Бала тұлғасын қалыптастырудағы табиғаттың әсері

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

 

 

 

 

 

 

 

 

КУРСТЫҚ ЖҰМЫС

Тақырып: Бала тұлғасын қалыптастырудағы табиғаттың әсері

 

 

 

 

 

 

 

Орындаған:     Жетекшісі: _________________

 

 

 

 

 

 

Қостанай қ. - 2012 ж.

 

МАЗМҰНЫ

 

КІРІСПЕ....................................................................................................3

I. Негізгі бөлім..........................................................................................5

1.1. Балалар бақшасындағы  тәрбие...........................................5

1.2. Әр түрлі жас топтарда баланы тарбиелеу............................9

1.3. Мектеп жасына дейінгі балаларды  табиғатпен таныстыру әдістемесі..................................................................................................14

1.4. Бала бақшаның материалдық техникалық базасы қандай болу керек.............................................................................................18

II. Практикалық бөлім..........................................................................20

III. Қорытынды......................................................................................33

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі......................................................34

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

Зерттелетін тақырыптың өзектілігі: Тәуелсіз еліміздің білім беру жүйесінде болып жатқан оң өзгерістер қоғамның жас ұрпақ тәрбиесі үшін жауапкершілігі терең сезіліп отырған бүгінгі таңда оқу-тәрбие үрдісінің тиімділігін арттыру бағытында барлық мүмкіндіктер мен ресурстарды пайдалануды көздейді. Дегенмен, оқу-тәрбие үрдісінде барлық ресурстар толық қолданыс таппай келеді.

Балаларды экологиялық тәрбиелеу санасын жүзеге асыруында тірі табиғат бұрышы үлкен мағынасы ескереді.  Біріншіден, өсімдік пен айуандардың тұрақты қатысуы балаларда қажеттілік сезімің қалыптасады. Екіншіден, табиғат бұрышында жүйелілік байқау және объекттің  қол жетімділігі өсімдік пен айуандар туралы нақты ұсыныстарды даму мүмкіндікті туғызады. Үшіншіден, тірі бұрыштың мекендеушiлерді бағуында балаларды қызықтырумен қатыстыруы тірі жандарға қамқоршылық негізің  жауапты және құнтты көңiл негізің бөлу, табиғатты сүюін тәрбиелеу. Төртіншіден, әсемді және таза өсімдіктермен айуандар балалардың сезіміне ықпал етеді, эстетикалық сезімін жетілдіреді.

Зерттеу жұмысының объектісі: бала тұлғасының қалыптастыруы.

Зерттеу жұмысының мақсаты: мектепке дейінгі баланы даму, жетілу, қозғалу ерекшелігін зерттеу, табиғатпен қатынаста болып баланың мейiрiмдi,  жұмсақ болуын көрсету, онын жақсы  сана-сезімің ояту, адамның табиғаттағы рөлін тұсіндіру.

Ғылыми болжам: Балаларға «білім беру жүйесін» жоғары, сапалы деңгейде қалыптастыру.

Зерттеу жұмысының міндеттері:

1. Таңдаған тақырыбымның өзекті екенін дәлелдеу.
2. Табиғат арқылы балалардың тамашалық сезімін қалыптастыру.

Зерттеу гипотезасы: Табиғаттың тәрбие мағынасын қайта бағалау қиын. Табиғатпен қатынасуы адамға мейiрiмдi,  жұмсақ болуға өте жағымды ықпал етеді, онын жақсы  сана-сезімің оятады. Балаларды тәрбиелеуінде ерекше рөлі өте маңызды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I. Негізгі бөлім

1.1. Балалардың танымдық теориясына қызығушылығы

 

Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк-экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай-ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы - ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады.

Танымдық әрекет - шәкiрттiң бiлiмге деген өте белсендi ақыл-ой әрекетi. Ол танымдық қажеттiлiктен, мақсаттан, таным қисындарынан және әрекеттiң негiзiнде оқушыларда танымдық белсендiлiктерiнен iзденiмпаздық қалыптасады.

Құл иеленушiлiк құрылыс кезiнде ежелгi Греция мен Римде басқа мемлекеттермен салыстырғанда қоғамдық даму деңгейi жоғары болды. Бұл дәуiрде де өскелең тәрбие беру iсiне мемлекет тарапынан айрықша көңiл бөледi. Құл иеленушi қоғамға мемлекеттi қорғай алатын, қажет кезiнде жаугершiлiк ұрыстарға шалымды, күштi, жiгерлi де бiлiктi адамдар қажет болады. Нәтижесiнде ежелгi грек тәрбие теориясы пайда болып, бұл идеялар Платон, Аристотель, сондай-ақ ежелгi Рим философтары Плутарх, Тацит, Квинтилиан еңбектерiнде одан ары дами түстi.

Бұл теорияда ақыл-ой тәрбиесiне көп көңiл бөлiндi, әсiресе баланың өз ой тұжырымын дамытуға ерекше мән берiлдi. Сократтың өзi-ақ оқыту барысында балалардын танымдық белсендiлiгi мен iзденiмпаздығын арнайы басқарудың маңыздылығын атап көрсеткендi. Ол балалардын танымдық iзденiмпаздығын арттыратын арнайы оқыту әдiсiн – эвристикалық әңгiмелесудi алғашқылардың бiрi болып қолданды. Сократ бiлiмдi жай ғана бере салмай, балаларға сұрақ қоя отырып, олардың ойлау қабiлетiн, қызығушылығын арттырып, өз ой тұжырымдарын жасай бiлуге ұйретедi. Эвристикалық сұрақтарды алдын-ала дайындай отырып, танымдық iзденiмпаздықты оқыту құралы ретiнде қарастырады [1, 256].

Кейiнiрек осы iзденiмпаздықтың дамуына ежелгi Рим философтары үлес қосты. Олар бiлiмдi игеруде балалардын белсендi танымдық iзденiмпаздығы айтарлықтай рөлін атқарады деген пiкiр айтты.

Демек, антикалық дәуiрдiң өзiнде-ақ педагогтар балалардын өзiндiк ой-тұжырымын жасау, оны дамыту үшiн репродуктивтi және эвристикалық әдiстердi дұрыс қолдану мәселесiне көңiл бөлген.

Қайта өрлеу дәуiрiнiң ұлы ойшылы, ХҮI ғасырда өмiр сүрген француз ғалымы Мишель Монтень оқытудағы танымдық әрекеттiң маңыздылығын ерекше атап көрсеттi: «Тәрбиешi баланы бастан-ақ оның бойындағы қабiлеттердi еркiн көрсете бiлуiн, түрлi заттардың дәмi мен олардың ерекшелiктерiн ажыратуда өз бетiнше әрекет етуiн, кейде оған жол көрсетiп, кейде, керiсiнше, өзiне iздеп отыруын қалаймын». Монтень таным әрекетiнде оқушының басшылық рөлiнiң маңыздылығын түсiндi. Ол: «Оқушы мұғалiмнен алған бiлiмiн түгел сүзбеден өткiзiп, өз бетiнше талдау жасату қажет. Соның нәтижесiнде оның бiлуге құштарлығы дами түсетiнi сөзсiз», - деп жазған болатын.

Демек, Монтень пiкiрлерiнде оқушының танымдық iзденiмпаздығын дамыту идеялары айтылған.

Танымдық iзденiмпаздықты дамытудағы оқыту әдiстемесiнiң негiзiн Я.А. Коменский қалады. Ол: «Таным бастамасы - сезiмнен, бала сезiне бiлмесе, оның ой-өрiсiнде ешқандай өзгерiс болмайды. Оқытуды зат туралы сөзбен емес, сол затты бақылау арқылы шәкiрттiң ойын дамыту керек», - деп жазды.

«Мен өз шәкiртiмнiң әрқашанда өз бетiнше бақылауын, практикада өздiгiнен тұжырым жасауын дамытуды - бiлiм берудегi негiзгi жетiстiкке жету құралы ретiнде қарастырамын», - деген болатын.

Коменский оқытудың мақсаты ғылыми бiлiмдi меңгеру және өмiрге пайда келтiру деп бiлдi. Ол «Ұлы дидактика» еңбегiнде: «Заттың не құбылыстың түп тамырына жету, анықтау қабiлетiн дамыту, оны шынайы түсiну және қолдана бiлу қажет», - деп ерекше атап өттi.

Қазiргi таңда әрбiр жеке тұлғаның құндылық қасиеттерiн дамытып, қалыптастыруға аса мән берiлiп отырғаны белгiлi. Әсiресе ұрпақтан – ұрпаққа мирас болып келе жатқан салт -дәстүр, әдет-ғұрыптар, тарихи-әдеби мұралар арқылы балалардын жеке бас қасиетiн дамыту мүмкiндiгiне барынша көңiл бөлiнгенiн ғылыми-зерттеу еңбектерден аңғарамыз [2, 112].

Балалардын есте сақтау мен танымдық қызығушылық қабiлетi жақсы болады. Егер баланың қызығушылығы жайында жүйелi мәлiмдемелер түсiп отырса, баланың даму үрдiсi шапшандайды. Бұл  жерде Л.В. Занковтың идеясын негiзге алуға болады. Ол баланың қоғамдық өмiрдiң әртүрлi жақтарымен еркiн араластыру керек, әртүрлi баланың дамуы үшiн туындайтын шегiнiстерден қашпауымыз керек, керiсiнше, баланың дамуына қандай дәрежеде ықпал еткенiн айқындай отырып, жүргiзу қажет деген ұсынысын зерттеуiмiзге  басшылыққа алдық. Тарихи ескерткiш мұраларға жүргiзiлген саяхат – сабақтар мен эксурсиялар баланың танымын қалыптастыруда негiзгi орын алатынын практика барысында айқын байқадық.

Әртүрлi жүргiзiлген саяхат жұмыстары балалардын ынтымақтастығын жетiлдiре түседi. Бұл туралы психолог Л.С.Выготский «Дербес жұмыс iстегеннен гөрi бала ынтымақтастықта күштiрек әрi ақылдырақ болып, ол өзi шеше алатын интелектуалды қиындықтар деңгейi жөнiнен биiкке көтерiледi…», - дейдi.

Жалпы жеке тұлғаның бойындағы адамгершiлiк құндылықтарын қалыптастыруға байланысты арналған ғылыми-зерттеу еңбектерiн зерделеу барысында мектеп жасына деінгі балалардын қалыптасуы, олардың психологиялық дамуына байланысты арналған еңбектер сараланып, жүйеленгенiн байқауға болады.

Мектеп жасына дейінгі балаларды бірінші топтан бастап мектептегі өткізілетін сабаққа дұрыс қатысуға дайындауға қажетті. Сол мәселеде, С.Төрениязова «Бастауыш мектеп оқушыларын сыныптан тыс оқу-тәрбие жұмысы арқылы дамытудың педагогикалық негiздерi» атты ғылыми-зерттеу жұмысында оқушыны дамытуда бiлiм мен тәрбие негiзгi орын алатынын атап көрсете келе, дамудың бес жағдайын нақтылайды:

- психикалық дамуға - оқушының мiнез-құлқының, ерiк-жiгерiнiң, қабiлетiнiң дамуы;

- денелiк дамуға - дене бiтiмiнiң  өз жасына сай болуы;

- рухани дамуға - оқушының iшкi жан  дүниесiнiң сырттан әсер ететiн күшпе өзара бiрлiгi;

- әлеументтiк дамуға - өздерi өмiр  сүрiп отырған қоғамдық ортаға  үйлесе дамуы;

- жалпы дамуға - оқушының жан-жақты  үйлесiмдi дамуы, деп қорытындылай  келе, сыныптан тыс уақытта бастауыш  сынып оқушыларын дамытудың ғылыми-теориялық  негiзiн айқындай отырып, бастауыш сынып оқушыларымен жүргiзiлетiн жұмыстардың тиiмдiлiгiн арттыруға, үйiрме жұмыстары мен мектептегi қоғамдық ұйымдардың құрылымын айқындай отырып, тәжiрибелiк-эксперименттiк жұмыстардың тиiмдiлiгiн нақтылайды.

ХIХ ғасырдың 60 жылдары мен ХХ ғасырдың 90 жылдары аралығында адамгершiлiк тәрбиенiң даму тарихын зерттеген Э.А.Урынбасарованың еңбегiндегi қазақ төңкерiсiне дейiн және төнкерiстен кейiн де қоғам дамуында адамгершiлiк тәрбиесiнiң басты орын алғанына архив деректерiн негiзге ала отырып тұжырымдайды.

Ал, болашақ мектеп мұғалiмдерiнiң мектепте адамгершiлiк тәрбиесiн ұйымдастыруға байланысты А.А.Калюжный, А.А.Аманжолова, С.Қ.Әбдiлдинаның еңбектерi арналған.

Сонымен қатар, Қазақстан бiлiм беру жүйесiнiң әлемдiк стандартқа сай 12 жылдық бiлiм жүйесiне көшуi кезiнде бiлiм берудiң негiзгi компонентi аймақтық ерекшелiктердi ескере отырып, тәлiмдiк маңызы мол тарихи мұраларды оқушылардың бiлiмдiк деңгейiн жетiлдiруге байланысты еңгiзу мүмiндiгi бар екенiн атап көрсеткiмiз келедi.

Тәуелсiз Қазақстан мемлекетiнiң қазiргi кезеңiндегi қоғамның түрлi сфераларының құрылуы мен тұлғаның белсендiлiгiнiң жоғарылауы арасында байланыс айқындала түсуде. Осыған байланысты балалардың танымдық әрекетiн белсендiлендiру, оны тиiмдi басқару және дамыту, әдiстемелiк, ұйымдастырушылық және моральдiк-психологиялық тұрғыдан қамтамасыз ету күрделi педагогикалық мәселе ғана емес, маңызды әлеуметтiк мәселе болып табылады [3, 44].

Психологиялық-педагогикалық әдебиеттердегi талдауда көрсетiлгендей «танымдық белсендiлiк» терминiнiң негiзiнде белсендiлiк жөнiнде түсiнiк жатыр. Ол әр түрлi салада талдауды талап етушi көп аспектiлi феномен ретiнде көрiнедi:

- биологиялық;

• психологиялық;
• педагогикалық.

Биологиялық аспект - белсендiлiк мәселелерi түсiнiгiмен байланысты белсендi бастама адамда энергияның жиналуының нәтижесi болып табылатындығы жөнiнде түсiнiкпен тығыз байланысты. ол өзiн-өзi ретке келтiрумен негiзделедi. Биологиялық белсендiлiк адамның ортаға бейiмделуiн қамтамасыз ететiн оған тән тұқым қуалау қасиетi. Оны өзара қарым-қатынас кезiнде ағза мен оның тiршiлiк ету шарттарымен аралығында туатын қарама – қайшылықты жоюға бағытталған физиологиялық механизмдер ғана туып қоймайды, сонымен қатар осы әсердi жоюға мүмкiндiк беретiн және мiнез-құлық құруға өткен оқиға емес, алдағы оқиғаға бағытталған мүмкiндiк беретiн физиологиялық механизмдер де туып отырады. Белсендiлiк бейне белгiсiн тұрақтандырушы сапа болып табылады, бұл тiрi материяның iштей детерминацияланған iс-әрекетiнiң бiр түрi болып табылады. Адам өзiндiк табиғи сапаларының күшiмен, әлеуметтiк мәндiлiк күшiмен де белсендi келедi.

Психологиялық аспект - тұрғысынан белсендiлiк С.Л. Рубинштейн көзқарасындағы жалпы психика жөнiндегi детерминистiк түсiнiк беру сұрағының бiр бөлiгi ретiнде қарастырылады. Мұнда белсендiлiк iшкi шарттар арқылы болатын сыртқы себептерiнiң әрекетiнде көрiнедi, сыртқы шарттардың нәтижесi және ол iшкi сапаларға тәуелдi. Iшкi мен сыртқының қарым-қатынасы өзбеттiлiктiң және сыртқы әсер жауап беру белсендiлiгiнiң өсуiнде көрiнетiн күрделi шарттардың жоғарылауына сай өзгерiп отырады. Белсендiлiк адамның жаңа қарым-қатынасына айналады, бұл - адам жеке тұлға ретiнде көрiнгенде және белсендi әрекет қарым-қатынас иесi болған жағдайда болады.

С.Л.Рубинштейн адамның белсендiлiгiн былай түсiндiредi: «Сыртқы себептер мен сыртқы әсерлер әрқашан iшкi шарттар арқылы әрекет жасайды». Белсендiлiк субъектiнiң объектiге қатынасын қарастырады. Ол қатынас мына сәттердiң болуын қалайды:

- объектiлерге бағытталған ыңғайлы  таңдаушылық,

- объектiнi таңдаудан кейiнгi мақсаты,

- тапсырмаларды қою,

- iс-әрекетке объектiнiң қалыптасуы,

- мәселенi шешуге бағытталуы.

Практикалық әрекеттiң жүру барысында субъект қоршаған әлемге әсер етедi, таниды, өз қажеттiлiктерiмен мақсаттарына сәйкес құрады.

Әлеуметтiк тұлғалық аспект мәселелерi iс-әрекет кезiндегi тұлғаның белсендiлiгiн зерттеумен  байланысты. тұлғалық белсендiлiк - адамның тек табиғи қасиетi ғана емес дегенге сүйенедi.

Бұл орайда субъект белсендiлiгi сыртқы материалды iшкi психикалық әрекетi өз қатарына қосатын iс - әрекеттiң бiрдей жүйесi болып табылады. Тұлға белсендiлiктiң өзiне ғана тән түрiне ие - әлеуметтiк өзiндiк әрекет, мұнда ол белгiлi әрекетке жетедi. Бұл әрекет өз жеке  тұлғасының өзгеруiмен және әлеуметтiк ортаның өзгеруiмен байланысты өзгеруi мүмкiн.

Белсендiлiк тұлғаның әлеуметтiк сапасы деп қарастырсақ, оны әрекеттiң қысқа сипаттамасында қарастырып көрген дұрыс. Әрекет бұл адамның қоршаған ортаның меңгеруiнiң және құрылуының бiр түрi. Жеке тұлға әрекет барысында қалыптасады, дамиды. Тұлғаның әрекетке қарым-қатынасына байланысты, әрекет мақсатқа жете алуы бойынша әртүрлi болуы мүмкiн. Белсендiлiк болмыстық қоғам формаларын құруға және адамның адамның қоғамдық мәнiн жүзеге асыруға бағытталған әрекет болып табылады.

Педагогикалық аспектiдегi белсендiлiк мәселесiн зерттеу берiлген түрлi түсiндiрумен байланысты:

• белсендiлiк баланың таным iс-әрекетiне (мақсатқа жетудiң тиiмдi жолдарын таңдау, талпыныс, дайындық жүзеге асыру) деген қатынасын сипаттайтын тұлғаның бiр белгiсi ретiнде түсiндiредi
• белсендiлiк субъектiнiң iс-әрекетке қатынасын (қажеттiлiк, мотив, ерiк күшi, эмоция) көрсететiн негiзгi белгiлермен қатар тұлғаның сипаттамасы ретiнде түсiндiрiледi.
• белсендiлiк жөнiндегi қысқаша сипаттамадағы таным мақсаты - объективтi шындықтағы индивидтiң санасындағы бейнемен шектеледi. Әйтседе, белсендiлiк танымның ерекшелiгi немесе байланысты екенiн түсiну үшiн, таным процессiнiң болуымен, бiр-бiрiнен айырмашылығы бар репродуктивтi және продуктивтi атты таным шындық әлемiнiң көрiнiсi ретiнде субъект санасында екi деңгейге ие екенiн ескеру қажет. Белсендiлiктiң дамуы репродуктивтi деңгейден iздеу - орындау арқылы продуктивтi деңгейге дейiнгi тұлғалық даму процесi қамти отырып жүзеге асады.

Педагогикалық аспект тұрғысынан белсендiлiктiң үш түрiн бөлiп қарауға болады: ақыл-ой белсендiлiгi, интелектуалды және таным белсендiлiгi [4, 213].

Ақыл-ой белсендiлiгi элементарлы iс-әрекеттен бастап шығармашылықтың күрделi түрiне дейiнгi барлық деңгейдегi  нағыз әмбебап iс-әрекет шарты болып табылады. Ол түрлi модификацияларда көрiнуi мүмкiн:

- ынталандыру жаңалығынан туған  зейiн белсендiлiгi және бағдарлы - зерттеу iс-әрекетiне бағытталған зерттеу белсендiлiгi ретiнде;

• интелектуальды ынталандыру түрiндегi көрiнетiн тұлғалық белсендiлiк ретiнде.

Ақыл-ой белсендiлiгiнiң орталық ядросын когнитивтi функциялар мен процесстер құрайды. Н.С.Лейтес «балалық шақтың әр кезеңi - белсендiлiк дамуының өзiндiк сапалы сатысы» деген қорытындыға келдi.

Интелектуальды белсендiлiк өзiндiк шарттарға сай ой әрекетi ретiнде түсiндiрiледi. Интелектуальды белсендiлiк  интелектуальды және интелектуальды емес факторлардан көрiнетiн жүйенiң интегралды қасиетi болып табылады.

Танымдық белсендiлiк - жалпы танымдық белсендiлiк феноменiнiң маңызды саласы, оның негiзi ретiнде адамның ең маңызды қасиетi болып табылады:  қоршаған әлемдi тек шындықтағы биологиялық және әлеуметтiк мақсатта ғана тану емес, сонымен қатар адамның әлемге деген ең мәндi қарым-қатынасымен, яғни оның алуан түрлiлiгiне енуге ұмтылуымен, санада мәндi жақтарын бейнелеуiмен, себеп-салдарлы байланыстар, заңдылықтар, қайшылықтармен түсiндiрiледi.

Танымдық белсендiлiк адамға өте маңызды және күрделi құрылым ретiнде өзiнiң психологиялық анықтамаларында көптеген тұжырымдарға ие. Бiлiмдi белсендендiру мәселесiне байланысты әр еңбектерде таным белсендiлiгiне анықтама берiледi, оның құрамды белгiлерi бөлшектенiп, мазмұны мен көлемi анықталынады.

Танымдық белсендiлiк көп түрлi тұлғалық қатынастардың қалыптасуымен тығыз байланысты.  Танымдық әрекеттiң белгiлi бiр ғылым саласымен  таңдаулы қатынасы, танымдық әрекетi, оларға қатысу және қатыскшылармен танымдық қарым-қатынасы маңызды келедi. Сонымен бiрге, адамның барлық жоғарғы  таным процесстерiн өзiнiң даму деңгейiнен белсендiруде  танымдық белсендiлiк тұлғаның шындықты қайта құру әрекетi нәтижесiнде ұдайы iзденiске жетелейдi.

Балалардың жеке тұлғасында танымдық белсендiлiгiнiң дамуы бес-алты жас аралығында қарқынды келедi. Бұл әсiресе баланың логикалық тапсырмаларды белсендi орындауы, жауап кiлтiн табуға ширақ келуi, бiлуге деген ұмтылысы танымдық ойындар арқылы  оқу әрекетiнiң мiндеттерiн шешуде айқын көрiнедi.

 

1.2. Оқушыларға экологиялық  тәрбие беру мәселелері

Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру мәселелерін біз жоғарыда баяндап өттік. Аталмыш зерттеулерге жүргізген талдауымыздан мынадай қорытынды шығарамыз.

1. Қазақ этнопедагогикасы материалдары негізінде оқушыларға экологиялық тәлім-тәрбие беру.

2. Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие беру мәселелері.

3. Мектепке дейінгі мекемелерде (балабақшаларда) балдырғандарға экологиялық тәрбие беру мәселелері.

4. Педагог мамандарды дайындау барысында экологиялық білім мен тәрбие беру мәселелері.

5. Оқыту үрдістерінде оқушыларға экологиялық білім беру мәселелері.

6. Орта және жоғарғы сынып оқушыларына экологиялық тәрбие беру мәселелері.

7. Экологиялық информатика мәселелері.

8. Экологиялық құқық пен мәдениет  мәселелері.

9. Экологиялық білім мен тәрбие беру мәселелері бойынша зерттеу жұмыстарына шолу.

10. Мектептен тыс мекемелер мен өлкетану жұмыстарында экологиялық тәлім-тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру.

11. Оқу-тәрбие жұмыстарын экологизациялау мәселелері.

Экологиялық білім мен тәрбие негіздерін мектепке дейінгі мекемелерде, әсіресе балабақшалар практикасында жүзеге асыру қажеттіліктерін дәлелдеуге тырысқан А.Е.Манкеш және Р.К.Керімбаева еңбектеріне терең назар аударған жөн. А.Е.Манкештің (Балабақшаның ересектер тобындағы балаларға қоршаған ортамен таныстыру арқылы экологиялық тәрбие беру) пайымдауынша, кішкентай балдырғандарға экологиялық тәрбие беру ісі - қарапайым тәлім-тәрбиелік элементтер арқылы (экскурсия, бейнематериалдар, өлең-тақпақтар т.б.) жүргізілуі керек деп санайды. [579, 56,].

Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие беру мәселелеріне арналған (А.Қ.Егенисова, Ш.Ж.Арзымбетова, А.К.Сатынская, Ш.М.Тойғанбекова, Д.І. Жангелдина) зерттеушілер еңбектері жоғарыда айтылып өткен дәстүрлі тұжырымдарды басшылыққа алған.

Аталмыш ғылыми бағытты ұстанған Д.І. Жангелдина (Оқушыларға экологиялық тәрбие беру (4-5 сыныптарға арналған табиғаттану курсы бойынша)) өз тәжірибесіне негізделе отырып, сыныптан тыс уақыттарда оқушыларға экологиялық тәрбие беру мақсатында «Табиғаттану курсы » атты қосымша оқу-тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру жүйесін ұсынады. [575, 63,].

Халық тағылымының «отпен ойнама» деген ұғымы, тұрмыста, бала тәрбиесінде педагогикалық тәсіл мен талапқа айналғаны заңды құбылыс деп білеміз. Қазақтың тыйым сөздері негізінде бастауыш сынып оқушыларына этноэкологиялық тәрбие берудің маңызы зор деп санаймыз. Тыйым сөздер туралы тәрбие сағатын ұйымдастыру барысында, жергілікті жерлерде аталмыш танымдық ұғымдар жайында мол мағлұматтар білетін ақсақалдарды қатыстыра отырып өткізген тиімді деп ойлаймыз.

Сауытбеков кітабындағы «Обал» атты тақырып, бастауыш сынып оқушыларының санасына этноэкологиялық этика мен мәдениет сезімдерін қалыптастыруда берері мол. Ол аталы-баталы сөздерді Ереже негізінде көрнекі құрал ретінде пайдаланған дұрыс. Онда мынадай тәлім-тәрбиелік сөздер жазылған:

Аталмыш тақырыпқа қосымша, балаларға экологиялық тәлім-тәрбие беру барысында табиғат құбылыстарына байланысты мынадай көріністерді пайдалануға болады: «найзағай - жарқылдайды», «күн - күркірейді, жарқырайды, тұтылады», «қар - сібірлейді», «жаңбыр - сіркірейді, себелейді», «ай - туады, тұлданады», «боран - бұрқасындатады», «жел - ысқырады, уілдейді», «жер - кебеді, жарылады, сілкінеді», «өзен - тасиды, ағады», «Жапырақ - сарғаяды, бүршік атады».

Қазақтың тыйым сөздерінде қоршаған ортаның табиғатын, жануарлар дүниесі мен өсімдік-топырақ жамылғысын қорғау тақырыптарына арналған танымдық-этноэкологиялық ұғымдар көптеп кездеседі. Халық тұрмысында күні бүгінге дейін «көкті жұлма», «айды қолыңмен көрсетпе» деген сөздер жиі айтылады.

Қазақтың тыйым сөздерінің бүгінгі отбасы тәрбиесінде қолданылып келе жатқаны шындық. Ол сөздердің пайда болуы - жоғарыда айтылғандай, кішкене балалардың сұрақтарына жауап беру мақсатында пайда болған халық білімдерінің тәжірибелері болып табылады. Мысалы «Ай аспанда қалай қалқып тұр», «Күн неге ыстық», «Күн қалың бұлттың арасынан неге көрінбейді», - деген, сияқты танымдық сұрақтарды олар жиі қояды.

Сондықтан, обал-сауапқа қарсы әрекет-кінә, күнә, айып, бұзықтық, зиян... Обал жасаушы (яғни, жас ұрпақ өкілдері, М-Р.Қ. ред.) - халыққа кінәлі, құдайға күнәлі. Әрі айыпты. Ұятсыз, арсыз, жауыз, зиян жасаушы.

Обалдың түрлері мыналар: (қысқартылынып алынды)

1. Біреуге қиянат жасап, жазықсыз жәбірлеу.

2. Сәби - шошқаның, арам аңның, арам  құстың етімен тамақтанады.

3. Нанды қасиетті тағам деп  танымайды, аяқ асты жасайды.

4. Үй жануарларын қолына түскен  құралмен ұрып мертіктіреді немесе өлтіреді.

5. Бала арақ ішіп, шылым шегеді. Өзін де, пәтерін де салақ, лас ұстайды.

6. Көлге дәреттеніп, құдыққа түкіруге қымсынбайды.

7. Табиғатты қорғаудың орнына  қиратады. Автордың аталмыш өсиеттері  бастауыш сынып оқушылары үшін аса қажет. Оқушылар мұғалімнің көмегімен өсиет сөздерді жаттап, оны сынып бөлмесінің қабырғасына ереже ретінде іліп қойғаны ләзім.

Дүмді даусы зілдірек...», - атты, өлеңдері экологиялық тақырыптарға арналған. Оқушыларға дүниетаным (табиғаттану) пәнінен сабақ беру барысында, аталмыш өлең жолдарын қосымша тапсырма ретінде беруге (жаттауға) болады.

Туған жердің табиғатын қорғау дәстүрлері - айналадағы құбылыстарды танудан басталатыны анық. Табиғатты терең танып-білуді мақсат еткен әрекет халық педагогикасының қайнар бастауы болса керек. Сол үшін жергілікті жерлердегі ой-шұңқыр рельефтерін білу мен ит-құстар тіршіліктерін жіті бақылау - қазақ отбасы тәрбиесіндегі негізгі педагогикалық алғышарттардың бірі болғаны анық.

Сауытбеков шығармасындағы «Жер түгі» деген тақырып осы мәселеге арналған. [11, 13,]. Оны автор екі бөлімге: Ағаштар және шөп-шөлеңдер деп бөлген. Бұл тақырып бойынша бастауыш сынып оқушыларына арнайы сабақ өтілетіні рас. Бірақ біз бастауыш сынып оқулықтарында сирек кездесетін мынадай өсімдік түрлеріне назар аудардық.

1. Ағаштар: ұшқат, ырғай, арша.
2. Шөп-шөлеңдер: шілік, ажырық, қазоты, шағыр, тарлау, баялыш, буылдық, майөлең, қараөлең, есекмия.

Осы беттегі «Жер бедері» тақырыптағы: қабақ, томар, қопа, адыр, жон, төмпешік, жарық деген этногеографиялық атауларға да назар аудардық. С.Сауытбековтың ұсыныстары табиғаттану оқулығындағы тақырыптарды қайталағаннан гөрі, толықтырып тұрған сияқты. Автордың бастауыш сынып оқушысының психологиялық ерекшелігін ескере отырып жазған бұл еңбегін тәрбие жұмыстарында кеңінен пайдаланған ғанибет. Бұл жөнінде мектеп практикасында оқушылар үшін арнайы тәрбие сағаты және балаларға жекелей тапсырмалар беру арқылы шығармашылық жұмыстарды ұйымдастыруға болады.

С.Сауытбеков шығармаларында құстарды қорғау жөнінде этноэкологиялық тәлім-тәрбиелік идеялар айтылады. Экологиялық зардаптардың құстар дүниесіне орасан зиян келтіріп жатқаны анық. Қазақстандағы Каспий теңізінің жағалауын мекендейтін құстардың газ бен мұнай өндірістерінің салдарынан жыл сайын үлкен зардаптарға тап болатыны туралы хабардармыз. Ол тәжірибелер С.Сауытбеков шығармалары негізінде экологиялық тәрбие жұмысын кешенді жүргізуімізге мүмкіндік береді.

Осы орайда, С.Сауытбековтың «Жануарлар былай үн шығарады» деген тақырыбы негізінде балаларға арналған мультипикациялық фильм шығарып және оны эксперимент әдістері арқылы бақылау барысында, педагогикалық идеямыздың тиімділігіне көз жеткіздік.

 

 

 

 

II. Практикалық бөлім

1.1. Бала тұлғасын қалыптастыру үшін табиғатпен таныстыру әдістемесі

Кіші топтар балаларды табиғатпен таныстыру барысында тәрбиеші мақсаттардың қатарын шешеді: тірісіз табиғаттың заттары және құбылыстар туралы бірінші ойын қалыптастырады, ең жиі кездесетін жарық гүлденгендер  өсімдіктер туралы, хайуанның сыртқы  көрініс ерекшеліктерді айырып тануға оқытады, кейбір дене бөлімдері, қозғалыс ерекшеліктері, шығарылатын дыбыстар. Тәрбиеші балаларды бірінші күрделі емес еңбекті іскерліктерге үйретеді: өсімдіктерге су құю, дымқыл шүберекпен жапырақтарды сүрту, балықты тамақтандыру, табиғат бұрышындағы құсты тамақтандыру. Осы негізде өсімдіктермен хайуанаттарға құнтақты көңіл бөлу тәрбиелейді, балалардың қуанышты таң қалу сезімін және бірінші эстетикалық әсерленушілігін шақырады.

Білімдердің негізгі ұстауы табиғат бұрышында бақылау барысында және балалар бақшасының учаскесінде табиғатпен жүйелі кездесулер арқылы балалар ұғып алады.

Тәрбиеші ұжым түрлері жұмысын даралармен кезектестіреді, балалардың азғантай шағын топтарымен шұғылданады. Баламен дара қатынасы оның үлкен назарын шақыруға рұқсат етеді, табысты (толық, ұқыпты) бақылауды өткізу.