Қазақстан Республикасындағы депозиттерді сақтандыру,және халық жинақтарының динамикасы

                                              Жоспар 

«Қазақстан Республикасындағы  депозиттерді сақтандыру,және халық  жинақтарының  динамикасы»

Кіріспе...............................................................................................................2.

                                I-тарау.   Негізгі бөлім

1.1.Депозит  салымдар  және оның мәні............................................................3.

1.2.Депозит және депозиттік салымдарды сақтандыру жүйесі...................................................................................................................5

II-тарау. 

2.1.Қазақстанның бөлшек  депозит нарығы.................................................................................................................16

2.2Қазақстанның қаржы нарығындағы  ахуалы және 2010-2012 жылдарындағы депозит  нарығының даму келешегі............................................................................................... ………..17

2.3.Қордың 2010-2012 жылдарындағы  стратегиялық  міндеттерін бағалау кестесі.......................................................................................21

                                                         III-тарау

3.1. Халықтың 2010-2012жылдарындағы  ЕДБдағы банк депозиттері мен  міндетті күнтізбелік жарналарының  өсу қарқынының болжамы................................................................................................................24.

3.2. Крістер мен шығыстар................................................................................................................25

Қорытынды..........................................................................................................27

Пайдаланған әдебиеттер......................................................................................28

                                             Кіріспе

 Мен бұл депозитті  сақтандыру: шетелдік және халық  жинақтарының динамикасы курстық  жұмысты алу себебім, ол өзекті  тақырыптардың бірі. Өйткені Қазақстан  қазіргі кезде экономика мен  қаржы саласында кейбір қиындықтарды  бастан өткізуде.Сондықтан да  Қазақстан Республикасының президенті  халықтың банкке деген сенімін  арттыру үшін депозитті сақтандыру  шаралары қолданған болатын.    Курстық жұмыстың бірінші бөлімінде  қаржы ұғымы мен мәнін түсіндірілген.  Онда депозиттің теориялық анықтаммасы,  құрылу жолдары, оның функциялары  туралы айтылған. Жалпы түрде  депозитті сақтандыру ұйымдастыру  мен қолдану әдістері, негізгі  концепциялары берілген.Екінші бөлімінде  депозитті сақтандыру формалары,  депозитті ұйымдастыру жолдары  мен әдістері, оның негізгі мақсатарын  қарастырамын. Басқару мәні ашылған,  мемлекеттің депозитті басқарудағы  атқаратын рөлі, шетел тәжірибесі  қарастырылған,олардың депозит жүйесінің  ерекшеліктері.  Үшінші бөлімде  Қазақстан Республикасының қазіргі  жағдайда проблемалары және жетілдіру  жолдары ерекшеліктері мен принциптері,  оның проблемалары мен қиындықтары  мен әдістері қарастырамын. Қазақстанның  депозиттерді сақтандыруды дамыту  тенденциялары мен алдағы мақсаттары  және заңдарды қарастырамын жазылады.   Бүгінгі күндері депозиттерді сақтандырудың рөлінің жоғары екенін түсінген үкімет Қазақстан Республикасының коммерциялық банктердегі жеке тұлғалардың салымдарын сақтандыру қорын құрды. Бұл қордың тәжірибесі бүкіл дүние жүзі елдеріндегі нәтижелі қызмет көрсетіп жатқан осындай қорлардың тәжірибесінен таңдап іріктеліп алынып жатыр. Мұндай озық тәжірибелер қорлар АҚШ, Германия, Франция, Англия, Жапония және т.б елдерде бар. Бұған қоса әлемдік және отандық тарихта жалпы сипатқа және ауыр салдарларға ие болған көптеген банктоттық жағдайларын ескере түсіреді.

                                                 I-тарау

                          1.1.Депозит салымдар және оның мәні

Депозит дегеніміз – бұл бір тұлғаны, депозиторды екінші тұлға – Банкке (соның ішінде Ұлттық банкке) олардың талап етуі бойынша, немесе белгілі бір уақыт өткеннен кейін толығымен немесе бөлшектеп, алдын ала келісілген сыйақы немесе сыйақысыз тікелей салымшаға (депозиторға) қайтарылуы тиіс ақша сомасы.Банктік депозит – салымшыны банкке алдын ала келісілген сыйақы қоылып қайтарылу шарты негізінде берілген ақша қаражаттары.Депозиттік операциялар коммерциялық банк үшін оның ресурсын қалыптастырудың ең негізгі көзі болып табылады. Жеке тұлғалар, іскерлік фирмалар, акционерлік компаниялар, жеке кәсіпорындар, коммерциялық емес ұйымдар, үкіметтік мекемелер, мемлекеттік кәсіпорындар, жергілікті билік органдары қаражаттарды коммерциялық банктерге ынтамен орналастырады.  Бұл бірнеше себептермен түсіндіріледі. Біріншіден, банктер салымдардың үлкен сенімділігін қамтамасыз етеді, екіншіден, салымшылар өз салымдарын кез келген уақытта қайтаруды талап етіп қана қоймай, одан асатын сомада қарыз ала алады, үшіншіден бұл салымдар  табыс әкеледі.Банктерге орналастырылған уақытша бос ақша қаражаттары салымшы үшін екі рөл атқарады, яғни, бір жағынан салымшыға табыс әкелетін капитал рөлін атқарады.Депозиттік операциялар мынадай қағидалармен ұйымдастырылады:  банктік пайда алуға немесе болашақта пайда  алу үшін жағдай жасауға;  депозиттік операциялар әрекет етуі керек;  банк балансының өтімділігін жоғары дәрежеде демеп отыратын мерзімдік салымдарға депозиттік операциялармен қарыз аударылуы қажет; депозиттік операциялар мен қарыздырды беру бойынша өзара байланыс пен сабақтастылықты қамтамасыз ету қажет;  депозиттерді тартуға әрекет ететін банктік  қызметтерді дамытуға шаралар қолдану.Банктермен тартылатын депозиттердің көлемі негізінен негізгі 4 факторға тәуелді болып келеді:  халықтың ақшалай табыстарының көлемі;  олардың банктік жүйеге деген сенімінің деңгейі;  салымдар бойынша нақты пайыз мөлшерлемесі;  елдегі банктік жүйенің даму деңгейі және ондағы қаржылық өнімдердің дамуы.Ақша қаражаттарын сақтандыру шоттарына аудару ерікті сипатта жүзеге асады. Әрбір салымшы ақша қаражатын орналастыру кезінде көптеген шарттарды ескере отырып банкті өз қалауынша таңдайды. Банк менеджері депозит мерзіміне, мөлшеріне, оған есептелетін пайыз және тағы да басқа шарттармен салымшыны таныстырып, толық және ақысыз кеңес беруі тиіс.Ағымды операцияларды жүргізу барысында барлық операциялар депозиторға берілген жинақ кітапшасында есепке алынады. Кезекті операцияларда шот иесі шотқа ақша салу немесе одан кері алу үшін жинақ кітапшаларын міндетті түрде ұсынуы керек. Депозиттердің басқа түрлеріне қарағанда жоғары пайыздардың төлеуінің жинақ  салымдарын құнтты демеу және салымшылардың жинақтарын банктерде сақтауды ынталандыру үшін пайдаланылады. Халық пен коммерциялық емес ұйымдар кәдімгі жинақ салымдарын кеңінен қолданылады. АҚШ-та корпорациялар, фирмалар және басқа да коммерциялық ұйымдар үшін шоттың шекті сомасы 150 мың долларға белгіленген.Халықтың салымдарын тарту мақсатында жинақтардың түрлі формалары қолданылады: ұтысқа, сыйлыққа, жастарға және т.б. мақсаттарға. Әдетте ол халыққа қосымша қызметтерді (пошталық, телеграфтық, саудалық және т.б.) ұсынулармен бірге жүреді. Жинақ шоттарының тұрақты мерзімі болмайды және шот иесінен ақшаны кері алу туралы алдын ала ескерту талап етілмейді, олар бойынша чектер берілмейді.Жинақ салымдары мерзімді салымдардың маңызды бөлігін құрайды. Мерзімдік салымдардың басқа бір түрі – мерзімді депозиттік сертификат болып табылады. Ол банкіге тұрақты пайыздық мөлшермен белгілі бір мерзімге банкіге қаражаттарды еңгізгендігін күәландыратын ақшалай құжат. Оларды компанияларға, фирмаларға және салымшының өзінде қалатыны, берілмейтіні болады. Ақшаны мерзімнің аяқталуымен тек сертификаттарды ұсыну арқылы банктен алуға болады, ал мерзімі – 14 күннен 18 айға дейін болуі мүмкін.Сонымен жинақ салымдарына (шоттарына) мынадай сипаттама беруге болады:  ақша қаражаттарының сақталуының нақты белгіленген мерзімі болмайды;  салымды кез келген уақытта хабарламай алуға болады;  шотқа ақша қаражатын салу немесе алу кезеңінде жинақ кітапшасы депозиторымен ұсынылады. Ол кітапшада ақша қаражаттарының барлық қозғалысы көрініс табады.  Жеке тұлғалармен ашылатын жинақ салымдарының мынадай түрлері бар:  мерзімді жинақтаушы салым;  қосымша толықтырылатын салым;  ағымдағы жинақтаушы салым.  Мерзімді жинақтаушы салым бойынша нақты мерзім  белгіленеді немесе осы салымды шоттан алынатын мерзімі белгіленеді. Мерзімді жинақтаушы салым бойынша төленетін сыйақы мөлшері басқажинақтаушы салымдарымен салыстырғанда жоғары болып келеді. Қосымша толықтырылатын жинақтаушы салымы. Бұл шотқа алдынала келісілген ақша сомалары аударылып отырады. Жинақталған қаражат белгіленген күнде беріледі (жаңа жылда, мектеп бітірген кезде және т. б.). Ағымдағы сақтандыру салымы – негізінен жалақыны аудару үшін пайдаланылады. Бұл шот бойынша ақша қаражаттары келіп түсуі және аударылуы еркін жүзеге асады.

   1.2. Қазақстан Республикасындағы салымдарды сақтандыру жүйесі

        Қазақстандық  салымшылардың коммерциялық банктерге  сеніп тапсырған салымдарын қорғау  проблемасы халық салымдарының  жинақ банктерде құлдырауы мен  жекелеген қаржылық құрылымдардың  тоқырауы және қазіргі уақыттағы  кейбір банктердің тиімділігінің  болмау нәтижесінде туындап отыр. Қазіргі коммерциялық банктердің  клиенттік құрылымында жекелеген  тұлғалардың салымшылар саны  өсуде, халықтың салымдарының  мөлшерлері көбеюде және осыған  байланысты депозиттерді қорғауды  жетілдіру қажеттігі де туындады. Ұлттық банктің тарапынан жеке  тұлғалардың салымдарын кепілдендіру  және сақтандыру қоры бойынша  жүйенің тиімді жұмыс атқаруына  бағытталған шаралар жүргізілуде.  Бірақ аталған жүйенің дамымаған  жерлері мен аяқталмаған тұстары  бар және жетілдіру үшін біздің  шаруашылығымызда шетелдік тәжірибені  ескеруіміз керек. Көптеген елдерде  салымдарды сақтандыру мен кепілдендірудің  көптеген жүйелері қызмет атқарады, олардың тәжірибесін біз өз  еліміздегі осы тектес жүйені  жетілдіруге пайдалануымыз керек.Банктердің  қалыпты жұмыс істеуіне ең  керекті жағдай — олардың өміртіршілігі  қолдайтын сәйкес жүйенің болуы.  Осындай жүйелер дамыған елдердің  көпшілігінде бар және ол өзара  байланысты екі қызмет атқарады: біріншіден, төлем қабілетсіздігі  шегіне жеткенде экстремалды  жағдайларда банктерге қаржылық  көмек көрсетеді, яғни екіншіден,  депозиттер бөлімі бойынша сақтандыру  төлемдері арқылы олардың салымдарын  сақтандырады. Әр елде коммерциялық  банктердегі салымдарды қорғаудың  әр түрлі механизмдері бар.Қордың  құрылтайшысы Ұлттық банк болып  табылады. Қордың акцияларын ҚР  үкіметі және қатысушы банктер  сатып алуы мүмкін. Қордың жарғылық  капиталы 1 млрд. теңгені құрайды.  Қордың атқарушы органы- басқарма  болып табылады. Басқарма тоғыз  адамнан тұрады. Қор басқармасы  құрамына Қордың төрағасы мен  Ұлттық банктің екі өкілі, қатысушы  банктердің төрт өкілі және  Қазақстан Қаржыгерлер ассоциациясының  бір өкілі кіреді. Қор басқармасының  төрағасы Ұлттық банктің ұсыныумен  басқарма мүшелері арасынан сайланады.

Қордың банктік  шоттары тек Ұлттық банкте ашылады. Қордың ақшаларын орналастыру төмендегідей:

1) Қор активтерінің 80 пайыздан  кем емес мөлшерінде мемлекеттік  бағалы қағаздар;

2) Ұлттық бнктегі салымдарға 10%-тен астам (депозиттерге)

Қор мына негізгі  қызметтерді атқарады:

-        қатысушы-банктің  еріксіз таратылуы жағдайында  оның салымшыларына (депозиторларға) салымдары (депозиттері) бойынша  ережемен анықталған көлемі мен  тәртіптер өтемақы төлейді:

-  активтерді басқаратын;

- қатысушылар куәліктерінің есебін жүргізеді;

- қор жарғысында қарастырылған және қазіргі ережелерге, сондай-ақ Ұлттық банктің басқа да құқықтық-нормативтік актілерінде қарастырылған басқа қызметтердіде атқарады.

Қор қызметтерін атқаруда мынадай құқықтарды иеленеді:

-  Ұлттық банкпен ақпарат алмасу және жеке тұлғалардың, қатысушы-банктердің банктік құпияны құрайтын ақпараттардан басқа салымдардың (депозиттердің), міндетті ұжымдық кепілдендіру (сақтандыру) объектісі болып табылатын салымдардың (депозиттердің) жалпы сомасы мен қаржылық жағдайы туралы мәліметтер алып отыруға;

- Ұлттық Банкке қатысушы банктердің қазіргі ережелер мен банктік заңдама талаптарын бұзу фактілері туралы хабардар етуге;

-  Қазіргі ережелер  мен бекітілген тәртіп бойынша  қатысушы-банкті жеке тұлғалардың  салымдарын (депозиттерін) міндетті  ұжымдық кепілдендіру (сақтандыру) жүйесінен шығарып, қатысушы куәлігін  қайтып алуға;

-  салымшылардан (депозиттарлық)  еріксіз таратылатын қатысушы  банктерден салымдар бойынша  төленетін өтемақы мөлшеріндегі  құқықтар мен талап ету кезектерін  сатып алуға;

-  салымшыдан берілген  банктің салымшыларға қормен  өтемақы мөлшерінде еріксіз таратылатын  қатысушы банктерден талаптарды  қанағаттандыруды талап етуге;

-  қатысушы банкті тарату  комиссиясының құрамына өз өкілін  енгізуге;

-  өз құзыретінің шегінде  басқа да құқықтарды жүзеге  асыруға құқылы.

Өз қызметтерін жүзеге асыру барысында қор:

1. еріксіз таратылатын  қатысушы банктерге регрестік  талап қою құқығын иеленеді;

2. Ұлттық банкке өзінің  қызметі жайлы қаржылық есеп  беру, соның ішінде Ұлттық банк  анықтаған тәртіпте, формада, мерзімде  аудиторлық ұйым растаған жылдық  есепті береді.

Қор басқармасының өкілеттілігі:

1. Банктерде жеке тұлғалардың  салымдарын міндетті ұжымдық  кепілдендіру жүйесіне енгізу  туралы шешім қабылдау.

2. Қазіргі ережелерге  сәйкес қорға міндетті күнтізбелік  және басқа да жарналардың  қатысушы банктермен мөлшерлемесін  салу мерзімдерін бекітеді.

3. Банк қатысушы-банктерді  инспекторлық тексеруден өткізу  немесе оларға шектелген ықпал  ету шаралары мен санкцияларды  қолданады, банктік жарнамада  қарастырылғандай депозитті қабылдауға, ашуға және жеке тұлғалардың  банктік шоттарын жүргізіге берілген  лицензиялардың күшін жою немесе  қызметін тоқтату туралы Ұлттық  банкке өтініш беруге шешім  қабылдайды.

4. Қатысушы-банкті жеке  тұлғалардың салымдарын міндетті  ұжымдық кепілдендіру жүйесінен  шығару туралы шешім қабылдау.

5. Қор активтерін Ұлттық  банкке келісім бойынша сенімдік  басқаруға беру туралы шешім  қабылдайды.

6. Еріксіз таратылатын  қатысушы-банктердің салымдар бойынша  өтемақысын төлеу туралы шешім  қабылдайды.

7. Агент-банкті иаңдайды.

8. Қор басқармасының төрағасын  сайлау және Қордың лауазымды  тұлғаларын тағайындау.

9. Қордың жыл сайынғы  кірістер мен шығыстар сметасын  бекітеді.

10.Қазіргі ережелерге  сәйкес басқа да өкілеттіліктер.

Қордың лауазымды тұлғалары  мен қызметкерлері өз қызметтерінжүзеге  асыру барысында қатысушы-банктердің қызметі туралы белгілі болған ақпараттардың  барлығын тек қызмет бабында ғана пайдалануға және құпиялылығын сақтауға міндетті.

Қатысу банктердің міндеттері:

1) Уақтылы және толық  көлемде міндетті күнтізбелік  және басқа да жарналарды Қор  басқармасының шешіміне сай төлеп  отыру.

2) Мәліметтерді уақытында  және толықкөлемде Қорға ұсынып  отыру.

3) Еріксіз таратылған  қатысушы-банк туралы сот шешімі  күшіне енген күннен бастап  салымшы алдындағы міндеттеменің  орындалуы жайында қорды дереу  хабардар ету.

4) Жеке тұлғалардың салымдарын  міндетті ұжымдық кепілдендіру  жүйесінің объектісі болып табылатын  салымдар бойынша банктік салымдарды  келісім шарт бойынша енгізу, салымдар бойынша өтемақы төлеу,  соның ішінде валюталық өтемақы,  салымшыдан Қорға өтемдер мен  қатысушы-банктің салымдары туралы  ақпаратты еріксіз таратылу жағдайында  беруге талап ету құқын көшу.

5) Клиенттеріне өзінің  жеке тұлғалар салымдарын міндетті  ұжымдық кепілдендіру жүйесіне  қатысатындығын қатысушы-банктің  берілген күні мен нөмері көрсетілген  куәлігін көрсету, сондай-ақ жазбаша  хабарлаудың көмегімен клиенттер  сұрақтарына жазбашажәне ауызша  жауаптарында салымдар бойынша  өтемдер төлеу шартын хабарлау.

6) Салымшылар алдындағы  міндеттемелердің уақтылы және  толық орындалмауын туғызатын  жағдайлар жайында Қорды дереу  хабардар ету.

7) Қорға еріксіз таратылу  жағдайындағы қатысу-банктердің  жеке тұлғалардың салымдарға  ақша қабылдауын дәлелдейтін  мәліметтер мен банк растаған  құжаттардың көшірмесі, яғни Қор  басқармасы бекітетін жеке тұлғалардың  нысандары бойынша салымдарының  міндетті ұжымдық кепілдендіру  объектісі болып табылатынын  дәлелдейтін құжаттар ұсыну.

8) Қазіргі режелерге сәйкес  басқа да талаптарды орындау.Қатысушы  банк қазіргі ережелер мен  талаптарды орындамаған жағдайда  Ұлттық банк оларға банктік  заңнамада қарастырылған шектеулі  ықпал ету шаралары мен санкциялар  қолдануға құқылы.

           Банктер өтініш пен құжаттарды  бергеннен кейін міндетті күнтізбелік  жарнасын төлегені туралы қазіргі  ережелердің қосымшыларына сәйкес  толтырылатын қатысушы куәлігін  алады. Қор қатысушылар куәлігінің  есебін қатысушы банктер реестеріндегі  ақпаратқа сәйкес жүргізеді. Қатысушы  куәлігін алған банктер қатысушы-банктер  реестірінде тіркеледі. 

Банктер  жеке тұлғалар салымдарын міндетті ұжымдық кепілдендіру жүйесінен  шығарылып, қатысушыкуәлігі мына жағдайларда  қайтарып алады:

-        қатысушы-банкке  депозиттер қабылдауға жеке тұлғалардың  банктеріндегі шоттарын ашу және  жүргізуге берілген лицензияның  күшін жою немесе тоқтата тұруға  шешім қабылданғанда;

-        жыл  бойында бірнеше мәрте (екі  немесе одан да көп) Қорға  жарналарды кешіктіріп төлейтін  болса немесе аударымдарды толық  көлемде жасамаса;

-  қазіргі ережелер  мен белгіленген басқа да талаптар  бұзылғанда.

Жеке тұлғалардың салымдарын міндетті ұжымдық кепілдендіру жүйесінен  шығарылған жағдайда және оның қатысушы куәлігі қайтарылғаннан кейін қатысушы банк, банк реестірінен шығарылады. Қатысушы банкке жеке тұлғалар салымдарын міндетті ұжымдық кепілдендіру жүйесінен  шығарылғандығы туралы Ұлттық банк осы  шешімді қабылдағаннан кейін  үш күн ішінде  қайтарып беруге міндетті.Қор  басқармасының қатысушы куәлігін беру немесе жеке тұлғалардың міндетті ұжымдық  кепілдендіру жүйесінен банк қатысушы-банкті  шығару туралы шешімі үш жұмыс күн  ішінде республикалық баспа беттерінде мемлекеттік тілде немесе орыс тілінде  жариялануы тиіс.Банк-қатысушының әрбір  салымщысына Қор келесі тәртіптегі салымдары бойынша өтем жүргізеді:

-  200 000 теңгеге дейінгі  салымдар бойынша – 100 % сомасы  қайтарылады;

-   200 мыңнан 400 мыңнан  теңгеге дейінгі салымдар бойынша  200 мың теңге + 200 мыңнан асқан  соманың 80 %;

-   400 мыңнан 600 мың теңгеге  дейінгі салымдар бойынша 200 мың  теңге + 200 мыңнан асқан соманың  80 % + 400 мың теңгеден асқан соманың  60 %;

- 600 мыңнан 800 мың теңгеге  дейінгі салымдар бойынша 200 мың  теңге + 200 мыңнан асқан соманың  80% + 400 мың теңгеден асқан соманың  60 % + 600 мың теңгеден асқан соманың  40%;

-   800 мыңнан 1 млн.теңгеге  дейінгі салымдар бойынша 200 мың  теңге + 200 мыңнан асқан соманың  80% + 400 мың теңгеден асқан соманың  60 % + 600 мың теңгеден асқан соманың  40 % + 800 мың теңгеден асатын соманың  20%;

-   1 млн теңгеден  астам сома бойынша 80 % 200 мың  теңгеден + 60% 200 мың теңгеден + 40 % 200 мың  теңгеден + 800 мың теңгеден асатын  соманың 20 %;

-  60 % 200 мың теңгеден + 40 % 200 мың  + 20 % 200 мың теңгеден + 1 млн  теңгеден соманың 10 % мөлшерінде;

Бір салымшының салымдарының  барлығы  қосылып бір салым  ретінде қарастырылады. Өтем ақы  теңгемен жүргізіледі. Шетел валютасындағы  салым сомасы сол салым орналастырылған  банк-қатысушының еріксіз таратылуы  туралы шешімі күшіне енген күнгі  кедендік және салықтық төлемдерді есептеу  үшін және олардың мақсаттары үшін Ұлттық банкпен тағайындалатын шетел  валютасының теңгеге қатысты  курсы бойынша анықталады.Банктерге  орналастырылған уақытша бос  ақша қаражаттары салымшы үшін екі  рөл атқарады, яғни, бір жағынан  ақша ретінде, ал екінші жағынан салымшыға  табыс әкелетін капитал рөлін  атқарады.          Банктермен тартылатын депозиттердің көлемі негізінен 4 факторға тәуелді болып келеді:

-халықтың ақшалай табыстарының  көлемі;

-олардың банктік жүйеге  деген сенімінің деңгейі; 

-салымдар бойынша нақты  пайыз мөлшерлемесі;

-елдегі банктік жүйенің  даму деңгейі және ондағы қаржылық  өнімдердің дамуы;

Салымшылар алдында өз міндеттерін атқару үшін Қор Ұлттық банктен, ҚР үкіметінен, басқа ұйымдардан қарыз алуға құқығы бар немесе Ұлттық банктің ресим қайта қаржыландыру мөлшерлемесінен жоғары мөлшерлеме бойынша олардың  кепілдемелері  негізінде қарыз ала алады. Күнтізбелік жарнаның міндетті мөлшерлемесі әрбір қатысушы-банктер үшін оның қаржылық жағдайы мен әдістеріне сәйкес жеке белгіленеді. Ұлттық банк белгілейтін бұл мөлшерлеме есептік тоқсанның соңғы мерзіміндегі күнтізбелік міндетті жарна төленер алдында салымдар сомасының 1,125%-тен 0,375%-ке пайызға дейін мөлшерді құрайды.Резервті қалыптастыру үшін салымдар бойынша өтемдер келесі тәртіппен жүзеге асырылады:

1) Салымдар бойынша бойынша  толық көлемде өтемдері өтеу  үшін қатысушы-банктер алғашқыда  аударған міндетті күнтізбелік  жарналар мен Қор активтерін  орналастырудан түскен инвестициялық  табыстар сомасы пайдаланылады.

2) Алғашқыда қалыптастырылған  резервтік сомасы жеткіліксіз  болған жағдайда Қордың жарғылық  капиталынан 500 млн. теңгеден аспайтын  сомадағы ақша пайдаланылады.

3) Салымдарды өтеу үшін  резервтің алғашқы қалыптастырылған  сомасы жеткіліксіз болған жағдайда  жетіспеген соманың 50%-н қатысушы  банктердің Қордың банктік шотына  қосымша жарналар төлеу арқылы  төленеді, ал салымдар бойынша  жетіспеген соманың 50% Қор есебінен  қарызға алынады.

          Салымдарды өтеу үшін Қордың  қарызға алынған ақшалары, сондай-ақ  Қордың жарғылық капиталының  есебінен төленген өтелу сомалары  еріксіз таратылатын қатысушы-банкке  регресті талапты қанағаттандыру  есебінен жабылады, сонымен бірге  қатысушы банктердің мөлшері  мен мерзімі Қор басқармасының  қатысушы банкке тартылған, сақтандыруға  жатқызылған салымдарының мөлшеріне  тәуелді түрде белгіленетін төтенше  жарналар есебінен жабылады.  Қатысушы-банкке Ұлттық банктің  қолдануы мүмкін болатын шектеулі  ықпал етуі мен санкциялары  банк заңнамасында қарастырылған  болса да, бұл банкті міндетті  күнтізбелік, қосымша және төтенше  жарналарда төлеуден босатпайды.Қазақстан Республикасы банк жүйесінің екінші деңгейлі банктеріндегі жеке тұлғалардың салымдарын (депозиттерін) сақтандыру (кепілдендіру) қажеттігі көп жылдардан бері шешімін таппай келе жатқан мәселелердің бірі болатын. Мұндай мәселенің туындауы Қазақстан Республикасы экономикасының нарықтық қатынастарға өтуіне және халықтың банктердегі көптеген жылдар бойы жинаған ақша қорларының, яғни жинақтарының 1990 жылдардың басында инфляция  әсерінен банктердің жабылуы салдарынан жоғалып етумен байланысты болып отыр. Бірақ жеке тұлғалардың салымдарын (депозиттерін) сақтандыру (кепілдендіру) қорын құру онай мәселе болмады. Халықтың коммерциялық банктердегі салымдарын сақтандырудың біріншіден, халық қолындағы айналысқа түспей отырған ақшалай қаражаттарын экономикаға тарту, екіншіден, ақша иелерінің табыстарын өсіру, үшінішіден, банк жүйесін ақша ресурстарымен қамтамасыз ету, төртіншіден, экономиканың нақты секторларына жұмсалынатын несие ресурстарын көбейту, бесіншіден, өндірістерге ішкі инвестицияны тарту және тағы басқа да көптеген пайдалы тұстары бар. Бұл жүйенің қызметін мемлекеттен ретеуінсіз нәтижелі ұйымдастыру мүмкін емес. Соңғы жылдардың тәжіребесі көрсеткендей экономиканы мемлекеттік реттеу бойынша іс-шаралар ғылыми, әдістемелік және ұйымдастырушылық негізде органикалық бірігуді қажет етеді. Осы үш бөлімнің біреуінің әлсіреуі экономикалық-әлеуметтік процестерді реттеуде кері әсерін тигізеді және ақша-несиелік, әлеуметтік сонымен бірге халықаралық байланыстардың бұзылуына әкеліп соқтырады.2000 жылы өткен қаржыгерлерден конгресінде “Қаржыгерлер ассоциациясының” төрағасы Д. Сенбаев 400 млн. доллардан астам ақшалай қаражат халық қолында қалып отыр, оны экономикаға банк жүйелері арқылы тарту халықтың банктердегі салымдарын сақтандыру қорын ашуменен іске асады десе, Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев осы қаржыгерлердің конгресінде халық қолында 1 миллиардтан астам қаражат бар, ол қаражаттарды сақтандыру қаражат иелеріне де, ел экономикасына да тиімді дей келе, Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктердегі жеке тұлғалардың салымдарын сақтандыру-банктердің өздерінің шешетін мәселесі, бірақ мемлекет тұсынан көмек пен реттеуді қажет етеді деп тұжырымдады.Екінші деңгейдегі банктердегі тұрғындардың және ұйымдардың салымдарын банктердің төлем қабілетінің болмай қалуынан қорғауды қамтамасыз ету мақсатында Ұлттық банкке екінші деңгейдегі ірі банктерімен бірлесе отырып қысқа мерзімде тұрғындардың депозиттерін ұйымдық сақтандыру жүйесін құруды және оны іске қосуды тапсырды. Көп ұзамай, 1999 жылдың 5 қарашасында Ұлттық Банк екінші деңгейдегі банктермен банктер ассоциациясымен және қаржыгерлер ассоциациясымен бірлесе отырып екінші деңгейлегі банктердегі жеке тұлғалардың салымдарын міндетті түрде ұжымды сақтандыру ережесін енгізді. Осы сақтандыру жүйесі шеңберінде жарғылық қоры 1 миллиард теңгені құраған “Қазақстанның жеке тұлғалардың салымдарын (депозиттерін) кепілдендіру (сақтандыру) қоры” ЖАҚ құрылды. Бұл қорға қаржы жағдайы тұрақты халықаралық стандарттар негізінде қызмет көрсетуші тұрғындардың мерзімді салымдарының 90% мөлшерін өздеріне жинақтаған 17 банк алғашқыда мүше болып отыр. Бұл банктер: “Тұран-Әлем Банкі”, “ЦентКредит Банкі”, “Қазақстанның Халық жинақ Банкі”, “Алматы Сауда Қаржы Банкі”, “Темір Банкі”, “Көмір Банкі”, “Демір Қазақстан Банкі”, “КазКоммерцБанкі”, “Цесна Банкі”, “Нұр Банкі”, “Евразия Банкі”, “Каспий Банкі”, “Қазақстанның Сити Банкі”, “Қазақстанның HSBC Банкі”. Қазақстанның жеке тұлғаларының салымдарын сақтандыру Қоры “Қазақстан Республикасы екінші деңгейдегі банктеріндегі жеке тұлғалардың салымдарын міндетті түрде ұжымды кепілдендіру (сақтандыру) Ережесі” негізінде және басқа да Қазақстан Республикасы Конституциясына, Заңдарына нормативті актілеріне сүйене отырып қызмет ететін қаржы мекемесі. Бұл қордың негізгі мақсаты – қатысушы-банктердің еріксіз жойылуы жағдайында жеке тұлғалардың салымдарын кепілдендіру жолымен салымшылардың мүддесін қорғау. Қор салымшымен банктің арасындағы қатынаста салымның сақталуының кепілі ретінде үшінші тұлға болып қызмет атқарады. Салымшылырдың мүддесін қорғау банктерге деген тұрғындардың сенімін қайта қалыптастыруға бағытталған. Өйткені халықтың банктерге, қорларға, басқа да қаржы мекемелеріне деген сенімі соңғы бес-алты жылда өте төмендеп кетті.Бұған себеп аталып отырған мекемелердің өз қызметтерін дұрыс атқара алмауы нәтижесінде жабылып қалуы, банкротқа ұшырауы, міндеттелерін өз уақытында орындамауы, оған мемлекеттің қолданатын шараларының болмауы және тағы басқа көптеген жағдайлар. Өз жұмысын жаңадан бастап отырған Депозиттерді сақтандыру қоры тәжірибесі көп шетелдердің депозиттерді сақтандыру қорларының жеке тұлғалардың сұранымды, мерзімді салымдарын және жеке фирмалардың шотарындағы ақшалай қаражаттарын сақтандыру мүмкіндігін өз қаржы жағдайы күшейіп алғаннан кейін енгізуіне болады. Нарықтық экономикасы жақсы дамыған елдердің  банк жүйесінің бірден-бір бөлінбес бөлігі – салымдарды сақтандыру қоры болып табылады. Өйткені салымдарды сақтандыру жүйесі салымшылардың сеніміне жауапты және олардың салымдарының жоғалмауына, тәуекелден қорғалуына кепілдік береді. Қазақстанның жеке тұлғалардың салымдарын кепілдендіру жүйесі шет ел тәжірибелеріндегі сақтандыру жүйелерінің Қазақстан экономикасы  жағдайына қолайлы, тиімді жақтарын алып, қалыптасуда. Қор бүгінгі күні өз Ережесін бойынша қаржы жағдайы нашарланған банкті банкрот деп сот шешімінің жариялануымен агент-банк арқылы оның салымшылырына сақтандырылған салым сомасын төлеуді ғана міндеттеніп отыр. Қаржылық қиыншылық көріп отырған банкке қаржылық көмек көрсету немесе келесі бір қаржы жағдайы тұрақты банкке осы банктің активтерін сату туралы ешқандай сөз қозғалмайды. Қор өз қызметінде қатысушы-банктердің сақтандыру жарнасының жоғарылмауы жағдайын ескеріп өз Ережесіне шетелдер сақтандыру жүйелерінің озық нәтижелерін енгізуі керек.Қазақстанның салымдарды сақтандыру қорының қарамағында әр уақытта өсіп отыратын қордың резервін құрайтын сақтандырылған салымдар бойынша  өтеу үшін төлеуге арналған ақша сомасы бар. Әр тоқсан сайын қатысушы-банктердің күнтізбелік жарналарды аударуымен қордың резерві толығып отырады. Егер қатысушы-банктің бірінің жойылуы барысында сақтандырылған салымдар сомасын өтеуге арналған қордың активтері жеткілікті болмай жатса, онда жетпеген ақша сомасының жартысы қатусышы-банктердің қосымша жарна төлеуі есебінен төленеді.Салымдарды өтеу қордың қатысушы-банктер арасынан тендр өткізіп анықтаған агент-банкі арқылы іске асады. Осы агент-банк арқылы салымшылар өз салымдарын алуына болады. Ал қордың алған қарызы, төлеген қосымша жарна сомасы және өтелінуге жұмсалынған алғашқы қордағы бар резервтік активтер сомасы жойылып жатқан банкке регрестік талап қою есебінен қайтарылады. Қордың алған қарызы және жарғылық қор есебінен сақтандырылған салымдар сомасын өтеуге жұмсалынған қаражаты қатысушы-банктердің күтілмеген жарнасы есебінен өтелінуі мүмкін. Мұнан түсінетініміз – салымдарды сақтандыру жүйесі ұжымды болып табылады. Сондықтан да қатысушы-банктер еріксіз жойылып жатқан банктің салымдарын өтеу (қайтару) бойынша бірлесіп жауапкершілік жүктейді. Ақшалай қаражаттарын банк депозиттеріне салу барысында салымшы ол банктің сақтандыру жүйесінің мүшесі ме, әлде жоқ па екен білуі керек. Салымдарды сақтандыру жүйесіне мүше болып табылатын банктердегі мерзімді депозит қана сақтандыру объектісі болып табылады, ал басқа депозиттер сақтандыруға жатпайды.2006 жылдың шілде айына дейін депозиттерді сақтандыру келесі мазмұнда болды: егер қатысушы-банк еріксіз жабылатын болып жатса, онда Қор банк-агент арқылы салымшыға 200 000 теңгеге дейінгі салымы бойынша 100% өтеу жүргізеді, ал одан ары қарай бекітілген ережелер бойынша өтелінеді. Қатысушы-банктегі бір салымшыға салымы бойынша максималды өтеу көлемі 1 000 000 теңгені құраған. Бұл салымдарды өтеу жағдайы жеке тұлғалар үшін кейбір жағдайларды түсініксіз және сақтандыру қоры мен банктер үшін көп жұмыс уақытын алатын тиімсіз болғандықтан, бұл жағдайды өзгерту мәселесі көтерілді.    Салымдарды кепілдендірудің өсу көрсеткіштері. 2007 жылдың 1 қаңтарына дейін 2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап кепілдендірілген депозиттер Мерзімді депозиттер 7 млн.теңгеге дейін;Талап етуге дейінгі депозиттер;Карт-шот пен ағымдағы шоттардағы ақша қалдықтары;

Жеке тұлғалардың  барлық депозиттері

Кепілдендіруді қамтамасыз етудің максималдық көлемі   400 000 теңге 700 000 теңге

Кепілдендірудің қамтамасыз ету төлемі төленеді Депозиттік валютада Теңге бойынша

Кепілдендірудің қамтамасыздығының  төленуінің басталуы сот шешімінің күшіне енуінен бастап 7 жұмыс күн ішінде сот шешімінің күшіне енуінен бастап 14 жұмыс күн ішінді

Кепілдендірудің қамтамасыз етілуінің төленуі банк-агент  арқылы Төлем басталғаннан кейін 3 ай мерзім ішінде Төлем басталғаннан кейін 6 ай мерзім ішінде

Кепілдендірілген депозиттер бойынша сыйақының максималдық  көлемі Қормен бекітіледі Қормен бекітілмейді (әр банк өз бетінше бекітеді)7 шілде 2006 жылы Қазақстан Республикасының Президенті бекіткен «Қазақстан Республикасының екінші деңгейдегі банктерінің депозитті міндетті сақтандыру » заңы бойынша, депозиттік кепілдендірудің жүйесін жаңарту және салымшылар алдында кепілдендірудің тартымды түрлерін ұсыну туралы құқықтық негіз құрылды. 2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап бір салымшыға деген сақтандырудың максималдық көлемі 700 000 теңгені құрайды.Ал қазіргі уақытта жеке тұлғалардың депозиттерінің көлемін сақтандыру деңгейі теңге бойынша 700 000 теңге, ал шетел валютасы бойынша 360 000 теңге немесе 90 пайыз мөлшерінде және депозит сомасының пайызы Ұлттық банктің қайта қаржыландыру ставкасын 50% есебінде қайтарылу жағдайыменен қайта қаралып, бекітілді.

                               II-тарау

                        2.1.Қазақстанның бөлшек депозит нарығы

Сыртқы нарықтан ресурстарды тарту мүмкіндігінің болмауы ресурстық база ретінде ішкі депозиттердің әлеуетті тартымдылығын елеулі арттырды. Алайда, қорландырудың ішкі көздері дәстүрлі түрде барынша шектелген болуынабайланысты клиенттердің банк жүйесіне деген сенімін сақтау проблемасы өте көкейкесті болып қалып отыр.

Осы міндеттерді шешу мақсатында мемлекет жеке тұлғалардың депозиттері бойынша кепілдік берілген өтемақы көлемін ұлғайту туралы шешім қабылдады, ол 2012 жылғы 1 қаңтарға дейін бес миллион теңгені құрады. Кепілдік берілген өтемақы көлемінің көбеюіне байланысты ҚР Ұлттық Банкінің Қорды барабар қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету мақсатында Қордың жарғылық капиталы 110 млрд. теңгеге дейін жеткізілді. Қабылданған дағдарысқа қарсы мемлекеттік бағдарлама шеңберінде Қордың жарғылық капиталы бұдан әрі де жыл сайын 01.01.2012 қарсаңына дейін 10%-ға көбейтілетін болады. Бұл шаралар банктерге қатысты қоғамдағы үрейлі көңіл-күйдің алдын алуға мүмкіндік береді. 12

Экономикадағы және банк жүйесіндегі  жағымсыз үрдіске қарамастан халықтың банк секторына деген сенімі жоғалған жоқ. Өткен жыл ішіндегі халықтың екінші деңгейдегі банктердегі салымының өсуі шамамен 29%-ды құрап, 2010 жылдың басында абсолюттік мәні 1,9 трлн. теңгеге жетті. 01.01.2010 қарсаңында салымдардың жиынтық көлемі 6 621 млрд. теңгені құрады, бұл 01.01.2007 мезетіндегі көрсеткіштен 2,5 есе көп1-кесте.

ЕДБ салымдарының өсіңкілігі (резидент еместердің шоттарын есепке алмағанда)

Жалпы алғанда, қазақстан банктеріне жеке тұлғалар салған депозиттердің көлемі екі жыл ішінде 1/3 есеге өсті: дәлірек, 2008 жылы – 3% және 2009 ж. – 29% өсу қарқыны орын алды.

Ірі салымдар көлеміндегі өзгерістер 2009 жылы депозиттік негіздің өсуінің анықтаушы факторы болды, осы өсім 15 млн.теңгеден асады – 660 млрд. теңгеден 869 млрд. теңгеге дейін немесе 32%. Мерзімді депозиттердің көлемі 1-ден 5 млн теңгеге дейін – 87 млрд. теңгеге елеулі өсті. Одан басқа, жылдық өсім шамамен 65 млрд. теңгені құраған ағымдағы шоттардағы қалдық ақшалардың өсуі, сонымен қатар, талап еткенге дейін салымдар көлемінің 33 млрд.теңгеге өсуі маңызды роль атқарды. Кепілдік берілген өтемақы сомасы 2008 жылдың IV тоқсанынан бастап 5 млн. теңгеге дейін артқаннан кейін жеке тұлғалардың 5 млн теңгеге дейінгі мерзімді депозиттерінің жиынтық көлемі 489 млрд. теңгеден 580 млрд теңгеге дейін немесе 19%-ға өсті.

5 млн. теңгеге дейінгі сома шоттары барларды қоса алғанда ЕДБ-дағы жеке тұлғалардың шоттарының жалпы саны 99,8%-ды, ал мұндай депозиттердің мөлшері 45%-ды құрады.

Қордың болжамдары бойынша, ЕДБ-дағы жеке тұлғалардың депозиттік базасы шамалы қарқынмен ғана өсетін болады.

              2.2.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚАРЖЫ

НАРЫҒЫНДАҒЫ АХУАЛЫ ЖӘНЕ 2010-2012 ЖЫЛДАРДАҒЫ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ДЕПОЗИТ НАРЫҒЫНЫҢ ДАМУ КЕЛЕШЕГІ

Қазақстан экономикасына жалпы шолу

Алдыңғы екі жыл қазақстанның қаржылық секторы мен тұтастай экономика үшін ұзаққа созылған дағдарыс кезеңі болып табылды, ол әлемдік экономикадағы белсенділіктің баяулауы қаржылық және тауар нарықтарының тұрақсыздығымен, экономикалық өсу мен республикадағы ішкі сұраныстың азаюымен, негізгі экспорт тауарларына, сондай-ақ, жылжымайтын мүлік нарығындағы бағаның құлдырауымен сипатталды.

Шикізат тауарларына әлемдік бағаның елеулі ауытқуы өтімділік тапшылығы жағдайын шиеленістіре түсті. Мысалы, 2008 жылғы шілдеде Brent маркалы мұнай баррелінің бағасы шамамен 147 долларды құраса, ал 2008 жылдың аяғында мұнай бағасы 3,7 есе төмендеп, баррелдің бағасы бар болғаны шамамен 40 долларды құрады.

2009-2010 жылдар республиканың негізгі экспорт тауарларына бағаның біртіңдеп қалпына келуімен ерекшеленеді. Мемлекеттердің көпшілігі дағдарыстың салдарларымен күрес үшін қабылдаған қазыналық және монетарлық сипаттағы шаралары олардың экономикаларының 2009 жылдың екінші жартысында біршама жандануына алып келді. Көптеген дамушы елдердің өсуін қалпына келтіруде тауар нарықтарындағы бағаның, әсіресе энергия ресурстарына бағаның өсуі негізгі мәнге ие. Мысалы, 2010 жылдың сәуірінде мұнай баррелінің бағасы 85 доллардан асты және болжауларға сәйкес, шикізат тауарларына баға орта мерзімді келешекте сақталатын болады, бұл жақын келешекте Қазақстанның экспорттық түсімінің көбеюіне болжам жасауға мүмкіндік береді.

Шикізат тауарларына әлемдік бағаның өсуі, сонымен қатар Ұлттық банк 2009 жылдың басында жүргізген бір сәттік девальвация экономиканың экспорттық-бағытталған салаларын қолдады, яғни өткен жылдың 2-жартысынан бастап өндірістің қалпына келу динамикасын және қаржылық көрсеткіштердің жақсартылғанын көрсетеді.

Тұтастай, 2009 жылы ЖІӨ 1,2%-ды құрады. Экономиканың өсуін сақтауға мемлекеттік қолдаудың маңызды көлемі, сондай-ақ өткен жылдың екінші жартысынан бастап әлемдік тауар нарықтарындағы баға конъюктурасының жақсаруы ықпал етті.

Мемлекеттік дағдарысқа қарсы бағдарлама және оның нәтижелері

Ағымдағы әлемдік дағдарыс Қазақстанның экономикасына бірнеше себептер бойынша елеулі әсер етті, олардың арасынан мыналарды бөліп көрсетуге болады: