Қазақстанда кәсіпорындардың іскерлік белсенділігін шектейтін факторлар

Мазмұны

Кіріспе

Зерттеудің  өзектілігі. Қазіргі кезде жүзеге асырылып жатқан салық саясаты, сонымен қатар әлеуметтік-экономикалық үдерістерді басқару әдістері, іскерлік белсенділік түсінігінің теориялық жағынан негізделуінің жетіспеушілігі, оған салықтық әсер ету факторларының теориялық жағынан нақты зерттелмегендігі, кәсіпкерліктің дамуын ұстап отырғанын айғақтайды. Яғни іскерлік белсенділік ұғымының өзі жеткілікті теориялық өңделіп болмаған, ары қарай өңдеп, зертеуді қажет ететін құбылыс бұл.

Маңыз аударатын мәселе, «іскерлік белсенділік» түсінігіне нақты бір анықтама жоқ, сондай-ақ іскерлік белсенділікті слықтық  реттеу немесе іскерлік белсенділік  – салықтық реттеудің тікелей  немесе кері байланыс жүйесінде қарастырылмауы, олардың тиімділігін бағалаудың жоқтығы қазіргі таңда оырн алып отырған өзекті мәселелердің бірі десек қателеспеспіз. Іскерлік белсенділік – салықтық реттеу жүйесінде даму реттеу проблемелары шешілмеген. Іскерлік белсенділікті артыру үшін, біріншіден, салық саясатын жоғарыда талған мақсатқа бағытталған, өзара байланысты және өзара негізделген шаралардың кешені ретінде ұзақ мерзімге қалыптастыру (содан кейін жүзеге асыру) керек; екіншіден, салықтардың әлеуметтік реттеушілік қызметтердің жүзеге асыру жүйесін күшейту керек.

Нарықтық экономика  жолын ұстанған Қазақстан Республикасының кәсіпкерлік қызметінің өркендеуіне қаржы қатынастарының, оның ішінде әсіресе салық салу жүйесінің әсерін бақылау өте күрделі жұмыс болып табылады. Қазақстан Республикасындағы қолданыстағы экономикалық реформалардың маңызды бағыттарының бірі үздік әлемдегі стандарттарға барынша жақын бизнестік ортаның, оның шағын және орта бизнестің өркендеуіне, осы саладағы іскерлік белсенділіктің ықпал жасау.

Аталмыш бағыт «Қазақстан – 2030», Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі индустриялық-инновациялық даму стратегиясының мақсат мүдделерімен үндестік табады. Экономикасы дамыған елдердің тәжірибесі дәлелдеп отырғандай, кәсіпкерлік нығаюы экономикалық өсу, ғылыми-техниқалық прогрестің қарқыны, нарықтық бәсекеге қабілетті тауарлар мен қызметтерге толығуы, жаңа жұмыс орындарының құрылуы, бәсекелестік ортаның қалыптасуы тәрізді мәселелерді шешуде маңызды роль атқарады. Осы орайда нақты өндіріс саласындағы шағын және орта бизнес тәрізді экономиканың басым бағытын дамыту барысында қаржы әдістерінң алатын орны айтарлықтай. Демек нақты өндіріс саласындағы немесе экономикалық басқа салаларында болсын, шағын және орта бизнестің іскерлік белсенділігін арттыруда қаржылық әдістері жетілдіру күн талабынан туындап отырған көкейкесті мәселелердің бірі.

Салықтың әлеуметтік қызметі жеткілікті зерттелмеген, ең алдымен қызметкерлер, кәсіпкерлер  және мемлекет мүдделерінің өзара әрекетінің тиімділігі ретінде зертеулерді  жалғастыру талап етеді.

Іскерлік белсенділікті ынталандыру салық салу механизмінің болмауы, экономикалық өсу үшін керекті салық ортасының қалыптаспағаны. Кәсіпкерлік істің дамуы үшін мемлекет саясатының болжамдылығы мен мөлдірлігінің негізі болатын салық салудың тұрақтылығы жоқ. Қолданылып жүрген салық салу бойынша құқықтық-нормативтік актілер көптеген актілерөзгертулерге ұшырайды.

Экономикалық өсудің маңызды факторы ретінде салық  слау әлеуметтік –экономикалық ортасы терең іскерлік белсенділіктің дамуында маңызды рөл ойнайтындықтан ғылыми зерттеуді қажет етеді. Іскерлік белсенділік бұл экономикалық өсудің маңызды факторы болғандықтан, оған әсер ететін факторларды зерттеу өте маңызды. Осы ғылыми жүмыста экономикалық өсудің маңызды факторы ретінде іскерлік белсенділік қрастырылса, ал оған әсер ететін көптеген басқа факторлардың маңызды фактор салықтар қарастырылады.

Жұмыстың мақсаты - Іскерлік белсенділікті экономикалық өсу факторы ретінде салықтық реттеудің методологиялық негізі мен тәжірибелік бағыттарын ғылыми түрде негіздеу. Жұмыстың мақсатына жету үшін мынадай міндеттер қойылады:

1. Іскерлік белсенділіктің бағалау көрсеткіші, критериилерді негіздеу және талдаудың мазмұны.
2. Іскерлік белсенділіктің деңгейіне салықтың әсерін талдау.
3. Іскерлік белсенділікті шетел тәжірибесі негізінде салықтық ынталандыру.
4. «Инновациялық белсенділік іскерлік белсенділіктің құрамдас бөлігі ретінде оған салықтардың әсерін талдау.
5. Жалпы жүйедегі салық салудың басыңқы бағыттары мен оның экономикалық өсуге әсерін анықтау.

Зерттеу объектісі – Қазақстан экономикасындағы іскерлік белсенділікті салықтық реттеу жүйесі.

Зерттеу пәні - іскерлік белсенділікті салықтық реттеу сферасындағы қаржылық-экономикалық катынастардың жиынтығы.

Зерттеудің теориялық  негізін экономист ғалымдардың  қаржы теорияларына, экономикалық циклдарды  мемлекеттік реттеу мен салық салу теорияларына арналған негізгі еңбектері, сондай-ақ экономист ғалымдардың Іскерлік белсенділіктің іске асу формалары мен мәніне арналған еңбектері, салық саясаты бойынша қаржыгерлердің аналитикалық жұмыстары калайды.

Зертеудің тәжірибелік маңыздылығы. Жұмыстың қортындылары мен ұсыныстары жаңа салық механизмін құру негізінде салық жүйесінде құрылымдық өзгерістердің қалыптасуында қолданылуына болады. Бұл салық механизмдері экономикалық өсудің кешенді факторы ретінде шаруашылық жүргізуші субъектілердің іскерлік белсенділігінің жоғарылауына оң әсер ететін, фактор ретінде қарастырылуы керек.

Диплом жұмысының құрылымы зерттеу кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады

1     Іскерлік  белсенділіктің әлеуметтік-экономикалық мәні

1. Іскерлік белсенділік: мазмұны, өлшемі және бағалануы

Жиырмасыншы ғасырда  экономикалық ілім әлеуметтік-экономикалық қатынастардың ерекше категориясы  болып табылатын іскерлік белсенділік  ұғымына аса көңіл бөлмеген. Бұл  ұғымның болуына қарамастан, іскерлік белсенділіктің біраз аспектілері терең қарастырылмаған. Дегенмен, нарықтық жүйелердің дамуын зерттеу адамзат пен әлемдік шаруашылықтың дамуы барысында іскерлік белсенділік біраз өзгерістерге ұшырағаның және шешуші роль атқарғанын көрсетеді.

Іскерлік белсенділік  нарықтық экономиканың дамуының белсенді қозғаушы күші болып табылады. Тиімді нарықтық қатынастарды, әсіресе экономиканың негізгі салаларында қалыптастыру үшін іскерлік белсенділікті макро  және микро деңгейлерде экономикалық өсудің факторы ретінде қарастыру керек.

Қазіргі таңда іскерлік белсенділіктің қалыптасу факторлары, себеп-салдарлқ байланыстары мен әлеуметтік-экономикалық дамудағы ролі ашып қарастырылмаған.

Іскерлік белсенділіктің көп аспектілі сипаты, оның экономаканың әтрүрлі салаларындағы өзіндік көрініс табуы тиісті дейгейде ескерілмейді.

Нарықтық экономика  жағдайында іскерлік белсенділіктің заңдылықтары мен өзгеру тенденциялары жан  жақты және терең қарастырылмаған. Нарық шаруашылығының субъектілерінің  іскерлік белсенділігі экономикалық зерттеулердің маңызды бағыты болып табылады.

Отандық әдебиеттерде «іскерлік  белсенділік» категориясы ғылыми түрде  тіптен талданбаған. Ресей ғалымдары  біршама талдаулар жасаған. Кәсіпкерлердің іскерлік белсенділігін себеп салдарлық  байланыстарда тлық жиынтығын зеттеулер жүргізілмеген. Дегенмен интегралды іскерлік белсенділік (ұлттық экономика деңгейінде) пен ұйымдар мен жекелеген шаруашылық субъектілерінің өзара іскерлік әрекеттерінің мультипликатипті нәтижесі деп қарастыруға болады.

Көптеген экономистер іскерлік белсенділікті тек қана деңгеәде ғана қарастырады, оның зерттелуін экономикалық талдаудың маңызды бағыты деп және шаруашылық тәжірибесінің маңызды міндеті деп қарастырады. Іскерлік белсенділікті зерттеушілер арасында бұл ұғым анықтамасы мен мазмұны туралы бірыңғай пікір жоқ. Г.В. Остапкович іскерлік белсенділікті кәсіпорынның шаруашылық қызметінің интесивтілігін көсететін сандық сипаттамалардың жиынтығы және қолда бар ресурстар мен потенциалды тиімді пайдалану деп қарастырады. [1, 38б.]

Г.А. Краюхин болса  іскерлік белсенділік кәсіпорынының  қызмет нәтижесін көрсететін өндіріс көлемі, өнімдерді өткізу, өнімнің қабілеттілігінің жоғарлауының және т.б. көрсеткіштердің он динамикасымен анықталады деп санайды.[2, 159 б.]

И.К. Беляевский іскерлік белсенділікті келісім шарттардың сынамен, олардың динамикасымен, тапсырыс портфелінің жағдайы мен толтырылуы арқылы анықталатын нарықтық құбылыс қарастырады.[3, 47 б.]

В.В. Ковалев іскерлік белсенділік негізгі өндірістік қызметінің тиімділігі мен нәтижесін сипаттайды дейді. Бір типті, біріңғай кәсіпорындардың қызметін салыстыру нәтижесінде іскерлік белсенділікті сапалық дейгейде бағалайға қол жеткізеді. [4, 576 б.]

И.К. Беляевский, Г.Д. Кулагин, А.В. Коротков және басқалары тауар  айналысы динамикасының көрсеткіштері іскерлік белсенділіктің басты сипаттамаларының құрамына кіреді деп қарастырады. [3, 251 б.]

К.А. Раиций қаржылық жағдай кәсіпорынның тұрақтылығының және іскерлік белсенділігінің маңызды көрсеткіші деп санайды. Қаржылық жағдай кәсәпорынның бәсекеге қабілеттілігін, іскерлік серіктсетікте оның мүмкіндіктері мен потенциалын анықтауғы мүмкіндік береді. [5, 690 б.]

Н.К. Моисеева және М.В. Конышева іскерлік белсенділік деп өндірістік өткізу жүйесінің экономикалық өсуіне ықпал ететін әрекеттердің жиынтығын қарастырады [6,22 б.].

Жоғарыда аталған авторлар шаруашылық субьектілеріне қатысты «іскерлік белсенділік» категориясына анықтама беруге тырысқан. Біздің ойымызша ұйымның іскерлік белсенділігін экономикалық қатынастарын субъектілерінің шаруашылық қызметін макро және микро деңгейде тиімді басқаруға ынталандырылған процесс деуге болады, бұл процесс шаруашылық қызметі дамытуға, еңбекпен қамтуды өсіруге, нарықтық бәсекеге қабілеттілікке қол жеткізу мақсатында ресурстардың барлық түрін тиімді қолдану және нарық қатынастары мен жалпы ұлттық экономика субъектілерінің инновациялық, инвестициялық потенциалын қалыптастыру бағытталады.

Іскерлік белсенділік  материалды, еңбек, қаржылық және басқа  да ресурстардың қолданылуын тиімділігін  көрсетеді, сонымен қатар ұйымның потенциалды даму мүмкіндіктері мен басқару сапасын сипаттайды.

Соңғы жылдары іскерлік белсенділікті бағалауға скерлік  циклдың сапалық сипаттамасы  ретінде бірыңғай методологиялық тұрғыдан қаралуда, бұл қызмет ауқымы динамикасында  ресурстардың тартылып, қолданылуында көрініс табады. Іскерлік цикл іскерлік белснділіктің циклдық кезенің білдіреді. Нарық конъюнктурасы шаруашылық қызметінің көрсеткіші ретінде іскерлік белсенділік аясының тарылуымен немесе кеңеюімен анықталады. Іскерлік белсенділіктің кеңеюі өндірістің өсуі және контрактілер, тұтыну сұранысының өсуі арқылы көрінеді.Нәтижесінде нарық сыйымдылығы артып, тауарлар мен қызметтер көлемі өседі.   

Экономика дамуының белгілі  бір кезеніңде іскерлік белсенділік  аясы тарылады: сауда мәмілері азаяды, қолма қол және несие арқылы есеп айырысатын сауда операцияларының көлемі азаяды. Нәтижесінде тауарлар мен қызметтер өндірісі қысқарады.

Өндіріс көлемі азайғаннан кейін ұзақ «тоқырау» кезеңі басталды. Тауарлар мен қызметтер өндірісінің  өсуі, одан кейін төмендеуі, депрессия, соныңда оның қайтадан өсуінен тұратын уақыт интервалы іскерлік белсенділік дамуының циклын көрсетеді.

АҚШ-тың статистика және экономикалық зерттеулер бойынша Ұлттық бюросының анықтамасы бойынша бизнес циклдер экономикалық қызметтердің кеңеюі мен тарылуының толқындарынан тұрады, олар қайталанып тұрады, бірақ мерзімді емес (периодичный). Олар ұзақтығы мен интенсивтілігі жағынан әртүрлі болады, кәсіпкерлік қызметтің көптеген түрлері үшін бір жылдан он екі жылға болады.

Макроэкономикалық деңгейде анық циклдік толқыныстар көрінеді, яғни өсу мен төмендеу жағдайларының үнемі ауысып тұруы. Олардың бас кезінде дамудың әр түрлі деңгейлерде болады, олар әр түрлі ұзақтықта, тереңдікте және формаларда жүзеге асады. Бірақ көптеген циклдар процесінде көп ұқсастықтар  табуға боладыжәне олардың әр қайсысы бір біріне ауысып отыратын кезеңдерін көруге болады. Оларды іскерлік белсенділіктің фазасы немесе экономикалық циклдың фазалары деп аталады. Олардың төрт төрт фазасы бар: көтерілу, өте жоғары көтерілу (бум), қысқару және төмендеу немесе құлдырау.

Экономиканың толқынды қозғалысы туралы ойды он тоғысыншы  ғасырдың екінші жартысында Виллар Виллипс  айтқан болатын. Американ экономисі  әрі әдебиетшісі ойын былай келтіреді: «іскерлік әлемде өзінің өрлеу және төмендеу кезеңдері болыр тұрады, соған орай өндірісті кейбір уақыттарда тежеп, дағдарыстың алдын алса қоғам да аз зардап шегер еді». 1983 жылы ағылышн Джон Вейд (Орта және жұмыс кластарының тарихы) «сауда циклы» терминін, өрлеу және дағдарыс ұғымдарын қолданды. Ол сауда циклі бес, жеті жыл болады және өрлеу мен дағдарыстың алмасуы өткен жетпіс жылдың ішінде болып отырған дейді.

1837 жылы Самуель Джонс  Ллойд циклді былай түсіндірген  : «біз сауда жағдайы деп атайтын  құбылыстың тарихы мағыналы  (поучительно), бұл құбылыс қайталанып отыратын әр түрлі жағдайларға тап болады, сауда циклдің берік орналасқан формасына айналады». Алғашқыда біз оны баяу жағдайында байқаймыз, одан кейін жақсару жағдайында – сенімнің артуы – гүлдену – толқу (возбуждение) - өте кеңеюі – қобалжу(потрясение) – қысылуы (угнетенность) – тоқырау-құлдырау (бедствие). [7, 11б.]

1925 жылы Н.Д. Кондратьев  экономикалық циклдар концепциясын  тұжырымдады. Ол конъюнктураның  үш үлкен циклының, конъюнктураның төмендеу және өсу толқындарын, олардың уақыты мен интенсивтілігін және шамамен жарты ғасырда алмасып отыратындығын көрсеткен. И. Шумпетер, Г. Менш, Я. Ван Дейн, А. Кляйннехт және басқа да ғалымдар зерттеулері ірі жаңалықтарда (изобретение), базистік жаңа енгізулерде, өнеркәсіп динамикасында толқындық қозғалыстардың (волнообразные колебания) болатынын дәлелдеген. Кондратьев осы мәселелерді зерттей келе үлкен экономикалық циклдарды дамытуға төрт дұрыс мәселені көрсетеді:

1. Әрбір үлкен циклдың басталарының алдында және басында қоғамның экономикалық өмірінде терең өзгерістер болады, бұл өзгерістер техниканың өзгеруіне (техникалық жаңалар мен ашылулар), әлемдік экономикалық байланыстарда жаңа елдердің енуінде, алтын өндірісінің және ақша айналысының өзгеруінен қатар табады.
2. Әрбір үлкен циклдің жоғарылау толқындарына әлеуметтік төңкерістердің көп бөлігі тап келеді (соғыстар, революция);
3. Әрбір үлкен циклдің төмендеу толқындарына ауыл шаруашылығының
4. Күрт және ұзақ құлдырауымен қатар жүреді;
5. Үлкен циклдардың жоғарылау кезеңдерінде орта капиталистік циклдар құлдыарудың қысқалығымен және көтерілудің интенсивтілігін сипатталады. [8, 399 б.]

Қазіргі таңдағы іскерлік цикл бұл іскерлік белсенділіктің қайталанып отыратын тарылу және кеңею кезеңдерінің үздіксіз емес жүйесі.

Оны толық бір ұғым ретінде талдауда экономистер біріншіден оның құрамын алшақ кетіп оны жалпы анықтамамен екі тармақта, екі соңғы нүктеде қарастырады. Екіншіден, олар бірнеше факторлардың анықтамасы әртүрлі өзгерістер тудыратынын қарастырады. (мысалға Самуельсон-Хикс молделі)

К.Р. Макконел және С.Л. Брю  іскерлік белсенділіктің төмендеуі мен көтерілуін нарықты зерттеу мен игеру, инновациялық саясат жүргізу, инвестицияларды қысқарту немесе өсіру, табыс пен өндіріс көлемін өсірумен қатар қарастырады. [9, 154 б.]

АҚШ-тың экономикалық талдаулар Ұлттық бюросының зерттеушісі Ронни Нильсон іскерлік белсенділіктің циклдерін экономикалық және қаржылық динамикалық көрсеткіштердің деңгейін көтерілуі немесе төмендеуі фазаларының мерзімді қайталанып отыратын кезектілігі деп қарастырады.

Іскерлік циклдің мәнін  нақты түсіну үшін іскерлік белсенділікке қандай факторлар әсер ететіндігін анықтау керек. Мұндай факторлар жүйесіндебірыңғай әдіс жоқ. Әртүрлі бағытта қарастырп көрейік (1-кесте). Әртүрлі теорияларда бұл туралы қарастырылады, бірақ олардың ешқайсысы да әмбебап емес. Әртүрлі теорияларды қолданып үйлестірген жөн мұндай жағдайда.

Мысалға, 1990 жылдары Россияда экономиканың барлық секторлары мен  салаларында іскерлік белсенділіктің мониторингі жүйесі қалыптасқан. [10, 4 б.] Бірақ ұлттық шоттар жүйесін енгізу іскерлік белсенділікті анық көрсетудегі мәселелерді бірнеше себептерге байланысты шешпейді.

Біріншіден, ЖІӨ статистикасы экономикалық іскерліктің біраз  негізгі компоненттерін ескермейді. Ұйымдастырылған нарықта болып  жатқан іскерліктің көп бөлігі статистикадан  шет қалады, мысалы, үй шаруашылығының өнімдері. Сондықтан да еңбек шығындарының көлемі мен өзіндік шынайы көлемі төмен болып көрсетіледі.

Екіншіден, ЖІӨ ге көлеңке  экономика жатпайды, яғни ресми органдардан  өнімдер мен табыстар, заңсыз қызметтерді  жасыру (есірткі өндіру мен сату, жасырын казинолар, контробанда т.б.). мысалға Рсейде, көлеңкелі айналыстың үлесі 40 пайызды құрайды екен.

Үшіншіден, заңды экономиканың деңгейін өлшеудің өзі толық статистикалық  есептердің бола тұруына қарамастан қиын процесс.

Іскерлік белсенділікті оның деңгейін көптеген дамыған елдерде тексеріп отырады (1 – кесте).

Кесте 1

Іскерлік белсенділікке  қатысты теориялар

Кесте  2

Іскерлік белсенділіктің деңгейі бойынша экономикалық мазмұны

Тексеру нәтижелерін  түсіндіруге көмектесетін тексеру  бланкасын жасауда, выборкаларды қалыптастыруда, ақпараттарды жинау және өңдеу жүйесін  ұйысдастыруда, қарапайым және күрделі  индекстер шығаруда, экономикалық серіетестік және даму (ЭСДҮ) ұйымына кіретін мүше мемлекттер қалыптастырған және қолданатын методология қолданылады.

Мұндай тексерулер мақсаты  қысқа мерзімді экономикалық өзгерістер бойынша шұғыл ақпараттар жинау, өнеркәсіп кәсіпорындарының экономикалық белсенділік циклі бойынша мониторинг және болжамдар жасау.

Дәстүрлі статистикаға қарағанда іскерлік белсенділікті  тексеру (обследование деловой активности) қоғамдық пікірді зерттеуге негізделген. Жиналған ақпарат нақты жағдайды көрсетеді, және болашақ уақытта болжам көрсетеді. Мұндай тексерулер өндірістік күштерді қолданудың болжам бағалануы, өндіріс өсуін шектейтін факторларды бағалау, жалпы экономикалық жағдайларды бағалау сияқты мәселелерді ескере отырып, кең ауқымды ақпараттарды жинақтайды.

Тексеру мәліметтерін түсіндіру (интерпретация) және қатар қою үшін индекстердің екі типін қарастырады:

• өзгерістер индексі. Мұнда үш жауаптың біреуі берілетін сұрақтар үшін баланс (проценттік сальдо) қолданылады. Ол оң және теріс жауап пайыздарының арақатынасымен есептеледі. Өзгерістер индекстері нольдік белгіден төмен де жоғары да ауысып тұрады, мұнда оң индекс экономикалық қызметтің көтерілуін білдіреді, ал нольдік белгіден алшақтау көтерілудің өлшемін (величина) көрсетеді. Осылай, өзгерістер индексі өзгерістердің бағыты мен өлшемін көрсетеді.
• кәсіпкерлік сенімдік индексі. Бұл индекс үш сұраққа жауаптың нәтижесірақылы анықталады. Олар күтілетін шығарылым (выпуск), нақты сұраныс, дайын өнімнің ағымдағы қалдықтары туралы сұрақтар. Осылай әрбір көрсеткіштің өсуі немесе төмендеуін белгілейтін баланстардың орташа арифметикалық мөлшері шығады. Индекс оң белгісі экономикалық қызметтің өсуін, ал теріс белгісі оның төмендеуін көрсетеді.

Мұндай әдістер экономикалық серіктестік және даму ұйымының 22 елінде экономиканың өңдеу салаларында таңдамалы тексерулерді ұйымдастыру (выборочное обследование) қолданылады. Бельгия, Германия, Греция, Нидерланды, Испания, Швецарияда тексерулер ай сайын жүргізіледі, ал Канада, Япония, Австрия, Дания, Норвегия, Португалия, Финляндия, Швецияда тоқсан сайын жүргізіледі, Франция, италия, Ұлыбританияда негізгі тексерулер ай сайын, ал кеңейтілген тексерулер тоқсан сайын жүргізіледі.

Аталған мемлекеттердің 801 пайызын ақпарат көзі болып  кәсіпорындар табылады.

Мысалға АҚШ-та NEW YORK TIMES BUSINESS INDEX деп аталатын индекс қолданылады, бұл салалық индекстердің анағұрлым маңызды жүйесін құрайтын өлшенген күрделі индексті білдіреді. Оны есептеу үшін өткен аптаның жылдам мәліметтерін қолданады.[11, 4 б.] Бұл индекс негізгі бес компоненттерден тұрады: теміржол жүк тасымалы, мыс өндірісі, электр энергиясын шығыру, құрылыс картонын және полиматериалдар өндірсі. Бұл индекс «Нью-Йорк Таймс» газетінде 1929 жылдан бері анықталады.

Іскерлік белсенділік  деңгейін бағалау, оның өзгеріс жағдайын түсіндіружәне болашақ жағдайы туралы болжам жасау тек қана конъюнктурасның тұрақты және тұрақты емес (сезонные, циклические) толқулары бар, толқымалы жүйе деп қарастыратын жағдайында ғана мүмкін болады. Толқымалы процестер әдетте қалпына келеді. Сонымен қатар қоғамның экономикалық өмірінң динамикалық процесінде іскерлік белсенділікті басқару моделіне кездейсоқ құрамдастар ретінде кіре алатын қалпына келмейтін тенденциялар да бар (необратимые тенденции).

Ұлттық шаруашылық жүйесі деңгейіне іскерлік белсенділікті басқару мемлекеттің міндеті болып табылады және антициклы шаралар жүйесі формасында болады. Төмендеу фазасында мемлекет салық ставкаларын төмендетеді, жаңа инвестицияларға салықтық жеңілдіктер береді, жедел амотизация, мемелекеттік шығындарды өсіру саясатын жүргізеді. Нәтижесінде, жиынтық сұраныс өседі, ары қарай өндіріс те өседі, жұмыссыздық деңгейі төмендейді және т.б. оң өзгерістер орын алады.

Экономикалық конъюнктураның көтерілуі жағдайында мемлекет тежеу (сдерживание) саясатын жүргізеді, яғни салық ставкасын өсіреді, мемлекеттік шығындарды қысқартады, амортизациялық саясатта шектеулер қояды. Нәтижесінде, сұраныс пен сатып алу төмендейді және экономикалық белсенділік төмендейді. Осы кезеңде ссудалар бойынша пайыздық ставкалар өсді, банктің несие ресурстарының қысқаруы оын алады. Тиісінше циклдық құбылыстарды жұмсарту шаралары нақты сол уақыттағы экономикалық конъюнктураның толқыныстарына қрсы бағытта жүруі керек.

2. Іскерлік белсенділікті мемлекеттік реттеу жүйесіндегі салықтардың

              алатын орны.

Теориялық зерттеулер мен  Қазақстанның және басқа да шетелдердің  практикалық тәжірибесі нарықтық экономиканың қалыптасуына және оның тиімді қызмет етуіне мемлекеттің орасан зор ролінің  басым екенін көрсетіп отыр.Мемлекеттің  экономикаға аралспауы қағидасы жоғары тратын мемлекеттердің өзінде (мысалы,АҚШ) мемлекет халық шаруашылығының дамуына орасан зор әсер етеді. Бұл мәселеге Р. Фриш (Норвегия), Я. Тинберген (Нидерланды), у. Беверидж (Англия), Дж. М. Кейнс, У.К. Митчелл және К. Лапдауер (АҚШ) сияқты экономист ғалымдар зерттеулерін арнады. Бұлардың идеялары әсіресе Францияда индикативті жоспарлауының негізін қалаған.

Мемлекеттік реттеу факторлары кешенінде салық салудың ролі ерекше. Салықтар фискалдық функциясы  арқылы мемлекет қазынасын толтырудың негізгі көзі болып табылады. Олардың басқа негізгі функциясы экономиканы мемлекеттік реттеуден көрінеді. Салық саясатының құралдарымен (рычаги)мемлекет экономикалық өсуді ынталандыра отрып, шаруашылық конъюнктурасының жағдайына әсер етеді.

Салықтық жүктеменің дәрежесі мемлекеттің өз функциясын орындау үшін екректі табыстарды алу мүддесін де, сонымен қатар іскерлік белсенділік деңгейінің субъективті факторы болып табылатын өндірісті дамыту мен кәсіпкерлік пайда табудағы салық төлеушілердің де мүдделірін ескеруі қажет. Салық салу процесінде екі жақтың да мүддесі ескерілетін салық салу жүктемесінің оптималды мәні туралы сұрақ туындайды. Бірақ тиімді салық салу шегінің қайда жатқанын нақты айту қиын. Француз философы Ш . Монтесье өз уақытында салықтар туралы «қол астындағылар қай бөлігін алып, қанша бөлігін қалдыру өте зор ақыл мен даналықты етеді» деген. [12, 433 б.]

Он тоғызыншы ғасырдағы  орыс экономисті Н.Н. Янжул салық  жүктемесі туралы мәселені қарстыруда «салықтық мәселелердің барлығы  салық салудың екі шекарасы – мемлекет қажеттілігі және азаматтардың мүліктік қабілеттілігі арасында туындап, жүзеге асады» деген. Осы екі бастаудың күресі қаржы тарихында үлкен із қалдырған дейді. [13, 27 б.] Кейіннен С. Ю. Витте « мемлекет салықтар көмегімен өз саясатында білгілі бір этикалық, экономикалық бастауларды негізге алу керек, керісінше болса, халыққа аса ауырлық түсіре отырып ол, өзінің өмір сүру мәнін жоғалтар еді» деп көрсеткен. [14, 55 б.]

Нақты бір салық жүйесінң оптималдылығы оның жүзеге асуы салық  салу процесінде екі жағы – мемлекет пен төлеушілер мүддесі арасында компромисс бола ала ма, жоқ па осыдан көрінеді. Оптималды құрылған салық жүйесі қаржы ресурстарымен мемлекеттің қажеттіліктерін қанағаттандырып қана қоймай (фискалдық ыункциясын жүзеге асыру), салық төлеушінің кәсіпкерлік қызметте стимулын да түсірмеу керек, шаруашылық жүргізудің тиімділгін арттырудағы жолдарды ізденуге (реттеушілік функциясын жүзеге асыру) кедергі келтірмей, керісінше іскерлік белсенділікті көтеру керек.