қажеттілігі бар. Сонымен  қатар, осы кезеңде экономикалық жүйелердің белгілі-бір тұрақтылығына  қол жеткізу үрдісі және дағдарысқа қарсы шаралардың жүзеге асырылу  реті әртүрлі елдердің келісілген саясаттары негізінде жекелеген салалардың экономикалық тепе-теңдігін сақтап қалуға бағытталған. Бұл, әсіресе, инвестициялық  қызметті нығайтуға және соған сәйкес оның ағымдарының тұрақты түрде  нашарлау себептерін көрсету арқылы сәйкесінше жүйелі мониторинг жүргізіп отыруға, сонымен бірге менеджментті жетілдіруге қатысты.   

Осы жұмыстың  ғылыми аспектілері отандық және шетел ғалымдарының жұмыстарын зерттеу, талдау және қайта ой-елегінен өткізу негізінде қалыптасқан.

Ғылыми әдебиеттерде осы тақырыпқа байланысты көптеген жарияланымдарды кездестіруге болады. Мұнда инвестициялық қызметті  басқару және бағалау әрекеттерінің  ең тиімді әдістері көрініс табады. Бұл зерттеулер Д. Норткотт,  Г. Бирман, С. Шмидт, И.В. Черевко, И. Тихомирова сияқты  шетелдік экономистердің еңбектерінде көрініс тапқан.

Бұл мәселелерді  нақты тәжірибеде шешуге байланысты аспектілері және инвестициялық  қызметтің бірқатар сұрақтары Н.К  Мамыров, У.Б. Баймұратов, Л.Б. Айманова, О. Сабден, С.Д. Тәжібаев, Н.К. Нұрланова, Г.Б. Нұрлихина, Ж.М. Андреева, Ә.Н. Дауренбекова., Т.М. Рогачева, А. Бейсенбина сияқты отандық  ғалым-экономистердің еңбектерінде де қарастырылған.

Дей тұрғанмен, жоғарыда аталған авторлардың ғылыми жұмыстарының көпшілігі инвестициялық  аяның даму мәселелерін зерттеуге  арналғандықтан, экономиканың бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету жүйесіндегі  инвестициялық қызметтің ұйымдастыру-экономикалық параметрлері және оны онтайландырудың  стратегиялық басымдықтары көбінесе ғылыми назардан тыс қалып келеді. Сондықтан  бүгінгі күні, әсіресе инвестициялық  қызметті онтайландыру тетігін жетілдіру  және реттеу бойынша бірқатар сұрақтар әлі де болса терең зерттеулер жүргізуді талап етеді. Осы мәселенің  күрделілігі және ауқымдылығы оны  шешуде үнемі жаңа әдіс-тәсілдерді пайдалануды қажет етеді. Мәселенің  өзектілігі, оның ғылыми тұрғыдан зерттелу дәрежесінің айқындылығы және маңыздылығы  дипломдық зерттеудің мақсаты мен  міндеттерін анықтауға негіз  болды.

Дипломдық зерттеудің мақсаты инвестициялық қызметтің қозғалысының құрылымы мен ерекшелігін кешенді түрде бағалау негізінде дамушы нарықтық жүйелердегі бәсекеге қабілеттілікті жоғарылату жағдайында оны тиімді реттеу бойынша тетікті негіздеу. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін дипломдық жұмыста мынадай міндеттер қойылды:

− инвестициялық қызметтің теориялық аспектісін анықтау;

−инвестициялық  салалардағы ресурстарды тиімді пайдалану индикаторларының жүйесін  айқындау;

− қазақстандық экономикадағы салалық аспектілерді көрсете отырып инвестициялық ресурстардың қозғалысына кешенді баға беру;

− инвестициялық  қызметтің негізгі ресурстық  ағымдарының тиімділігін анықтау  арқылы оны пайдаланудың негізгі  бағыттарын зерттеу;

− қазақстандық экономикадағы инвестициялық қызметтің  дамуының стратегиялық басымдығын негіздеу;

− үдемелі  халықаралық менеджмент арнасындағы  инвестициялық аяның ресурстық  ағымын оңтайландыру тетігін жасау.

Зерттеу объектісі  – ұлттық экономиканың инвестициялық  қызметін қалыптастыру және реттеу тетігі.

Зерттеу пәні − инвестициялық қызметтің бәсекеге қабілеттілігімен байланысты теориялық  және тәжірибелік ережелердің жиынтығы.

Зерттеу негіздерін ведомстволық, нормативтік, сонымен  бірге ҚР статистика жөніндегі агенттігінің статистикалық материалдары, Қазақстан  Республикасы Үкіметінің құжаттары, инвестициялық  аядағы ұйымдардың құжаттары, отандық  және шетелдік монографияларда жарияланған  ғылыми материалдар, әлеуметтік зерттеулер, мемлекеттік үкімет органдарының заңнамалық және нормативтік актілері және басқа  да анықтамалық және инструктивтік  материалдар құрады. Зерттеу барысында  жүйелік-құрылымдық, жүйелік функционалдық, факторлық және салыстырмалы талдау әдістері пайдаланылады.

1. Инвестициялық қызметтің теориялық негізі

1.1 Инвестиция және инвестициялық  қызметтің экономикалық мазмұны

Инвестиция  туралы ұғым экономика ғылымының  арнайы бөлігі болып табылады. Бұл  инвестициялық қызметтің неғұрлым белсенді және ірі ресурстар бар  мүшелер. Сондай – ақ оларды ұйыммен  және тұрғындармен жинақтарды тарту  олардың инвестициялық ресурстар  трансформациялануы өндірісті дамыту үшін оларды бөлу және пайдалану бойынша  туындайтын экономикалық қатынастар табылады. Қазіргі уақытта инвестициялық  процессті қаржыландыру нарықтық тетікті  бір қалыпқа келтіру Қазақстан  Республикасы экономиканың дамуының басты  проблемаларының бірі болып табылады. Тиімді инвестициялық тетікті қалыптастыру арқылы өнеркәсіптік өндірісті қалпына  келтіру және сапаны қайта құру үшін әр түрлі көз-қарастар мен тәсілдер ұсынылуда. Осыған байланысты экономикалық жақсы дамыған сигмент ретінде  банктік жүйеге келтіріледі. Болашақ  мамандар инвестициялық процесті ұйымдастыру  және жүзеге асыру саласына, кәсіби білім алуына мақсатты теориялар  және тәжірибелік түрде бағытталған  шетелдерде қалыптасқан инвестициялық  инфрақұрлымның, қызмет ету мөлшері  және оларға банктердің қатысу тәжірибесін  қарастырады.

Шаруашылық  іс-әрекеттер процесінде оған қатынасушылар  күрделі қаржыны жүзеге асырады, реконструкцияға әрекет етуші ұйымдарды  кеңейту және техникалық қайта жарақтандыру, тұрғын үй, коммуналдық және мәдени тұрмыстық құрылыстарға жұмсалатын шығындар күрделі салымдарды жүзеге асырады.

Қазақстандағы болашақ басты міндеттердің бірі – XXI ғасырдың ортасына таман экономиканың алдыңғы қатарлы салаларын бет бұрыс жасау. Мұны іске асырудағы алғашқы орындардың бірі шетел инвестицияларын кеңінен тартуға бөлінеді.

"Инвестиция" деген сөз латынның "инвест" (салу) дегенінен шыққан. Енді кім  инвестор, ол не салады, не мақсатпен  және қайда салады деген сұрақтарға  жауап туады. Капиталды салады, оның көптеген түрі болады:

Сөйтіп, нені салуға болады деген сұраққа ірі  банктердің қаржылық ресурстары, өнеркәсіптік фирмалардың миллиардтаған пайдалары, жай адамдардың жинаған ақшалары, кәсіпқойлық дағды мен қабылеттілік "ноу-хау", әрбір бизнесменнің денсаулығы мен уақытын салуға болады. Мұнда инвестиция жөнінде кеңінен  қандай да болмасын қаржыны ірі және ақша ғана болуы емес салудан кейіннен табыс, пайда алу көзделеді.

Бұл - акцияны  сатып алу, олармен биржадағы  ойынға қатысу, бартерге жұмсау, тауарлы-материалдық  запастармен сауда жасау және  басқадай толып жатқан ойындар да болуы мүмкін[2].

Инвестиция  дегеніміз – табыс алу мақсатында кәсіпкерлік және басқа да қызмет түрлері, объектілері, ақша қаражаттар технологиялар, машиналар, жабдықтар, тауарлық белгілер, несиелер, басқа  да мүліктік құқықтық интелектуалдық құндылықттар.

Инвестициялық қызмет бұл – инвестицияларды  салып және инвестицияларды жүзеге асыру бойынша тәжірибелік әрекеттер  жиынтығы.

Инвестициялаудың  тар кәсіпқойлық анықтамасы бұдан  да қатты, мұнда қаржы салымы ең алдымен  бизнестің материалдық бөлігіне жұмсалады: жабдықтарды сатып алу  және орнату, техникаға, шикізатқа, ғимарат  құрлысына. Қандай болмасын кәсіпорнының материалдық бөлігі негізгі және айналым қаржыларын енгізеді. Теоретиктер "мұның бәрін "нағыз капитал" терминіне қосып атайды.

Ұтымды инвестицияның нәтижесі мен негізгі көзі болып  жинақтау болып табылады.   Жинақтау- ұлғаймалы  ұдайы өндіріске пайдаланылатын қаржылық ресурстар қалыптастыру үдерісі  болып табылады.

   Барлық  инвесторлар: 

• кез-келген түрдегі инвестициялық әрекет жасаумен инвестицияланатын объектіні иемдене пайдалануға, өнім жасауға.
• Инвестицияның көлемін және бағытын өз еркімен анықтауға болады.
• Инвестициялық әрекетке келісім бойынша басқа объектілерді қатыстыруға.
• Инвестициялық қаражаттың мақсаты жұмсау, бақылау жасауға және тағы басқа тең құқықты.

Инвестициялық әрекеттің келесі субъектісі тапсырыс беруші. Тапсырыс берушілерге инвестициялық  жобаларды іске асырушы, бірақта  кәсіпкерлік әрекетті араласпайтын инвестормен уәкіл етілген жеке және заңды тұлғалар жатады.

    Мердігерлер  болып тапсырыс берушімен келісілген  жұмыс атқарушы жеке және заңды  тұлғалар есептелінеді. Мердігерлердің  әртүрлі әрекетте жұмыс істеуіне  құқықты лицензиясы болуы керек.  Инвестициялық  объектілерін  пайданушыларға кіретіндер: инвесторлар,  жеке және заңды тұлғалар, мемлекеттік  ұйымдар. Инвестициялық әрекеттің  субъектілері практика жүзінде  қаржы салымдарын іске асыруды  орындаушы инвестициялық салада  жұмыс істейді.

Инвестициялық салаға жатындар: өндірістік және өндіріске  жатпайтын негізгі құралдарға инвестиция салынатын, күрделі құрлыс саласы.

   Жаңартпашылық  салаға-ғылыми-техникалық бөлімдерді  және парасатты әлуетті іске  асыруда жатқызады.

   Қаржы  капиталының айналым саласына: ақша, қарыз және әртүрлі түрдегі  қаржы міндеттемелері жатады.

   Субъектілердің  инвестициялық әрекеттері Қазақстан  Республикасының Азаматтық   кодексімен, "Құнды қағаздар нарығы туралы" және "Қазақстан Республикасының  инвестициялық әрекеті" туралы  заңдарымен реттеледі. Қазақстан  Республикасы заңдарына сәйкес  мемлекет меншік түріне қарамай  инвестицияны қорғауға кепілдік  береді.

    Инвестицияны  басқаруға қатысатындар:

• инвестициялық әрекеттің мемлекеттік деңгейде басқару, сол арқылы инвестициялық әрекетті реттеу, бақылау, ынталандыру.
• Жекелеген инвестициялық жобаларды басқару. Ол жоспарлауды, ұйымдастыруды, бақылауды қоса басқарып, инвестициялық жобаны қазіргі жүйе әдістерін және техникаларды басқаруды қарайды.
• Жекелеген шаруашылық етуші субъекті-кәсіпкерлік етуші фирманың инвестициялық әрекетін басқару-инвестициялық объектіні таңтауды, инвестициялық процестің жайын бақылауды басқарады.

Фирмалар  бойынша инвестициялық әрекетті басқару ең тиімді капитал салымын  іске асыруды қамтамасыз етуге бағытталған. Осыған байланысты инвестицияны басқару  бірнеше кезеңдерден тұрады, олардың  негізгілері:

1-кезең. Кәсіпорын  деңгейінде инвестицияны басқару  елдегі инвестициялық климатқа  талдау жасау. Ол өзіне келесі  болжауларды зерттейді:

-ішкі жалпы  өнімдер серпіні, ұлттық табыс  және өнеркәсіп өнімдері өндірісінің  көлемі.

- Ұлттық  табысты тарату серпіні жекешелендірілген  процесінің дамуы.

- Инвестициялық  әрекетті мемлекеттік заң арқылы  реттеу.

-жекелеген  инвестициялық нарықтардың дамуы,  ақша және қор қарқынның ерекшелігі.

2-кезең. Фирмалардың  экономикалық және қаржылық дамуының  стратегиясына байланысты нақтылы  инвестициялық бағытты таңдау. Бұл  кезеңде фирма өзінің салалық  бағытының инвестициялық әрекетін  анықтайды. Бұл үшін жекелеген  салалардың инвестициялық тартымдылығы-олардың  коньюнктурасы, серпіні және осы  салалардың өнімдеріне сұраныстың  болашағы зерттелінеді.

Салалар экономикасының инвестициялық тартымдылығы үш бөлімнен тұратын индустриалдық талдау барысына қарай бағаланады: саланың өмірлік  кезеңін анықтау, саланы іскерлік кезеңіне қарай анықтау, сапалы талдау және саланың  болашақ дамуына болжау жасау[3].

 Саланың  даму кезеңдері:

• Пионерлік саты, өнімдерді сату көлемінің өсуімен және пайданың өсуімен, тәуекелдік және бәсекелестік деңгейінің жоғарғы деңгейімен сипатталады.
• Кеңею сатысы, оның негізгі сипаты-сату көлемі өсу бір деңгейде, бағаның өсуі тоқтайды немесе аздап кемиді, инвестицияны қатыстыру қарқындайды, машина, жабдықтарды салу шығыны, жоғары төленетін девиденттің өсуімен сипатталады.
• Тұрақтану сатысы-сату және пайда табу қарқыны азаяды, өнімдерді жаңғырту аяқталады, ассортимент тұрақталынады, күрделі шығындардың өсуі тоқталады  және олардың кемуі байқалады.
• Өшу сатысы-саладағы компаниялардың азаюымен сипатталынады, соған байланысты пайда, сату және күрделі қаржы мөлшері келмейді.

Инвесторларға ең дұрысы капиталды салалардың даму сатысындағы обектілеріне салған тиімді.

 Көрсетілген  материалдар негізінде көрсетілген  саланың кәсіпорынына болашақ  қаржы салу туралы шешім қабылданады.

Саланың инвестициялық  тартымдылығы бағалаудың негізгі көрсеткіші пайдаланған активтердің пайдасының деңгейі ол екі вариантта есептелінеді:

• Активтердің жалпы сомасына есептеген өнімдерді сатудан түскен пайда.
• Баланстық пайда. 

Сурет 1. Негізгі белгілері бойынша инвестицияның  жіктелуі

Саланың инвестициялық  тартымдылығын бағалаудан басқа, инвестицияны басқару процесінде аймақтардың  да инвестициялық тартымдылығын  бағалайды, өйткені бір саланың  кәсіпорындары әртүрлі аймақтарда орналасуы мүмкін. Аймақтардың инвестициялық  тартымдылығы төмендегі факторлармен қалыптасады: орналасу орны, көлік желісінің  дамуы, әлеуметтік жағдайдың сипаты, кәсіпкерлік инфрақұрылымының дамуы, табиғат-климаттың жағдайлы ресурстардың жеткіліктігі және тағы басқа[4].

 Аймақтардың  инвестициялық тартымдылығын бағалау  әртүрлі маңызды факторларды   орташа аймақтық көрсеткіштерін  орташа республикалық көрсеткіштермен  салыстыру арқылы анықтайды. 

 Алынған  нәтижелер негізінде кәсіпкерлікпен  айналысатын фирма нақтылы инвестицияны  таңдау шешім қабылдайды.

 Үшінші  кезең - инвестицияның өтімділігін  анықтау. Инвестициялық әрекетті  орындау процесінде кәсіпкерлік  етуші фирманың-жекелеген инвестицияның  объектісінің инвестиция климатының  өзгеруінәтижесінен күткен табысқа  әсерін есепке алу керек. Сондықтан  болатын құбылыстарды мұқият  байқай отырып, уақытында жекелеген  инвестициялық бағдарлаиада шығу  туралы шешім қабылдаған жөн.  Осындай болатын жағдайды есепке  ала отырып, әрбір инвестицияланатын  объект бойынша инвестицияның  өтімділік деңгейін бағалау керек,  оның ішінде алдыменен барынша  өтімділігі жоғары бағдарламаға  жол беріледі.

  Инвестицияны  басқарудың маңызды 4 кезеңі- инвестициялық  ресурстардың қажетті көлемін  анықтау және оларды қалыптастыру  көзін іздеу. Осы кезеңде кәсіпкерлік  етуші фирма жоспарланған бағыт  бойынша инвестициялық ресурстарды  болжамдайды. Қажетті инвестициялық  ресурстарға сай оны қалыптастыру  көздері анықталады. Меншік қаржы  қаражаттары жетіспеген жағдайда  қарыз қаражаттарын қатыстыруға  шешім қабылданады.

 Жоғарыда  айтылған шараларды орындау нәтижесінде  инвестициялық портфель қалыптастырылады.

Инвестицияны  басқарудың қортынды 5 кезеңі-инвестициялық  тәуекелдікті басқару. Бұл кезеңде  алдыменен фирманың барлық  инвестицияланған объектілері бойынша кездесетін тәуекелдікті анықтайды, соңынан инвестициялық  тәуекелдікті азайту үшін шаралар жасалынады.

Енді қаржыны  кімдер салады деген сұраққа келетін  болсақ, негізгі салымшылар кәсіпорындар, фирмалар, мемлекет және халық.

Инвестицияны  жүзеге асырушы заңды және жеке тұлғалар,бұлар  коммерциялық тәуекелділікке қарай  инвесторларға, кәсіпкерлерге, саудагерлерге  және  ойыншыларға бөлінеді.

Инвестор - бұл  капиталды салған кезде, көбіне басқа  біреудің ең алдымен ойлайтыны тәуекелділіктің  аз болуы; инвестор – бұл күрделі  қаржыны қаржыландырудағы делдал.

Кәсіпкер - бұл  белгілі бір тәуекедділікпен  өз капиталың салушы адам. Саудагер - бұл белгілі, алдын-ала есептелінген тәуекелділікке баруға дайын адам. Ойыншы - қандай да болмасын тәуекелдікке баруға дайын адам.

Инвестициялау мақсаты - табыс, пайда, кіріс. Кірісті  қаржыны бизнестің материалдық  бөлігіне салмай-ақ алуға болады. Бірақ  белгілі жағдай, ұзақ мерзімді кәсіпорнының әрекеттерінде, олардың тек қана қаржылық - саудагерлік іс - әрекеттермен ғана шұғылданып, негізгі қорларын жаңартуды ұмытып кететіндері де болады. Ондайлар бәсекелестерінен қалып  қояды, ал мұның өзі нарықтық даму жағдайында өте қауіпті болады.

Сыртқы экономикалық қызметтің маңызды аспектісі - шетел  инвесторларының қатысуы және республика экономикасын тұрақтандыру үшін шетел  кредиттерін тарту. Бұл қаражаттар ұлттық шаруашылықтың құрылымын  жетілдірудің басым міндеттерін  шешу, рынокты тұтыну тауарларымен молайту және экспорттық әлуетті  кеңейту үшін нысаналы әрі тиімді пайдаланылуы тиіс. Сыртқы кредиттерді  қамтамасыз ету үшін алтын-валюта резервтері жасалған, олар сонымен бірге ұлттық валютаны да қамтамасыз етеді. Кредиттерді  қамтамсыз етудің басқа нысаны экспорттық тауарлардың қорлары болып табылады.

Шетелдік  инвестицияларды тарту үшін қажетті  жағдайлар жасалуы тиіс:

1)шетелдік    инвесторлардың қызметімен байланысты  әкімшілік рәсімдерді ықшамдау: жұмыс істеу құқығына, ел ішінде  жүріп-тұруға, кедендік және шекаралық  бақылаудан өтуге рұқсаттар беру, рұқсатнама беру болып табылады.

2)елдің ұлттық  мүдделері үшін қызмет түрлеріндегі  басымды салық жеңілдіктерін  және басқа жеңілдіктерді беру  жеңілдетілген мөлшерлемелер, инвестицияларға  немесе кредиттерге салықтық  шегерімдер, жеңілдетілген баждар, жеделдетілген амортизация.

3)жерді, жылжымайтын  дүние-мүлікті пайдалану құқығын 
қамтасасыз ету, қызметкерлерді оқытуға субсидиялар беру;

4)пайда әкетіліміне  үкімет кепілдіктерін немесе  оны қайта 
капиталдандырудың жеңілдетілген шарттарын беру [5].

Жаңа қоғам  өзінің соны өзгерістерін бірге ала  келетіні белгілі. Сол сияқты нарықтық экономика да біздің қоғамға инвестиция ұғымын ала келді. Бұл өркениетті әлемде әлдеқашан қарым-қатынастың қалыпты заңдылығына айналып  кеткен ұғым болып табылады. Елімізге келген шетелдік инвесторлар мұнай  мен газ саласына көбірек қаржы  құйғаны мәлім. Қазіргі уақытта  да инвестицияның басым бөлігі кең-қазба  байлықтарын құрайды. Өз кезегінде  Қазақстанның сыртқы саясат саласындағы  атқарып жатқан іргелі істері елімізге шетелдік инвестицияның көптеп келуіне  жол ашып отыр. Оның сыртында елдің  ішкі саяси тұрақтылығы, экономикадағы  реформаның бірізділікпен жүзеге асырыла  бастауы сырттан келетін қаржының тұрақтылығына мүмкіндік береді.

Сараптамалық  бағалау бойынша Орталық Азияға келген тура инвестициялардың 80 пайыздан астамын Қазақстан экономикасы  алып отыр. Дүниежүзілік банк біздің елімізді инвестициялар әкелуге өте қолайлы 20 елдің қатарына қосты. Халықаралық "Мооdy′s Investors Service" рейтинг агенттігі  Қазақстанға қаржыландыру мен инвестициялаудың жаңа, өте жоғары рейтингін берді. Бұл Қаржы министірлігіне төмен  пайызбен, біріншіден, кредиттер алуына мүмкіндік береді. Екіншіден, екінші деңгейдің барлық банктерінің тиісті рейтингтері жоғарылайды. Енді бұған  Қазақстанның нарықтық экономика мемлекеті  ретіндегі танылғанын қоссақ, бүкіл  дүние жүзі біздің еліміздегі тұрақтылықты, саяси тұрлаулылықты, экономиканың артуы мен реформалардың біз  қалаған бағытта дамып келе жатқанын танып отырғаны тұлғаланып шығады.

Қазақстанда нарықтық реформаларды табысты жүзеге асыру үшін Бүкіл дүниежүзілік банк, Халықаралық валюта қоры, Еуропалық  қайта құру және даму банкі, Ислам  даму банкі, Азия даму банкі секілді  беделді халықаралық қаржы институттарымен, басқа да халықаралық қаржы мекемелерімен  іс-әрекетті үйлестірудің үлкен мәні бар. Сонымен бірге Қазақстан  Республикасы бүгінде дүние жүзіндегі  үлкенді-кішілі 55 халықаралық ұйымға мүше болып табылады, олардың 61-іне  қаржылық міндеттемелер төлеу көзделген. Осыған сәйкес республика халықаралық  қаржы-кредит және басқа ұйымдарға  қатысудан туындайтын мүшелік жарналарды, борыштық операциялар мен мәмілелер  бойынша қажетті төлемдерді жүзеге асырады. Айта кету керек, 1992 жылдан бергі  уақыт ішінде Қазақстанның халықаралық  ұйымдарға берешегі 21 миллион АҚШ  доллары көлеміне жеткен [6].

Инвестициялық қызмет бұл – инвестицияларды салып және инвестицияларды жүзеге асыру бойынша тәжірибелік әрекеттер жиынтығы.

Қазіргі кезде  Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан инвестициялық процесс әлеуметтік – экономикалық дамуымыздың негізгі  алғы шартына айналып, еліміздегі реформаларды табысты іске асырудың басты себебі болып отыр.

Инвестициялар кез – келген ұлттық экономиканың маңызды да қажетті қоры болып  саналады. Инвестициялық жобаларды  іске асыру өндірісті жетілдіріп, сатылатын тауарлардың сапасын  арттыру онымен қоса жұмыс орындарының  көбейіп, тұрғындарды еңбекпен толығымен  қамтамасыз етуге, сөйтіп халқымыздың  өмір деңгейінің өсуіне мүмкіндік береді. Сонымен, елімізде жүргізіліп жатқан инвестициялық  процесті экономикалық пайда кіргізіп, әлеуметтік саланың өркендеуіне  жағдай жасайтын қызмет деп қарастыруымыз  керек.

Осыған орай, инвестициялық іс - әрекетті талдауда оның тиімділігіне экономикалық шаралармен бірдей әсер ететін әлеуметтік шараларды  ерекшелеудің маңызы зор. Бұл тұрғыдан инвестициялық іс - әрекетті екі  құрамдас бөлікке жіктеуге болады. Экономикалық құрылым мынадай элементтерден  және инвестициялық іс-әрекеттің  нәтижесінен тұрады: