Ирина Эланс

Автор который поможет с любыми образовательными и учебными заданиями

Баға саясаты

КІРІСПЕ

Нарықтық механизмнің негізгі элементтерінің бірі – баға. Нарықтық баға өндірушілердің және тұтынушылардың өз арасындағы бәсеке нәтижесінде қалыптасады. Бұған бәсекеден басқа да көптеген факторлар әсер етеді. Жалпы нарық бағасына нарыққа қатысушылардың бәрі де әр түрлі деңгейде тәуелді болады, әсіресе сұраным мен ұсыным нарықтық баға әсерінен қалыпты жағдайдан тез ауытқиды. Сондықтан да нарықтық бағаның құрылуын, қалыптасуын және оның ауытқу заңдылықтарын біліп отыру, әр фирманың табысты тұрақты алуына және өндіріс бағытын жетілдіруге негіз бола алады. Міне, әр салада, әр сферада және әр тауар түрі бойынша бағаның құрылуының маңызы мен маңыздылығы осында десек, артық айтқандық емес.

Бағаның құрылуы пәні жоғары оқу орындарындағы көптеген мамандықтар бойынша оқу бағдарламасына еніп отыр. Бұл пәннің негізгі міндеттері: өндіріс, тауарды өткізу, құнның қалыптасуы, жалпы ішкі өнім мен ұлттық табыстың өндірілуі, оның бөлінуі және пайдаланылуы, баға түрлері, олардың негізгі принциптері мен есептеу жолдарын анықтау. Жалпы баға – күрделі экономикалық категория. Сондықтан да баға теориясын түсіну және оны нақты практикада іс жүзінде қолдана білу болашақ мамандар үшін аса қажет. Өйткені, Қазақстан Республикасы жағдайында бағаның құрылуының өзіндік ерекшеліктері бар. Атап айтсақ, бағаның құрылуы өндіріс және айналым шығындары негізінде және бағаның нарықтағы сұраным мен ұсынымның өзара әрекеті негізінде құрылуы, бағаның нарықтық қатынастардағы орны, баға құрылымының механизмі және оның өзіндік сипаты тұрғысындағы өзекті мәселелер бәсекелестік ортаға тікелей әсер етеді. Сондай-ақ экспорт және импорт тауарлары мен қызмет көрсету түрлерінің сыртқы сауда бағасы және ұлттық баға жүйесі, сыртқы сауда бағасының жіктелуі, экспорт және импорт тауарларының ішкі бағасы және оның қалыптасу тәсілдері мен принциптері, сонымен қатар экспорттық және импорттық қосымша, сараланған валюта коэффициенті, оның мәні және есептеу тәсілдері, Қазақстан Республикасына ТМД елдерінен әкелінген тауарлар бағасын есептеу әдістемесі де экономикадан өзіндік орын алады.

^{Жұмыстың
негізгі} ^{мақсаты:}

^{Қазақстан
Республикасындағы
тауарларға баға қалыптастыру
саласын дамытудың актуалды
мәселелерін табуға
ұмтылыс және мемлекеттік
нарықтық саясатының
мазмұнын талдау.}

^{Жұмыстың
негізгі міндеттері:}

^м^а^р^к^е^т^и^н^г ^ж^ү^й^е^с^і^н^д^е^г^і ^қ^ы^з^м^е^т ^к^ө^р^с^е^т^у ^м^е^н ^т^а^у^а^р^л^а^р^д^ы^ң ^а^л^ғ^а ^ж^ы^л^ж^у^ы^н ^қ^а^м^т^а^м^а^с^ы^з ^е^т^у ^м^ә^с^е^л^е^л^е^р^і^н ^а^ш^ы^п ^к^ө^р^с^е^т^у^;
^м^а^р^к^е^т^и^н^г^т^е^г^і ^б^а^ғ^а ^с^а^я^с^а^т^ы^н^ы^ң ^т^а^у^а^р ^м^е^н ^қ^ы^з^м^е^т ^к^ө^р^с^е^т^у^д^і^ң ^д^а^м^у^ы^н^д^а ^к^е^р^і ^ә^с^е^р ^т^у^ғ^ы^з^а^т^ы^н ^ф^а^к^т^о^р^л^а^р^д^ы ^к^ө^р^с^е^т^у^;
^м^а^р^к^е^т^и^н^г ^ж^ү^й^е^с^і^н^д^е^г^і ^т^а^у^а^р ^м^е^н ^қ^ы^з^м^е^т ^к^ө^р^с^е^т^у^д^і^ң ^қ^а^л^ы^п^т^ы ^д^е^ң^г^е^й^д^е ^д^а^м^у^ы ^ү^ш^і^н ^б^а^ғ^а ^с^а^я^с^а^т^ы^н^ы^ң ^м^а^з^м^ұ^н^ы^н ^т^а^л^д^а^у ^ж^ә^н^е ^о^н^ы ^і^с^к^е ^а^с^ы^р^у^;

1 тарау. Маркетингтегi баға қалыптастыру саясаты.

1.1 Баға нарықтық шаруашылық категориясы ретінде.

Нарықтық экономика жағдайында баға қалыптастыру µте к‰рделi процесс.

¤нiмге қойылған баға табыстың д±рыс т‰суiн қамтамасыз етуi керек жєне ол кєсіпорынның шығындарын жауып, пайда єкелуге тиiстi.

¤з еркiмен бағаны кµтерiп, нарықтан тыс қалған фирмалар, ал керiсiнше бағаны тµмендету арқылы кµптеген қолайсыз жағдайға кездескен фирмалар iс-ж‰зiнде кµптеп кездеседi.

Баға - µндiрушiлер мен сатушылар т±рғысынан т±тыну қ±нының бағаланған µлшемі деп есептелiнедi. Б±л анықтамада ‰ш жағдай маңызды.

Бiрiншiден, баға, оған енген қоғамдық қажеттi еңбек шығындарымен емес тауардың т±тыну бағасымен байланысты.

Екiншiден, баға т±тынушылар мен емес, µндiрушiлер мен немесе тауар сатушылардың ±сынуы жєне бағалауымен байланысты. Т±тынушы шешім қабылдағанда тауардың т±тыну қ±нының бағасын ескереді жєне ол факторлардың єсерімен анықталатын максималдық шекарадан аспауы тиісті.

‡шiншiден, бағаның мµлшерi тауардың немесе оларды ±сынушылардың т±тынушыларға қаншалықты жақындағанына байланысты. Сондықтан, µндiрушiлер мен т±тынушылардың арасындағы кез-келген аралық µткiзу арналары қ±нды ±лғайтады.

Компания µзінің тауары ‰шін с±райтын бағаның тµменгі деңгейін µндірістік шығындар бойынша анықтайды. Компания µндіріс шығындарын, таратуға кететін шығындарын жєне тауарды сатуға кететін шығындарын орнына келтіретін ғана емес, тєуекелділік пен к‰ш-жігері ‰шін жеткілікті пайда єкелетін баға белгілеуге тырысады. Баға қалыптастыру стратегиясында шығындар маңызды элемент ретінде қарастырылады. Кµптеген компаниялар µз салаларында µте тµменгі шығынға жетуге талпынады, себебі онда ол тµменгі баға белгілей алады да, соның нєтижесінде сату мен пайданың деңгейін арттырады.

Шығындардың екі т‰рі болады – т±рақты жєне µзгермелі.

Т±рақты шығындар - µндіріс кµлемімен µткізуге тєуелсіз шығындар.

Мысалы, ай сайын тµленетін жалгерлік жєне жылжыту ‰шін тµлемдер, несие ‰шін пайыз тµлемдері жєне қызметкерлердің тµлем ақылары µндіріс кµлемімен байланысты емес.

¤згермелі шығындар µндіріс кµлеміне тікелей байланысты.

¤ндірістің белгілі деңгейіндегі т±рақты жєне µзгермелі шығындардың сомасы валдық шығындарды қ±райды.

Баға белгілеу проблемасына фирмалар єрт‰рлі жолдармен келеді. Шағын фирмаларда бағаны басшылар тағайындайды. Ірі компанияларда баға белгілеу проблемасымен бµлімше басқарушылары жєне тауар ассортиментінің басқарушылары айналысады. Бірақ б±л жағдайларда да жоғарғы басшылар баға саясатының жалпы бағытын жєне мақсатын анықтаумен қатар, кµпшілік жағдайда тµменгі эшелон басшыларының ±сынған бағаларын бекітеді. Баға факторы шешуші роль атқаратын салаларда (темір µндіру компаниялары, аэрокосмос µндірісі, м±най компаниялары т.б.) фирмалар кµбіне баға қалыптастырушы бµлімдерді қ±рады жєне олар тиімді бағаларды белгілейді, немесе басқа бµлімшелерге осы с±рақ бойынша кµмек кµрсетеді.

1.2 Нарықтағы баға қалыптастырудың түрлері.

Нарық типтеріне байланысты сатушы баға қалыптастырғанда єрт‰рлі деңгейдегі еркіндікте болады. Экономистер нарықтың тµрт т‰рін бµліп кµрсетеді жєне єрқайсысы баға қалыптастыру бойынша µз шарттарын ±сынады.

1. Таза бєсекелестік нарығы ±қсас тауар µнімінің, мысалға, бидайдың, мыстың, бағалы қағаздардың кµптеген сатушыларынан жєне сатып алушыларынан қ±ралады. Бірде - бір жеке сатып алушы не сатушы нарықтағы к‰нделікті тауардың баға деңгейіне ‰лкен ықпалын тигізе алмайды. Сатушы нарық бағасынан жоғары баға да с±рамайды, себебі сатып алушылар қажетті тауар кµлемін керегінше осы нарықтан ешқандай кедергісіз нарық бағасымен сатып ала алады. Сатушылар нарық бағасынан тµмен баға да с±рамайды, µйткені барлық тауарын нарықтағы бағамен сата алады. Б±л нарықта маркетингтік зерттеу, тауарды дайындау, баға қалыптастыру, жарнама жєне µткізуді ынталандыру минимальды болады, бірақ та м‰лдем нольге жеткізбейді.

2. Монополиялық бєсекелестік нарығы келісімді біркелкі нарықтық бағамен емес кең диапазонды бағалармен жасайтын сатып алушылармен, сатушылардан қ±ралады. Баға диапазонының болуы сатушылардың, сатып алушыларға тауарлардың єр т‰рлі варианттарын ±сыну м‰мкіншілігінде. Реальды б±йымдар бір-бірінен сапа, касиеті, сырт безендіруі бойынша айырмашылықта болады. Айырмашылық тауарға қосымша атқарылатын қызметтерде де болуы м‰мкін. Сатып алушылар ±сыныстардың айырмашылығын кµретіндіктен єр т‰рлі тауарға єр т‰рлі баға тµлеуге дайын. Бағадан басқа кейбір айырмашылықта болу ‰шін сатушылар єр т‰рлі т±тынушылар сегменттеріне т‰рлі ±сыныстар дайындауға тырысады жєне тауарларға маркалық атау беру тєжірибесін, жарнаманы жєне жеке сату єдістерін кеңінен пайдаланады. Бєсекелестердің кµп болуына байланысты олардың маркетингілік стратегиясы єр фирмаға тигізетін ықпалы олигополистикалық нарық жағдайынан тµмен болады.

3. Олигополистикалық нарық баға белгілеу саясатына жєне бір-бірінің маркетингілік стратегиясына µте сезімтал біршама сатушылардан қ±ралады. Тауарлар бір-біріне ±қсас та (болат, алюминий), ±қсас емес те болуы м‰мкін (автомобильдер, компьютерлер). Жаңа талапкерлердің нарыққа енуі µте қиын болғандықтан сатушылардың саны кµп болмайтын. Єр сатушы бєсекелестің стратегиясына жєне қимылына дереу қарсы єрекет кµрсетеді. Егер қайсы бір болат қорыту компаниясы µз бағасын 10 % тµмендетсе, сатып алушылар дереу осы компанияға ауыса бастайды. Басқа болат µндірушілер б±л жағдайды ескеріп не бағаны тµмендетуі, не атқаратын кызмет санын, не кµлемін µсіруге тиіс. Олигополистер бағаны тµмендету арқылы ±зақ уақытқа созылатын нєтижеге жететініне ылғи сенімде бола алмайды. Екінші жағынан олигополист бағаны жоғарылатса, оның бєсекелестері оған ермеуі м‰мкін. М±ндай жағдайда ол бағаны не б±рынғы қалпына келтіруі керек, не µз клиенттерінің бєсекелестер жағына ауысуына дайын болуы керек.

4. Таза монополия жағдайында нарықта тек қана бір сатушы болады. Б±л мемлекеттік мекеме (мысалға, Қазақстанда темір жол компаниясы), жеке ж‰йеленетін монополия (мысалға, “Қарағанды-Жылу”) не ж‰йеленбейтін монополия (мысалға, нарыққа нейлонмен шығар кезеңіндегі “Дюпон”). Єр ерекше жағдайда баға белгілеу єр т‰рлі болып қ±ралады. Мемлекеттік монополия баға саясаты кµмегімен єр т‰рлі мақсатты кµздеуі м‰мкін. Ол тауар сатып алушылар ‰шін µте маңызды болып, бірақ олар оны толық бағасына сатып ала алмайтын жағдайда, оның бағасын µзіндік қ±нынан тµмен белгілеуі м‰мкін. Баға тек шығындарды қайтару, не жақсы табыс табуды кµздеуі м‰мкін. Т±тынысты жалпы қысқарту мақсатында µте жоғары баға белгіленуі де м‰мкін. Ж‰йеленген монополия жағдайында ‰кімет компанияға “Єділ нормалы табыс” келтіретін, соның нєтижесінде мекемеге µндірісті қолдап отыратын, ал қажетті жағдайда оны кеңейтуге м‰мкіншілік беретін баға тағайындауға ±лықсат береді. Оған керісінше, ж‰йеленбейтін монополия жағдайында фирма нарық кµтеретін кез келген бағаны белгілей алады. Дегенмен бірқатар себептерге байланысты, фирма м‰мкіншілігінше максимальды бағаны тағайындамайды. Б±л єрі мемлекеттік ж‰йелеуді енгізуден сескену, єрі бєсекелестерді елеңдетпеу, єрі тµмен бағаны пайдаланып - нарықты игеруді тереңдете т‰су.

Беделді тауарлар ‰шін с±ранымның қисығы басқаша болады. Т±тынушылар тауардың бағасы неғ±рлым жоғары болса, сапасы да соғ±рлым жоғары болады деп есептейді. Бірақ бағаны шектен тыс жоғары бағаласа с±раным к‰рт тµмендейді.

С±раныс ±сыныстан артық. Мысалы, µндiрiстiк тауарлардың шетелдiк т‰рлерiне с±раныстың µсуi, оларға нарықтық бағаның к‰рт µсуiн тудырады.

Еңбек ақының µсуi еңбек µнiмдiлiгiнiң µсуiнен немесе тауар мен қызметтi µндiруден артық болса.

Сатушының талабы єсер еткен жоғары баға. Кейбiр µнiмдердi оның т±тыну сапасына сєйкес келмейтiн µте жоғары бағамен ±сынады, жєне б±л жағдай µте жиi кездеседi.

Баға жақын арады кµтерiледi деген немесе осыған ±қсас ақпараттарды тарату єбігерлік с±ранысқа єкеледi.

Бағаның тµмендеуiне єсер ететiн факторлар:

¦сыныс с±раныстан артық.

Еңбек µнiмдiлiгiнiң артуы мен тауарларды µндiрудi ±лғайту табыс деңгейiн т±рақтандырады.

Сатушының не болса да сатам деген µте айқын қ±лшынысы. Сiздiң т±рақты мекен жайыңызды µзгертуiңiзге байланысты µз ‰йiңiзден тез арылғыңыз келетiн жағдайыңызды білетiн сатып алушы бағаны тµмендетуге тырысады. Баға тµмендейді деген қауіп тµнсе, сатып алушылар ±сынылған тауардан бас тартады.

Коммерциялық көрсету саласының ерекшеліктері: жеке тұтыну сипаты, қорланудың мүмкін еместігі, өндіру мен тұтынудың бөлек болмайтыны. Бұл ерекшеліктеріне қарай, мұнда баға құрылуының, оны анықтау тәсілінің және баға саясатын жүргізудің де өзіндік ерекшеліктері бар.

Коммерциялық маркетинг саласында баға сұранымы икемді келеді. Өйткені, мұнда баға көбінесе сапа көрсеткіші ретінде алынады.

Коммерциялық маркетинг саласының бағасын реттеу үш факторға бөлінеді:

Мемлекет реттейтін қызмет көрсету бағасының тарифі;
Нарыққа қатысушылардың өздері реттейтін қызмет көрсету бағасының тарифі;
Таза нарық механизмі қалыптастыратын қызмет көрсету бағасы.

Бірінші топқа қызмет көрсетудің мына түрлерін жатқызуға болады: байланыс, транспорт, денсаулық сақтау және білім беру. Бұл топқа тарифті мемлекет реттейтін табиғи монополия да жатады.

Екінші топқа, қызмет көрсетудің баға тарифін әр түрлі бірлестіктер немесе нарыққа қатысушылар келісімімен реттелетіндер тобы жатады: авиа тасымалдау, нотариус қызметі, адвокат.

Ал, үшінші топқа баға тарифі толықтай нарық жағдайымен анықталатын қызметтер жатады: тұрмыстық қызмет көрсету, банк қызметі, коммерциялық, медициналық қызмет көрсету.

Коммерциялық маркетинг саласында бағаның қалыптасу процесі, баға құрылуының тәсілімен стратегиясына фирманың жұмыс істейтін нарық құрылымы елеулі әсер етеді.

Нарық бәсекелесі жағдайында коммерциялық маркетинг саласының, туристік агент, емханадағы тіс дәрігерлері. Кәсіпорындардың бұл тобындағы жұмыс істейтіндердің іс-әрекеттерінің баға деңгейі белгіленіп беріледі, бірақ бұлардың қызмет бағасы нарық конъюнктурасының өзгеруіне байланысты тез өзгеруі мүмкін.

Коммерциялық маркетинг саласының нақты жағдайда сол қызмет көрсетуді бір адамнан екінші адамға қайталап сату болмайды. Бірақ, баға құрылу процесінде баға дискриминациясы болуы мүмкін (әр түрлілік). Бұл процесс әр түрлі нарық сегменті түрінде көрінеді. Басқаша айтқанда тұтынушылардың бір тобына арзан немесе қымбат бағамен қызмет көрсетіледі: коммуналдық қызмет көрсету, транспорт, адвокат қызметі – Ұлы Отан соғысына қатысқандар, мүгедектер жеңілдік бағаны пайдаланады немесе оларға тегін қызмет көрсетіледі.

2 тарау. Баға белгілеуге әсер етуші факторлар.

2. 1 Тауарға баға қалыптастырудың негізгі тєсілдері.

Баға – ол айырбас барысында белгілі тауарға ие болу мақсатында т±тынушы қиюға дайын ақшаның саны, немесе игіліктердің, қ±ндылықтардың қосындысы. Баға барлық уақытта ақша т‰рінде болмайды. Баспа-бас айырбас натуралдық айырбастаудың ерте уақыттағы т‰рі.

Баға белгілегенде, маркетологтар ескеретін, баға қалыптастырушы ішкі жєне сыртқы факторлар (Сурет - 1).

Баға белгілегенге дейін компания µзінің тауарлық стратегиясын анықтауы тиісті. Егер компания мақсатты нарығын д±рыс таңдаса жєне тауарларын д±рыс жайғастырса, онда маркетингтік кешенді қалыптастыруда, сонымен қатар белгіленген бағалар туралы мєселелер туындамайды. Сонымен қатар компания қосымша мақсаттарды да кµздей алады. Неғ±рлым компания µзінің мақсатын айқын кµре алса, соғырлым тауарға баға белгілеу оңайға т‰седі. Бірнеше кең тараған мақсаттарды мысалға келтіруге болады: компанияның µмір с‰руі, ағымдағы пайданы жоғарылату, нарықтағы ‰лесін ±лғайту жєне сапа бойынша жетекшілікке жету.

Тұтынушылар

Сурет -1. Баға қалыптастыруға єсер етуші факторлар

Баға - компания µзінің мақсатына жету ‰шін қолданатын маркетинг кешенінің бір қ±ралы ғана болып есептелінеді. Ж‰йелі жєне тиімді маркетингтік бағдарламаны қалыптастыру ‰шін бағақалыптастыру туралы шешім тауардың дизайнімен, тауар жылжыту арналарымен жєне жылжыту тєсілдерімен ‰йлестірілуі тиісті. Маркетинг кешені элементінің кез-келгенін µзгерту компанияның барлық баға саясатын қайта қарастыруға соқтырады.

Кµп жағдайда компания тауарларын баға жайғастырымынан бастайды, ал қалған маркетинг кешенінің элементтері бойынша шешімдерді µздеріне ±наған бағамен байланыстырады. Б±л жерде баға тауар нарығы, оның бєсекелестері мен дизайн анықтаған тауар жайғастырымының шешуші факторына айналады. Кµптеген компаниялар жоспарлы µзіндік қ±н калькуляция тєсілін - қуатты стратегиялық қару ретінде қолданып, бағаға негізделген тауарды жайластыру стратегиясын ±станады. Б±л тєсіл жоспарлаудың дєст‰рлі ‰ш кезеңдерінің орындарын алмастырады, онда, алдыменен жаңа тауарды єзірлеу іске асырылады, оны µндіру шығындары анықталады, содан соң ғана “Осындай бағамен сата аламыз ба?” деген с±рақ шешіледі. Ал, жоспарлы µзіндік қ±н калькуляция тєсілінде тауарды жоспарлау нарықтың бағасын (т±тынушылар т±рғысынан) анықтаудан бастайды, содан соң µндіріс шығындары белгілеген бағамен сатуға м‰мкіндік беретін жаңа тауар єзірлейді.

Максимальды баға с±раныммен анықталады десек, ал минимальды - шығындарға байланысты болса, фирманың орта диапазондағы баға қоюына бєсекелестердің бағалары жєне олардың нарықтық реакциялары ықпалын тигізеді. Фирма µз бєсекелестерінің тауар сапасын жєне бағасын білуі қажет. Оны бірнеше тєсіл арқылы орындауға болады. Фирма тауарларды µзара жєне баға жағынан салыстыру ‰шін µз µкілдеріне салыстырмалы сатып алу жасаңдар деп тапсырма беруіне болады. Ол бєсекелестердің прейскуранттарын алдыруына, олардың қ±рылғыларын сатып алып, бµлшектеуіне болады. Ол бєсекелестер тауарының сапасын жєне бағасын қалай қабылдайтындығы туралы сатып алушылардың пікір айтуын с±рауына болады.

Бєсекелестердің тауары жєне бағасы жµніндегі білгендерін фирма µз баға тағайындауының бастапқы н‰ктесі ретінде пайдалануына болады. Егер оның тауары негізгі бєсекелес тауарына ±қсас болатын болса, ол бєсекелес тауар бағасына жақын баға белгілеуге мєжб‰р болады. ¤йтпеген жағдайда, оның тауары µтпейді. Егер тауар сапасы тµменірек болса, онда ол бєсекелес тауары бағасындай баға с±рай алмайды. Фирма бєсекелес тауар бағасынан жоғары баға тағайындау ‰шін оның тауар сапасы жоғары болуы керек. Фирма µз ±сынысын позициялау ‰шін бєсекелестер ±сыныстарымен салыстырмалы баға белгілеуі керек.

Максимальды баға с±раныммен анықталады десек, ал минимальды - шығындарға байланысты болса, фирманың орта диапазондағы баға қоюына бєсекелестердің бағалары жєне олардың нарықтық реакциялары ықпалын тигізеді. Фирма µз бєсекелестерінің тауар сапасын жєне бағасын білуі қажет. Оны бірнеше тєсіл арқылы орындауға болады. Фирма тауарларды µзара жєне баға жағынан салыстыру ‰шін µз µкілдеріне салыстырмалы сатып алу жасаңдар деп тапсырма беруіне болады. Онда бєсекелестердің прейскуранттарын алдыруына, олардың қ±рылғыларын сатып алып бµлшектеуіне болады. Ол бєсекелестер тауарының сапасын жєне бағасын қалай қабылдайтындығы туралы сатып алушылардың пікір айтуын с±рауына болады.

Баға белгілеу єдісін таңдау. С±раным графигін, шығынның есептеу сомасын жєне бєсекелестер бағаларын білгеннен кейін, фирма µз тауарына баға белгілеуге даяр деуге болады. Б±л баға табыс келтірмейтін µте тµмен жєне с±раным қ±растыруға кесірін тигізетін µте жоғары баға аралығында болады. М‰мкіншілігінше, ең тµмен баға µнімнің µзіндік қ±нымен анықталса, максимальды - баға фирма тауарының қайсыбір бірегей қ±ндылығымен анықталады. Бєсекелестер тауар қ±ны жµне алмастыру тауарлары фирма баға тағайындағанда ±станымға алуға керекті орта баға деңгейін кµрсетеді.

Фирмалар баға тағайындау проблемасын шешу ‰шін ең кем дегенде осы ‰ш ‰ғымның бірін ескеретін баға есептеу єдісін пайдаланады. Фирма таңдалынып алынған єдіс нақтылы бағаны д±рыс санауға м‰мкіншілік береді деп сенеді. Баға тағайындаудың келесі єдістері бар: “орташа шығын плюс табыс”; шығынсыздықты талдау жєне мақсатты табысты қамтамасыз ету; бағаны тауардың қ±ндылығын сезіну арқылы тағайындау; бағаны к‰нделікті баға деңгейі негізінде тағайындау; бағаны жабық сауда негізінде тағайындау.

Бағаны “орташа шығын плюс табыс” єдісімен есептеу. Баға тағайындаудың ең жай тєсілі - тауардың µзіндік қ±нына қосымша қ±н қосу. Т±рмыс-электр қ±ралдарын сатушы µндірушіге єр тостер ‰шін 20 долл. тµлеп, оның қ±нына 50% қосымша баға қосып, оны 30 долл. сатуына болады. Бµлшек сауда сатушысының б±л жолғы валдық табысы 10 долл. болады. Егер д‰кеннің ж±мысын ±йымдастыру шығыны єр сатылған тостер ‰шін 8 долл. болатын болса, онда сатушының таза табысы 2 долл. болады.

Тостерді µндіруші де бағаны тағайындағанда “орта шығын плюс табыс” єдісін пайдаланған болуы керек. Егер бір тостерға деген µндіріс шығыны 16 долл. тең болса, бµлшек сауда сатушыларына 20 долл. сатқан кєсіпкер 25 % қосымша қ±н қосқан болатын. Қ±рылыс компаниялары ж±мыс ж‰ргізу ±сыныстарын жобаның толық қ±ны плюс табысқа стандартты қаржы бµлуді ±сынады. Заңгерлер жєне басқа ерікті мамандық адамдары бағаны µз шығындарына стандартты қосымша қ±н қосу арқылы белгілейді. Кейбір сатушылар, сатып алушылардан µздерінің шығындар сомасы плюс белгіленген ‰стеме баға қосатынын айтады. Аэроғарыш компаниялары ‰кіметке тауарлар ±сынғанда тап осы єдіспен бағаны есептейді.

‡стеме баға тауар т‰рлеріне байланысты кең шектелген т‰рде µзгеріп отырады. Міне, бірқатар ємбебап д‰кендердің типтелінген ‰стеме бағалары (µзіндік қ±нына емес, бастапқы бағасына): темекі б±йымдары - 20%, фотокамералар - 28 %, кітаптар - 38%, єйел киімдері - 41%, кµйлек безендіргіштері - 46%, єйел бас киімдері - 50%. Бµлшек бакалей саудасында кофеге, консервіленген с‰т µнімдеріне жєне қантқа қосатын ‰стеме баға шамалы болса, тоңазытылған азық-т‰ліктерге, желеге жєне бірқатар консервілерге ‰стеме баға жоғары болады. ‡стеме баға шегі µте кең болады. Мысалға, тоңазытылған азық-т‰ліктер категориясында бµлшек саудадағы ‰стеме баға 13 % тен 53 %-ке дейін жетеді. ‡стеме баға айырмашылықтары тауар бірліктері айырмашылық қ±ндарын, сауда кµлемін, тауар қорларының айналымын жєне µндірушілер маркасымен жекеменшік маркалары арақатынастарын кµрсетеді.

Дегенмен, ‰стеме баға негізінде бағаны есептеу єдісі бірқатар себептерге байланысты қарапайымдылығын жоймаған. Біріншіден, сатушылар с±ранымнан гµрі шығын туралы кµбірек біледі. Бағаны шығынға байланыстыру арқылы сатушы баға тағайындауды µзі ‰шін жеңілдетеді. Ол с±ранымның толқуына байланысты бағаны жиі µзгертпейді. Екіншіден, егер баға тағайыңдаудың осы єдісімен саладағы барлық фирмалар пайдаланатын болса, олардың бағасы кµбіне ±қсас болады. Сондықтан баға бєсекелестігі минимумға т‰седі. ‡шіншіден, “Орташа шығын плюс табыс” есептеу єдісін кµпшілік сатып алушылар ‰шін де жєне сатушылар ‰шін де єділ деп санайды. С±раным жоғары болған жағдайда сатушылар сатып алушылардың есебінен кенеліп байымайды жєне сонымен қатар ж±мсалған қорына єділ табыс нормасын алуға м‰мкіншілігі бар.

Бағаны, шығынсыздықты талдау жєне мақсатты табысты қамтамасыз ету негізінде есептеу. Шығындар негізінде баға тағайындаудың тағы бір єдісі есептеу арқылы мақсатты табыс келтіру болып саналады. Фирма µзіне қажетті табыс кµлемін қамтамасыз ететін баға қоюға тырысады. М±ндай єдісті “Дженерал моторс” компаниясы қолданады. Ол µз автомобильдеріне баға белгілегенде, ж±мсалған капиталға 15-20 % пайда келтіруге тырысады. Б±л єдісті табыс норма мµлшері шектелетін коммунальдық қызмет кєсіпорындары да пайдаланады.

Мақсатты табыс алуды есептеу арқылы баға белгілеу єдісі шығынсыздық графигіне негізделеді. Мұндай графикте жалпы шығындар жєне сату кµлемі деңгейінің єрт‰рлі жағдайындағы жалпы т‰сім кµрсетіледі. ¤ткізу кµлеміне қарамастан т±рақты шығындар 6 млн. долл. тең. Валдық шығындар (т±рақты жєне µзгермелі шығындар сомасы) µткізудің µсуіне байланысты µсіп отырады. Валдық т‰сім ирегі нµл отметкасынан басталып сатылған тауар даналарының µсуіне байланысты бірте-бірте жоғарылайды. Валдық т‰сім ирегінің тік - еңкістігі тауар бағасына байланысты. Біздің мысалымызда тауар данасының бағасы 15 долл. тең (800 мың сатылған тауар данасынан т‰сетін 12 млн. долл).

М±ндай бағада шығынсыздықты қамтамасыз ету ‰шін, демек, валдық шығынды т‰сіммен µтеу ‰шін, фирма кем дегенде 600 мың тауар данасын сатуы керек. Егер ол 2 млн. долл. валды табыс тапқысы келсе, кем дегенде 800 мың дана тауардың єрқайсысын 15 долл. сатуы керек. Егер фирма µз тауарына жоғары баға алатын болса, єр данасы 20 долл. делік, онда мақсатты табысты табу ‰шін соншама кµп тауар данасын сату міндет емес. Дегенмен, м±ндай жоғары бағада нарықтағы сатып алу м±ндай кµлемде болмауы м‰мкін. Кµп нєрсе баға бойынша с±ранымның икемділігіне байланысты болады, бірақ ол шығынсыздық графигінде кµрсетілмейді. М±ндай баға тағайындау єдісі фирманың µр т‰рлі баға варианттарын, олардың шығынсыздық деңгейіне жетуге, мақсатты табыс табуда қажетті µткізу кµлеміне ықпалын талап етеді жєне тауардың єрбір баға м‰мкіндігі ‰шін осы аталғандардың ықтималдылығын талдау керек.

2.2 Бағаны тауардың қ±ндылығын сезіну негізінде белгілеу.

Фирмалардың кµпшілігі бағаны есептегенде µз тауарларының қ±ндылығын сезінуден бастағанды д±рыс деп санауда. Олар баға тағайындаудың негізгі факторы сатушының шығыны емес, сатып алушының қабыл алуы деп санайды. Сатып алушылардың ±ғымында тауардың қ±ндылығын қ±растыру ‰шін олар µздерінің маркетинг кешенінде бағасыз єрекеттер єдістерін пайдаланады. Б±л жағдайда баға тауардың маңыздылық қ±ндылығын сезінуге сєйкес болуы керек.

Єр т‰рлі орындарда пара-пар тауарларға єр т‰рлі баға бекітеді. Бір чашке кофе алма пирогімен қоса т±тынушыға аптека-дємханада 1,25 долл., жан±я ресторанында - 1,50 долл., қонақ ‰й кафесінде - 1.75 долл., нµмірге єкеліп берсе - 3 долл. жєне сєулетті ресторанда - 4 долл. т‰седі. Келесі деңгейдегі мекеме бағаны одан да гµрі жоғары қоюы м‰мкін, µйткені оның атмосферасы тауарға қосымша баға қосады.

Баға тағайындаудың негізіне тауардың маңыздылық, қ±ндылығын сезіну єдісін пайдаланушы фирмаларға т±тынушылар ±ғымында бєсекелестер тауарлары туралы қандай қ±ндылық т‰сініктер барын білуі керек. ¤ткендегі мысалда т±тынушылардан сол бір кофемен пирогқа єр т‰рлі жағдайда қандай баға тµлеуге дайын екенін с±рап білген жµн болар еді. Кейбір жағдайда сатып алушыдан тауарға қосымша ±сынылатын єрбір пайдалы ±сыныс ‰шін қанша ақы тµлеуге дайын екенін с±раған жµн.

Егер сатушы, сатып алушының мойындаған тауардың маңыздылық қ±ндылығынан артық с±райтын болса, фирма µткізуі м‰мкіншіліктегіден тµмен дµрежеде болады. Кµптеген фирмалар µз тауар бағаларын жоғары қоятындықтан олардың нарықта µтуі µте нашар. Басқа фирмалар керісінше µз тауарларын тµмен бағалайды. М±ндай тауарлар нарықта жақсы µтеді, бірақ олардың бағасын сатып алушының ойындағыдай маңыздылық қ±ндылық дєрежесіне кµтермегендіктен, оның фирмаға келтіретін т‰сімі тµменірек болады .

К‰нделік баға деңгейі негізінде баға белгілеу. Фирма к‰нделікті баға деңгейін есепке алып баға белгілегенде алдымен бєсекелестер бағасын негізге алып µз шығын жєне с±раным кµрсеткіштеріне онша мєн бере қоймайды. Ол бағаны негізгі бµсекелестердің баға деңгейінде, одан жоғары не тµмен белгілеуі м‰мкін. Болат, қағаз не тыңайтқыштар сияқты тауар µнімдерін ±сынатын олигополистикалық µріс єрекеттерінде барлық фирмалар єдетті т‰рде бірыңғай баға с±райды. Майда фирмалар бағаны “жетекшілер жолын қуып” µз тауарларының с±ранымының µзгеруіне не µз шығындарына байланыстырмай, нарық жетекшісінің баға µзгертуімен байланыстырады. Кейбір фирмалар шамалы сыйлықтық ‰стеме алу не шамалы жеңілдік беру нєтижесінде бағаны т±рақты деңгейде ±стайды. Мысалға, бензинмен бµлшек сауда жасаушы, єдетте сатып алушыдан ірі м±най компанияларымен салыстырғанда бірнеше цент артық алады, бірақ бағадағы осы айырмашылық иє µспей, иє тµмендемей т±рақты т‰рде болады.

К‰нделікті баға деңгейі негізінде баға белгілеу µте єйгілі. С±ранымның икемділігі: µлшеу м‰мкіншілігі тµмен жағдайда к‰нделікті баға деңгейі салалық ±жым ақыл ойын, єділ нормалы табыс табудың кепілдігі сияқты болып кµрінеді. Оның ‰стіне, олар к‰нделікті баға деңгейін ±стау, олар ‰шін сала шегінде нормальды тепе-тендікті сақтау болып саналады.

Жабық сауда негізінде баға белгілеу. Бєсекелестік баға тағайындау фирмалардың мердігерлікке таласу сауда кезінде пайдаланылады. М±ндай жағдайда фирма µз бағасын белгілеу ‰шін осы бағамен µз шығындарының ара қатынасын не с±ранымды есепке алмай, бєсекелестерден к‰тіліп отырған ±сыныстарын бастама есебінде санайды. Фирма контрактіні жеңіп алғысы келеді, ол басқаларға қарағанда тµмен баға с±рауы керек. Бірақ б±л баға µзіндік қ±нынан тµмен болмауы керек, µйтпеген жағдайда фирма зор шығынға ±шырайды.

Баға саясаты 📙 Курсовая → 🆔 33265