Қазақстан Республикасындағы салық салудың оңайлатылған жүйесі

Кіріспе 

    Кез келген өтпелі экономикаға және осындай экономикадағы Қазақстан Республикасына салық жүйесінің өзгермелілігі, тұрақсыздығы тән болып келеді. Қазақстан Республикасының Салық кодексі 2002 жылдың 1 қаңтарынан бастап өз күшіне енгеніне қарамастан,одан кейін де енгізілген көптеген өзгертулермен, түзетулерге қарамастан 2009жылдың 1ші қаңтарынан кейін де салық жүйесін реформалау әліде аяқталған жоқ. Кодекстің кейбір бөлімдері мен тараулары қазірдің өзінде елеулі түзетулерді енгізуді қажет етеді. Бұл әсіресе ҚР Салық кодексіндегі « Арнаулы салық режимдері» бөліміне қатысты.

    Қазақстанның  қазіргі заманғы экономикасы  үшін шағын бизнес, ауыл шаруашылығы  және өндіріс салалары басымды салалар  болып табылады. Сондықтан шаруашылық субьектілеріне тиімді, қарапайым және мақсатты салық жүйесін құру бірінші кедзектегі қаржылық міндет болып табылады. Осы мақсатта кодекспен шағын бизнес субьектілері, ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілер және құмар ойындарын ұйымдастырушылар мен ойын бизнесімен айналысушылар үшін арнаулы салық режимдері белгіленді. Бұл ғылым практикадан қалып, ал практика теорияны озып келе жатқан жағдай болып отыр. Тек қазақстандық емес, сонымен қатар ресейлік экономикалық әдебиеттерде де арнаулы салық режимдері сияқты жаңа құбылысқа арналған терең ғылыми зерттеулер кездеспейді. Әлі күнге дейін ерекше қаржылық – ұйымдастырушылық категория ретінде бұл түсініктің мазмұны жайлы мәселер зерттелмеген, сонымен қатар арнаулы салық режимін құрудың концептуалды, методологиялық және қағидалық негізі жасалмаған. Осы жерден салық салудың арнаулы режимдерін практикалық ұйымдастыру мәселелерін талқылаудың әлсіздігі шығып отыр. Мұндай режимдердің негізінде не жатуы керек, салық төлеушілердің қандай категориялары, қызмет түрлері мен салалар арнаулы режиммен қамтылу мүмкін және қамтылуы тиіс, оның субьектілері үшін қандай салықтарды қалдыру керек және алып тастау керек, арнаулы салық жүйесін қаншалықты жеңілдету мүмкін, салық салынатын базаны және жалпы төлемдердің ставкаларын қандай бағытта құру керек және т.б мәселелер жеткілікті.

    Арнаулы салық режимін құрудың ғылыми негізделген концептуалды – методологиялық базаның болмауы ҚР Салық кодексінің бөлімдері мен тармақтарына әсер етпей қоймады. Жоғарыда айтылған барлық мәселелер аталған заң актісінде  өзінің тиісті әдістемелік  шешімін обьективті себептерге байланысты таба алмады. ҚР Салық кодексінің тарауларында көрсетілген нақты арнаулы режимдер бірыңғай бағыттың болмауымен, өзінің реттеушілік мәні бойынша арнаулы режимдерді формалды ететін басқа да кемшіліктері мен мәселелері жөнінде дұрыс емес болып отыр. Арнаулы салық режимдері қызмет барысында белгілі – бір салық төлеушілер категориялары , қызмет түрлері мен салалары үшін салық режимін жеңілдету керек және сол үшін таңдап алынған экономиканың артықшылықты салаларын ынталандыруы тиіс. Арнаулы салық режимін құру мәселелерінің теориялық және практикалық жағынан жеткіліксіз жетілдірілгені туралы айта отырып, бұл проблема ғылыми әдебиеттерде мүлде қарастырылған жоқ деп айтуға болмайды. Арнаулы салық режимінің концептуалды негізі болып бірыңғай салықтың жеке теориясы табылады, бұл ойды XVII ғасырда У. Петти айтқан, XVIII ғасырда Ф. Кенэ концепциясында құрастырылып, XIX ғасырдың аяғында американдық экономист Г. Джорджпен дамыған. Бірыңғай салық концепциясы өзінің дамыған түрінде Қазақстан Республикасында және Ресей Федерациясында қызметтің жекелеген түрлері үшін салық салудың оңайлатылған түрінде және бірыңғай ауыл шаруашылық салығы түрінде ұйымдастырылған.

    Тақырыптың  мақсаты Қазақстанда салық салудың оңайлатылған жүйесінің тәжірибесі мен теориялық негізін, ұйымдастырушылық – методологиялық және әдістемелік әрекетін жетілдіру жолымен Қазақстан Республикасында ( бірыңғай салық базасында) арнаулы салық режимдерінің рационалды жүйесін құру болып табылады.

    Тақырыптың  зерттеу пәні оңайлатылған салық салу жүйесіне және оның қызмет етуіне белгілі – бір салық төлеушілер категориясын ауыстыру процесіне жатқызылатын қаржылық ұсыныстар болып табылады.

    Тақырыптың  зерттеу обьектісі болып жалпы  салық жүйесінің құрамындағы  Қазақстан Республикасының арнаулы салық жүйесінің Алматы қаласы Жетісу ауданы бойынша Салық комитетіндегі қызмет ету тәжиребесі.

    Дипломдық жұмыстың әдістемелік және теориялық  негізі ретінде салық және салық  салу теориясы, бірыңғай салықтың жеке теориясы, қазақстандық, ресейлік  және басқа да шетел экономистерінің шағын бизнеске, ауыл шаруашылығына және өндіріс саласына салық салудың тәжірибесі  мен теориясының мәселелері бойынша ғылыми еңбектері, сонымен қатар Салық кодексі, Қазақстан Республикасының заңды және нормативті актілері және Алматы қаласы Жетісу ауданы бойынша СК сандық мәліметтері қарастырылды. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1.   Қазіргі кездегі арнаулы салық режимдерінің мәні мен мазмұны
0. Арнаулы салық режимдерінің қолдану аясы

    Қазақстандағы барлық оңайлатылған салық салу жүйесіндегі ең негізгі режим ретінде арнаулы салық режимдері экономиканы мемлекеттік реттеудің нарықтық емес механизмі болып табылады, өйткені олар белгілі-бір субьектілер үшін бизнесті жүргізуге жағдай жасайды. Нәтижесінде, «көрінбейтін қол» нарығының принципі бұзылады. «Жеңілдіктердің көмегімен реттеу салық төлеушілердің қызмет түрлеріне тәуелсіз барлық салық салудың негізгі теңдік принципін бұзады». Сондықтан арнаулы салық режимдерін енгізу негіздемелі және түсіндірмелі қадам болуы тиіс. Арнаулы салық режимдерінің нарықтық емес болуы, оларды енгізудің тапсырмалары мен мақсаттарын орындау үшін оларға қажетті белгілі-бір қызмет мерзімін қолдануды талап етеді. Мақсатқа қол жеткізу бойынша арнаулы салық режимін енгізу  немесе оны өзгерту кезінде арнаулы салық режимі түзетулерге тартылуын немесе қызметін тоқтатуы  тиіс.

    Олар  тек белгілі-бір жағдайлармен  ғана енгізілуі тиіс, яғни көбірек  қайтарым бере алатын кезде ғана. Сондай-ақ әр бір арнаулы салық режимдері үшін нақты ситуациялық тапсырмалар бекітілуі тиіс.

    Арнаулы салық режимін енгізудің тапсырмалары мен мақсаттарының бағытының қатаңдығына қарамастан, ол мәселені шешетін жалғыз құрал бола алмайды. Жалпы арнаулы салық режимінің салық саясатындағы негізгі құрал сияқты барлық жағдайларға арналған құрал болып табылмайды. Салық саясаты өзінің мазмұны бойынша либералды нарықтық экономика жағдайында  экономикалық субьектілерге тікелей әсер етуі мүмкін емес және әсер ете алмайды да. Оның әсер етуі тек экономикалық жағдайларда ғана жүзеге асырылады. Сондықтан арнаулы салық режимдерінің қызмет нәтижелерін бақылап, бағалап және талдап отыруы керек. Арнаулы салық режимдерінің мақсаттары құрылған экономикалық жағдайлар өзгере алады және салық оежимдерінің уақытша сипаттамасын шартты етеді.

    Арнаулы салық режимдерінің заңды әрекеттеріне қатысты шектеу принциптері қолданылады. Олар бірнеше себептерге байланысты қолданылады. Біріншіден, салық жүйесіндегі арнаулы салық режимдерінің ерекше орны, олардан салық жүйесінің базистік негізін қалаушы салықтарды алмастырмайтын ұйымдастырушылықтың болуын талап етеді. Екіншіден, жоғарыда көрсетілген арнаулы салық режимдерінің мақсаты бағыттары олардың тек белгілі бір жағдайлармен байланысты қабылданатынын қарастырады. Үшіншіден, арнаулы салық режимдерінің нарықтық емес жағдайы нарық механизміне олардың әсерін төмендету үшін, елдің жалпы экономикасындағы қызметіне шектеулерді орнатуды қажет етеді. Осы принциптерсіз салық саясатында тиімді арнаулы салық режимдерін орнату мүмкін емес.

      Осылайша, арнаулы салық режимдерінің  төрт сипатын ерекшелуге болады: нарықтық емес, мақсатты бағыттар, уақытша сипат, заңды қызметінің шектеулілігі – соңғы үшеуі арнаулы салық режимдерінің құрудың принциптері болып табылады.

      Әрекет етуші заңдылықтар қазіргі  уақытта төрт арнаулы салық  режимдерін реттейді: шағын бизнес  субьектілеріне салық салудың оңайлатылған жүйесін, өнімдерді бөлу туралы келісімдерді орындау кезінде салық салу жүйесі, ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруші заңды тұлғаларға және кәсіпкерліктің жеке түрлеріне салық салу жүйесі. Сондай-ақ, басқа екі салық режимдері: еркін экономикалық аймақтарға салық салу жүйесі жабық әкімшілік – териториялық білім беруге салық салу жүйесі әрекет етуші заңдылықтармен бір рет те реттелмеген. Осы екі арнаулы салық режимдері әлеуметтік – экономикалық бағыттары бірнеше деңгейдегі билікпен анықталатын нақты территорияға байланысты.

    Мағынасы  бойынша бұл жалпы унификациялық  жүйеге жеке ерекшеліктерді енгізудің  екі түрлі әдісі болып табылады. Салық салудың оңайлатылған жүйесімен  концессия келісімі шектеулі салық  төлеушілер үшін көптеген белгіленген салықтарды бір ғана арнаулы салықпен алмастыруда қолданылады. Еркін экономикалық аймақтарда салық салумен жабық әкімшілік территориялық білім берулерде керісінше, осы терминдердің жалпы түсінігіне сүйене отырып, салық жүйесінің базасында қосымша салық түрлерін енгізуді қарастиырады. Сонымен бірге, екінші жағдайда арнаулы салық режимдерінің шектеулілігі, бірінші кезекте территориялық принципімен қызмет етеді.

    Арнаулы салық режимдерінің шектеулілігі, оларды белгілі бір территорияларға  енгізу муниципалды немесе аймақтық билікке сәйкес салық саясатының бір бөлігі екендігімен түсіндіріледі. Бірақ республикалық билік жергілікті басмаларға келіспеуге немесе осы режим енгізілетін барлық территориялар үшін арнаулы салық режимдерінің ережелерін белгілеуге құқығы бар. Нәтижесінде, арнаулы салық режимдеріне қатысты республикалық және жергілікті биліктің үйлесімділігі жайлы мәселелер  туындайды.

    Осылайша, біздің арнаулы салық режимдерінің екі типі ерекшеленеді:

1. территориялық
2. субьектілік

    Территориялық типтегі арнаулы салық режимдерінің заңды әрекеті территориялық принципі бойынша шектеледі, ал салықтық бақылау белгілі бір территорияға бағытталады. Оларға еркін экономикалық аймақтағы салық жүйесі мен жабық әкімшілік – территориялық білім беру салық салу жүйесін жатқызады.

    Субьектілік типтегі арнаулы салық режимдерінің заңды әрекеті салық төлеушілер ортасын – осы режимінің субьектілерін  анықтау бойынша шектеледі, ал салықтық бақылауға салық төлеушілердің  белгілі-бір  шарттарын қанағаттандыру бағытында және жаппай жүзеге асырылады. Оларға шағын бизнес субьектілеріне оңайлатылған салық салу жүйесін, өнімдерді бөлу туралы келісімдермен концессиясы келісімін орындау кезіндегі салық салу жүйесін, сонымен қатар ауыл шаруашылық өнімдерін өндірушілерге салық салу жүйесін және жүктелген табысқа бірыңғай салық түрінде қызметтің жеке түрі үшін салық салу жүйесін жатқызуға болады.

    Салық саясатында арнаулы салық режимдерін қолдану қажеттілігі елдің экономикасын дамытудағы олардың ерекше ролімен  түсіндіріледі. Жоғарыды айтылып кеткендей, салық саясаты мемлекеттің әлеуметтік – экономикалық саясатының маңызды құрамы болып табылады. Оны ұйымдастыру барысында бизнес пен экономиканы жалпы немесе белгілі - бір бағыттағы дамытудың мақсаттары шешілуі керек. Сонымен бірге, салық саясаты биліктің фискалдық мүмкіндіктерін анықтайды, сәйкесінше үкімет алдыңдағы міндеттемелерді ұйымдастыру үшін, сонымен қатар инфрақұрылымдық бизнесті құру және қолдау бойынша қажетті қаржылық ресурстардың түсуін қамтамасыз етеді.

    Осыған  байланысты, салық саясаты жалпы әлеуметтік - экономикалық саясаттың шегінде қойылған мақсаттарға сәйкес жеке экономикалық территорияларды немесе жеке экономикалық субьектілерді дамытуды ынталандыруға бағытталған кезде ғана тиімді бола алады. Нақ осындай мақсаттарды салық саясаты Салық кодексінің шағын жеңілдіктерімен ерекшелінетін республикалық билікке бағытталған, біртекті аранулы салық режимдерінің шегінде орындайды. Яғни, арнаулы салық режимдері Салық кодексінің салық жүйесіне тұрақтылықты және анықтылықты қамтамасыз етудегі ынталандырушы мақсаттарды жүзеге асыратын, салық саясатының құралы болып табылады. Бұл факт кез – келген аранулы салық режимі бастапқыда әлеуметтік және экономикалық мақсаттардың белгілі – бір блогын шешуге бағытталатындығымен расталады.

    Шағын кәсіпкерлік субьектілері салқы салу жүйесінің бір бөлігін, шағын бизнестің дамуын жеделдетудегі ынталандыруда және бәсекелестік күресте қолдануда пайдаланады. Арнаулы салық режимінің екінші түрі, еркін экономикалық аймақ, белгілі – бір территориялардың әлеуметтік – экономикалық деңгейін жақсарту үшін құрылады. Жабық әкімшілік – территориялық білім берудегі арнаулы салық режимі бизнеске белгілі – бір шектеулерді қолданатын, мемлекеттік реттеулері күшті қалаларда бизнесті бәсекелестік деңгейде ұстап тұру үшін арналған².

    Өнімді  бөлу туралы келісімді және концессия  келісім – шартын орындау кезіндегі  салық салу жүйесі, ұзаө мерзімді ірі  жобаларға қатысуға инвесторлардың қызығушылығын тудыру үшін арналған. Соңғы уақыттарда осы арнаулы салық режимін қолданудың мақсаттылығы саяси және ғылыми талас үшін аса маңызды мәселе болып отыр, бұл салықтық реформаны және салық жүйесін қайта құрумен байланысты Қазақстан Республикасының салық саясатында беріліп отырған арнаулы салық режимінің мағынасының өзгеруіне байланысты болып отыр.

    Кез – келген экономикада қаржылық ресурстар қажет, әсіресе экономика экономикалық дағдарысты бастан өткізсе. Ескірген негізгі қорларды қайта құру мен жаңарту және қорларды құру қажет. Осындац мәселерді шешу үшін инвестицияның едәуір көлемі қажет, бұған өз бетінше қамтамасыз етуге көптеген елдерлің жағдайы келмейді.

    Ұлттық  инвесторлар экономикалық саясаттың  кез – келген бағыттарында қысқа  жіне орта мерзімді кезеңдерде қаражат  көздерінен шектеледі, үкімет шетел  инвестицияларының көмегіне жүгінуге мәжбүр болады. Олардың көлемін ұлғайту үшін көптеген мемлекеттер инвестициялық климатты жақсарту бойынша бар мүмкіншіліктерін қолданады және олардың көбісі осындац жақсатрудың бірі ретінде шаруашылықты жүргізу практикасына жеке инвестицияларды тарту әдісі, яғни концессияны енгізуді таңдады. 

    Шаруашылық  құқықты концессия түсінінгі  болып, мемлекеттің деке меншік иесіне шаруашылық сферасында кейбір қызмет түрлерін орындауға құқық беретін  акт табылады. Яғни, концессия деп  аймақтық жіне мемлекеттік биліктің меншігі болып табыладын шаруашылық обьектілерді, кәсіпорындарды және табиғи байлықтарды төлем көздерінің сәйкес келуіне байланысты белгілі –бір талаптар негізінде мемлекеттік емес инвесторға мемлекетпен қолдануға және уақытша иелік етуге, сонымен қатар мемлекеттік инвесторға мемлекеттік монополия болып табылатын қызмет түрімен айналысуға құқықтың берілуін айтамыз.

    Концессия келісім – шартына отырған  кезде мемлекет жеке инвесторға өзінің кейбір айрықша функцияларын береді және инвестор келісім – шартқа сәйкес мемлекеттің меншік обьектілерінде шаруашылық қызметті жүзеге асыруға мүмкіншілік алады. Сонымен қатар, инвестор басқа экономикалық субьектілермен салыстығанда ерекше артықшылықты жағдайда болады: концессиялық қызмет нәтижесінде алынған барлық өнімдер оның меншігінде болады, сондай – ақ оған салықтық жеңілдіктер мен преференцияларды қарастыратын арнаулы салық салу режимдері беріледі.

      Концессиялар елдің мемлекеттік  билігінің нормативтік – құқықтық  актілерінің негізінде және жеке  инвестор мен мемлекеттік билік  субьектісі арасындағы концессиялық келісім - шарт негізінде беріледі. Көптеген елдерде ондай инвестор ретінде отандық және шетел кәсіпкері бола алады. Нәтижесінде мемлекет және инвестор уақытша, көбінесе ұзақ мерзімді концессиялық келісім - шартта қаржылық қатынасты бекітеді. Сондықтан да, концессиялық заңдылық концессиялық келісім – шарт шегінде инвестор қызметіне қатысты арнаулы салық режимін қолдануды қарастырады.

    Мемлекет  концессияны ұйымдастыру барысында  екі рольді атқарады: азаматтық құқық  субьектісі ретінде келісім - шартқа отырады және бұқаралық билік органы ретінде қала береді. Соңғысы ретінде, концессиялық қызметті жүзеге асырғанға рұқсат береді, оған мүліктік және басқа да құқықтарын сақталуына мемлекеттік кепіл береді, келісім - шарт талаптарының мемлекеттік билік органдарымен орындалуын қамтамасыз етеді, концессиянерден келісім – шартта қарастырылған төлемдерді және ұлттық заңдылықпен белгіленген салықтарды өндіріп алады, концессинердің қызметіне бақылау жүргізеді және заңға қарсы әрекеттер орын алған жағдайда оны әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікке тарта алады.

    Қазіргі уақытта 120 астам мемлекеттер концессияларды және басқа да шетелдік жеке инвесторларды  тарту формаларын қолданады, олар концессия  бойынша дағдарыстық экономиканың барлық проблемеларынан арыла алмайды және шетелдік капиталдарды тартудың басқа мүмкіншіліктерін алмастыра алмайды, бірақ ақша қаражаттарын салудың басқа формаларын таңдауды кеңейтеді, ал бұл әртараптаңдыру қазіргі кезде өз бетінше елдің инвестициялық климатын жақсартуда.

    Концессияда ең бастысы, бұл форма заңды кепілдендірілген болып табылады. Концессия негізінде ақша қаражаттарын салу инвестициялық тәуекелдердің туындауынын көптеген себептерін шектейді, ал бұл қазақстандық жағдайда өте маңызды болып отыр. Концессиялық келісім –шартқа отыру кезінде кәсіпорын қызметі инвестор үшін аса айқын болады, концессиянер мен ұжым арасындағы келісе алмаушылықтар ұжымдық келісім –шарт арқылы шектетіледі, басқару менеджерлерді қайта дайындау арқылы немесе шетелден мамандарды шақырту арқылы жақсарады. Сонымен қатар, жеке инвесторларды құқықтық қорғаудың жеткіліксіздігіне байланысты саяси – әлеуметтік тәуекелдердің салдарынан туындайтын қауіпті төмендетеді. Яғни, мұнда ұлттық тәуекелдер немесе мүлікті тәркілеу, келісім –шарттағы міндеттемелердің мемлекетпен бұзылуы, салық салу талаптарының өзгеруі, шетелге қаржылық құралдарды аударуда шектеулерді енгізу және т.б. жағдайлар туралы айтылып отыр.

    Келісімге келудің нәтижесінде инвестор үшін ақша қаражаттарын салудың табысты  тиімді нормасына жетуге, ал мемлекет үшін концессияны ұсынудан жанама экономикалық тиімділіктерді алуға және максимум табысты алуға мүмкіншілік туады.

    Бірақ концессияның болуы, қоғам мен үкіметтің  елді тоңау сияқты ұлттық тәуелсіздікке  қәуіп төндіретін қауіптенушілік қатынасты  тудырады. Мұндай қауіптенушілікке екі жағдай себеп болып отыр: біріншіден, концессияға тек табиғи байлықтарды береді, ал екіншіден, концессиянерлер үнеме үстеме табысқа қол жеткізіп, оларды және өндірістік өнімдерді шетелге шығаруға тырысады³.

    Бұл қауіптену дәйекті болып отыр, өйткені көптеген елдер туындаған экономикалық проблемаларды шешуге жағдайы келмей, оларды ұйымдастыру процесі бақыланатынын ұмытпау қажет, оны концессиялық саясат пен ұлттық заңдылықтар бақылайды. Үкімет инвесторлардың ұлттық қызығушылықты қолдамайтын ұсыныстарынан бас тартуға құқылы, концессиялық қызмет мемлекетпен байқалады, концессиянердің таза табысының нормасы бақылануы мүмкін. Қандай да бір елдің шаруашылық практикасына концессияны енгізу кезінде құқықтық базаға және шетелдік жеке инвесторлады тартудың талаптарына көңіл аудару қажет.

    Өнімді  бөлу туралы келісімді қарастыратын салық салу режимі арнаулы салық  режимі болып табылады. Соңғы уақытқа  дейін ол « Өнімді бөлу жөнінде  келісім туралы» заңмен реттеліп отырады, ал бұл Салық кодексінің концессияларына сәйкес келмейді және құқықтық қарама – қайшылықтарды тудырады. 

         Салық режимі – Салық кодексіне  белгіленген салықтарды және  бюджетке төленетін басқа да  міндетті төлемдерді төлеу жөніндегі барлық салық міндеттемелерін есептеу кезінде салық төлеуші қолданатын салық заңдары нормаларының жиынтығы.

         Салық режимдері екі топқа  бөлінеді:

    ·  Жалпы режим;

    .   Арнаулы салық режимі.

    Жалпы салық режимі – салық төлеушілердің  барлық санаттары үшін белгіленген және барлық салық және басқа да бюджетке төленетін басқа міндеттердің түрлерін есептеу мен төлеудің, сондай – ақ олар бойынша салық есептілігін берудің жалпы тәртібін қолдануды көздейтін тәртіп.

    Арнаулы салық режимі – салық төлеушілердің жекелеген санаттары үшін белгіленетін және жекелеген салық түрлерін есептеу мен төлеудің және жер учаскелерін пайдаланғаны үшін ақы төлеудің, сондай – ақ олар бойынша салық есептілігін берудің оңайлатылған тәртібін қолдануды көздейтін бюджетпен есеп айырысудың ерекше түрі.

    Арнаулы салық режимдерін қолданатын тұлғалар:

    .  Шағын бизнес субьектілері;

    .  Шаруа қожалықтары;

    .  Ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруші  заңды тұлғалар;

    .  Кәсіпкерлік қызметтің жекелеген  түрлері.

    Арнаулы салық режимі шағын бизнес субьектілері үшін төлем көзінен ұсталатын салықтардың қоспағанда, әлеуметтік салықты және корпорациялық немесе жеке табыс салығын есептеу мен төлеудің оңайлатылған тәртібін белгілейді. Басқа салықтарды, міндетті төлемдерді есептеу, төлеу және салық есептемесін табыс ету жалпыға бірдей белгіленген тәртіппен жүргізіледі. Шағын бизнес субьектілеріне арналған салықты есептеудің оңайлатылған тәртібі біржолғы талон, патент оңайлатылған декларация негізінде жүргізіледі. Аталған әдістердің әрқайсысы үшін оларды қолданудың шарттары ескеріледі: қызметтің ара – тұра сипаты, кәсіпкерлік қызметтің орны, сипаты, табыс мөлшері, қызметтің жүзеге асырылатын түрлерінің саны, жалдамалы жұмыскерлердің пайдалану және т.б.

    Шағын бизнес субьектілеріне арналған арнаулы  салық режимі қызметтің бірқатар түрлеріне, атап айтқанда: акцизделетін өнімді өндіретін, консультациялық, қаржылық, бухгалтерлік қызмет көрсететін , мұнай өнімдерін өткізетін, шыны ыдыстарын жинайтын және қабылдайтын, жер қойнауын пайдаланатын қызмет түрлеріне қолданылмайды.

    Ара – тұра сипаттағы кәсіпкерлік  қызметті ( жылына бәрін жинақтағанда тоқсан күннен аспайтын қызмет) жүргізген  кезде салықтық есеп – қисаптарға арналған біржолғы талон – арнаулы  салық режимін қолдану құқығын  куәландыратын және төлем көзінен  ұсталатын салықтарды қоспағанда, жеке табыс салығы бойынша бюджетпен есеп айырысу фактісін растайтын құжат пайдаланылады.

    Базарларда  тауар сату бойынша (жалдау шарттары бойынша базарлар аумағындағы киоскілерде, тұрақты үй – жайларда өткізуді қоспағанда) бюджетпен есеп айырысу, кәсіпкерлік қызметтің жекелеген түрлерінен басқа, біржолғы талон негізінде шағын бизнес субьектілеріне арналған арнаулы салық режимі бойынша ғана жүргізіледі.

    Бұл ретте, рыноктарда өткізу бойынша бюджетпен  есеп айырысудыжүзеге асыратын тұлғаларға шағын бизнес субьектілеріне және шаруа қожалықтарына арналған ережелер қолданылмайды.

    Жеке  кәсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куәлік, біржолғы талон және патент бланкілері қатаң есептілік бланкілері болып табылады және ақша алынбай  беріледі. Оларды басқа адамдарға беруге тыйым салынады.

    Салықты оңайлатылған декларация негізінде  есептеудің шағын бизнес субьектісі салық салу тоқсандық табысқа  есепті салық кезеңіне тиісті салықтардың  заңмен белгіленген мөлшерлемесін қолдану және саралау арқылы жеке кәсіпкерлер мен шағын бизнес субьектілері – заңды тұлғалар үшін дербес жүргізіледі.

    Патент  бойынша салықты есептеу кезінде  төлеу де бірдей үлеспен жүргізіледі.

    Патент  – арнаулы салық режимін қолдану  құқығын куәландыратын құжат.

    Белгілі бір арнаулы салық режимін қолдануға арналған патент нысанын уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді.

    Арнаулы салық режимі жеке кәсіпкерлер үшін рәсімделеді. Сонымен бірге арнаулы  салық режимін мынадай шарттарға  сай келетін: 1) жалдамалы жұмыскерлердің еңбегін пайдаланбайтын; 2) жеке кәсіпкер нысанындағы қызметті жүзеге асыратын; 3) патент негізінде арнаулы салық режимін қолданудың әрбір он екі ай мерзімі ішіндегі табысы 2,0 миллион теңгеден аспайтын жеке кәсіпкерлер қолданады.

    Жеке  кәсіпкер – заңды тұлға құрмай кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыратын резидент немесе резидент емес жеке тұлға.

    Шаруа қожалықтарына арналған арнаулы  салық режимі бірыңғай жер салығын  төлеу негізінде жүзеге асырылады, бұл салық ауыл шаруашылығы өнімін өндіру, ұқсату және өткізу бойынша  қызметтен алынатын жеке табыс салығын, ҚҚС, жер салығын, көлік құралдарына және мүлік салықтарын кіргізеді. Бірыңғай жер салығын салу обьектісі жер учаскесінің бағалау құны болып табылады, салық осы құнға 0,1 пайыз бойынша есептеледі.

    Бірыңғай  жер салығының төлеушілері қызметтің басқа түрлерінің көзіне салынатын жеке табыс салығын, әлеуметтік салықты, жинақтаушы зейнетақы қорларына аударылатын міндетті зейнетақы жарналарын төлеуден босатылмайды.

    Заңды тұлға – ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілерге арналған арнаулы салық режимі жерді пайдалана отырып, ауыл шаруашылығы өнімін өндіру, өзі өндірген осы өнімді ұқсату және өткізу жөніндегі, толық циклды мал шаруашылығы мен құс шаруашылығының, ара шаруашылығының ауыл шаруашылығы өнімін өндіру жөніндегі, сондай – ақ осы өнімді өткізу жөніндегі қызметіне қолданылады. Бұл салық режимі құнының есебіне корпорациялық табыс салығы, әлеуметтік салық, меншік, жерді тұрақты пайдалану немесе бастапқы өтеусіз уақытша жер пайдалану құқығымен жер учаскесі болған кезде төлейтін жер салығы, уақытша өтеулі жер пайдалану учаскесі болған кезде жер учаскесін пайдаланғаны үшін төлейтін ақы, мүлікке және көлік құралдарына салынатын салық енгізетін патент негізінде жүзеге асырылады. Сонымен бірге патент құнын есептеу кезінде бюджетке төленуге тиісті салық сомасы 80 пайыз азайтылады.

    Кәсіпкерлік қызметтің жекелеген түрлеріне  арналған арнаулы салық режимі құмар  ойын бизнесі, ақшасыз ұтыс ойын автоматтары, боулинг, картинг, бильярд, лото ойындары саласында қызмет көрсететін заңды  және жеке кәсіпкерлерге қолданылады.

    Арнайы  салық режимдері қолданылатын тұлғаларға салық салу мақсатында салық төлеушінің өзге оқшауланған құрылымдық бөлімшесі  болып оның функцияларының бір бөлігін  орындайтын, орналасқан жері бойынша  тұрақты жұмыс орындары жабдықталған аумақтық оқшауланған бөлімше танылады. Егер жұмыс орны бір айдан асатын мерзімге құрылса, ол тұрақты болып есептеледі.

    Салық кодексінде көзделмеген қызметтер  бойынша ауыл шаруашылық өнімдерін  өндіруші шаруа қожалықтары мен  заңды тұлғалар бюджетпен есеп айырысуды  шағын бизнес субьектілеріне арналған арнаулы салық режимінде жүзеге асыра алады.

    Экономикасы күшті елдердің қазіргі заманғы  және ертедегі экономикалық ғылыми, тәжірибесі мен даму тарихы көрсеткендей экономикалық мақсаттар мен тапсырмаларға  қол жеткізуде салық саясаты үлкен роль атқарады. Саясаткерлер, бизнесмендер және экономист ғалымдар қазіргі заманғы кез – келген нарықтық экономикалы елдердің әл – қуаты, сол елдің жалпы мемлекеттік экономикалық саясатын бейнелейтін тиімді салық саясатын қаншалықты сәтті ұйымдастыра алатынына байланысты екенлігін түсінеді. Сондықтан да салық саясатынын басты мақсаты мемлекеттің әлеуметтік экономикалық саясатынын – азаматтардың әл – ауқатынын өсуін және экономиканың өсуін қамтамасыз ету мақсатымен сәйкес келеді.