Бастауышта шет тілін оқытудың психологиялық ерекшеліктері

 

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

 

Қ.ЖҰБАНОВ АТЫНДАҒЫ АҚТӨБЕ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ

 

                                  Жоғарғы оқу орнынан кейінгі  бөлім

 

                             Психология   және педагогика  кафедрасы

 

 

 

 

 

МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ

 

Бастауышта шет  тілін оқытудың психологиялық ерекшеліктері

 

 

Орындаған Абнасирова А.К.

 

 

Ғылыми жетекші,                                                          Жукенова Г.Б.

пс.ғ.кандидаты, доцент

 

 

 

 

 

 

Қорғауға жіберілді 

«__ » _________2013 ж

 

 

Кафедра меңгерушісі,                                                    Курманова Б.Ж.

п.ғ.д.,доцент

 

 

 

 

 

 

Ақтөбе

2013

 

Мазмұны

 

 

Кіріспе.................................................................................................................3

 

1.  Бастауыш сынып оқушыларының шетел тіліне оқытудың ғылыми-теориялық негіздері.

1.1 Бастауыш сынып оқушыларының шет тілін оқытудың теориялық болжамы............................................................................................10

1.2 Бастауыш мектеп оқушыларының психологиялықерекшеліктері................19

1.3 Кіші мектеп оқушыларының шетел тіліне оқытудың психологиясы............35

2. Бастауыш мектеп оқушыларына шет тілін оқытудың тәжірибелік-эксперименттік жұмысы.

2.1 Бастауыш мектеп оқушыларына шет тілін оқытудың тәжірибелік-эксперименттінің мазмұны......................................................................................48

2.2 Бастауыш мектеп оқушыларын шетел тіліне оқытудың әдістемесі...................................................................................................................59

2.3 Бастауыш мектеп оқушыларына шет тілін оқытудың тәжірибелік-эксперименттінің қорытындысы.............................................................................78

Қорытынды......................................................................................................83

Қолданылған әдебиетер…………………………………….............................87

Қосымшалар

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

 

Зерттеудің көкейкестілігі:«Үштұғырлы тіл» туралы идеяны мемлекет басшысы 2006 жылдың қазанында өткен Қазақстан халқы ассамблеясының XII құрылтайында жария етті.[1]Ал 2007 жылғы “Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан” атты халыққа жолдауында “Тілдердің үштұғырлылығы” атты мәдени жобаны кезең-кезеңмен іске асыруды ұсынды. Қазақстан халқының рухани дамуымен қатар, бұл идея ішкі саясатымыздың жеке бағыты болып белгіленді. Яғни, идеяның негізі мынадай: Қазақстанды бүкіл әлем халқы үш тілді бірдей пайдаланатын жоғары білімді мемлекет ретінде тануы керек. Олар: қазақ тілі – мемлекеттік тіл, орыс тілі – ұлт-аралық қарым-қатынас тілі және ағылшын тілі – жаһандық экономикаға ойдағыдай кірігу тілі. Басқаша айтқанда, үштұғырлы тіл идеясын мынадай әрі қарапайым, әрі түсінікті формуламен көрсетуге болады: мемлекеттік тілді дамытамыз, орыс тілін қолдаймыз және ағылшын тілін үйренеміз. Айта кетелік, үштұғырлы тіл жай ғана әдемі тұжырымдама немесе тілдік саясаттың жаңа формасы ретінде пайда болған жоқ, ол – өмірлік қажеттіліктен туындаған игілікті идея. Өйткені, қазіргі кезде күллі әлемге есігін айқара ашып, “ақылды” экономиканы енгізіп жатқан елдер қарыштап дамуда. Ал бұл бағыттағы толайым табыстарға, ілім-білімге алып барар жол – ғаламшардағы үстемдік құрған тілдерді үйрену. Қай заманда болсын, бірнеше тілді меңгерген мемлекеттер мен халықтар өзінің коммуникациялық және интеграциялық қабілетін кеңейтіп отырған. Мысалға, ежелгі дүниедегі Мысырдың өзінде бірнеше тілді білетін мамандар иерархиялық сатымен жоғарылап, көбіне салық төлеуден босатылған. Сондай-ақ, бүгінгі Еуропада да көп тілді меңгерушілік жалпыға ортақ норма болып саналады. Яғни, бүгінгі таңда ТМД мен Орталық Азияның көшбасшы мемлекетіне айналған Қазақстан үшін үштұғырлы тіл – елдің бәсекеге қабілеттілікке ұмтылуда бірінші баспалдағы. Өйткені, бірнеше тілде еркін сөйлей де, жаза да білетін қазақстандықтар өз елінде де, шетелдерде де бәсекеге қабілетті тұлғаға айналады. Атап айтарлығы, көпұлтты Қазақстанның жағдайында “Үштұғырлы тіл” ұлттық жобасы қоғамдық келісімді нығайтудың негізгі факторы болып саналады. Алайда, еліміздегі негізгі үш тілді дамытуға басымдық беру – басқа халықтардың тілдерін назардан тыс қалдыру деген сөз емес. Мәдениеттер мен тілдердің саналуандығы – бұл біздің ұлттық байлығымыз. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап-ақ, мемлекет Қазақстандағы халықтардың барлығының мүдделерін ескере отырып, посткеңестік кеңістікте ең либералдық тілдік саясат жүргізді. Соның дәлелі болар, кез-келген эт-ностың өкілі қай тілде білім алатынын, сөйлейтінін, шығарма жазатынын ерікті түрде таңдай алады.

Біздің қоғамда барлық этностардың мәдениеті мен тілін  дамытудың бірегей формуласы  жасалып отыр. Біздің жетістігіміз – басқа этностардың құқықтарына  ешқандай да қысым жоқ. Сонымен қоса, біз тағы бір аса маңызды мәселе – мемлекеттік тілді барша  қазақстандықтардың меңгеруіне толық  жағдай туғызып отырмыз. Өйткені, бұл  халықаралық тәжірибеде бар үрдіс. Қарап отырсақ, қазіргі кезде мемлекеттік тілді оқып-үйренуге барлық жағынан жағдай жасалған. Тіпті, мемлекеттік мекемелер мен кәсіпорындардың бәрінде курстар ашылып, ғылыми-әдістемелік материалдар таратылады. Мемлекеттік тілді жетік меңгерген басқа ұлт өкілдерін материалдық жағынан ынталандыру да дұрыс жолға қойылған. Содан да шығар, көптеген қазақстандықтар қазақ тілін білуді – патриоттық борышым деп санайды. Оған қоса, мемлекеттік тілді үздік меңгеру жеке бәсекеге қабілеттіліктің, кез-келген қызмет саласындағы мансаптық өсудің факторына айналды. Десек те, мемлекеттік тілді дамыту жөніндегі іс-шаралар бұдан да тереңірек және нәтижелі болуы шарт. Яғни, бізге елімізде тұратын барлық этностардың тілін сақтай отырып, ұлт бірлігін нығайтудың маңызды факторы ретінде мемлекеттік тілдің ауқымды қолданылуын қамтамасыз ететін тілдік саясат жүргізу қажет. Ол үшін барша қазақстандықтардың мемлекеттік тілді меңгеру жүйесін құру бағытында жұмыс ұйымдаастырылады. Бұл жүйе ең алдымен, мемлекеттік тілді меңгеру мен оқытудың бірыңғай стандарттарын әзірлеуді және бекітуді, содан соң оларды білім беру жүйесінің барлық деңгейіне – мектепке дейінгі мекемелерге, мектептерге, жоғары және одан кейінгі оқу жүйесіне енгізуді көздейді.

Екінші жағынан, отандастарымыздың  орыс тілін меңгеру деңгейін сақтап қалуына да көңіл аударуымыз керек. Өйткені, орыс тілі – ұлтаралық қарым-қатынас  пен интеграциялық қызметтердің діңгегі. Ақиқатын айтсақ, ақпараттық кеңістігімізде орыс тілі әлі де маңызды  рөл атқаратынына ешкім дау айта алмас. Сондай-ақ, әлемдік алты ресми  тілдің қатарына кіретін орыс тілін  меңгеруге бәсекеге қабілетті ұлттың кез-келген өкілі ұмтылуы тиіс. Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасына сәйкес, орыс тілін оқыту жүйесін  одан әрі оқу-әдістемелік және зияткерлік тұрғыдан қамтамасыз етуіміз керек. Бұл мақсатқа жетеміз десек, қашықтықтан  оқыту, электронды интерактивті оқулықтар  бағдарламасын құру, ұлттық мектептерде  орыс тілін оқытудың инновациялық әдіс-тәсілдерін енгізу, оралмандарға, шетелдіктерге  және халықтың басқа топтарына орыс тілін оқыту курстары мен орталықтарын ашу, халықтың орыс тілін меңгеруіне тұрақты мониторинг жүргізу сияқты іс-шаралар қолға алуымыз қажет.

Ал “Үштұғырлы тіл” идеясының  үшінші құрамдас бөлігі – ағылшын  тілін үйрену. Жасыратыны жоқ, бүгінгі  таңда ағылшын тілін меңгеру  дегеніміз – ғаламдық ақпараттар мен инновациялардың ағынына  ілесу деген сөз. Оған қоса, ағылшынша  білсең – әлемдегі ең үздік, ең беделді  жоғары оқу орындарында білім  алуға мүмкіндігің мол. Тіпті, оқуыңды  тәмамдаған соң, біршама уақытқа  шетелде қалып, еңбек етуің үшін де бұл тамаша мүмкіндік. Ең бастысы, ағылшын тілін білу – бұл іскерлік қарым-қатынас және әлемнің кез-келген нүктесінде бизнеспен айналысу үшін міндетті талап. Қазақстандықтардың ағылшын  және басқа да шет тілдерін оқып-үйренуге жәрдемдесу үшін колледждер мен жоғары оқу орындарында шет тілінің  болашақ оқытушыларын оқыту жүйесі мен процесіне қойылатын талаптарды күшейту керек. Сонымен қоса, жаратылыстану  мен математиканы ағылшын тілінде  оқытатын оқытушыларды дайындау, шетелдермен  тәжірибе алмасу, шет тілдерде сөйлейтін  мамандарды тарту саласындағы ынтымақтастықты  жандандыру, арнайы орта және жоғары оқу орындарының студенттері мен оқытушыларын шетелдерде тіл үйрену мен тәжірибе жинауға жіберу сияқты бірқатар іс-шараларды жүзеге асыр-ған жөн. Жоғарыдағы мақсаттар Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында тайға таңба басқандай етіп жазылыпты. Жалпы алғанда, тілдерді меңгерудің тиімділігін сөз еткенде біз бұл жұмыстың жүйелі түрде жетілдірілуіне батыл қадам жасағанымыз жөн. Әсіресе, инновациялық әдістерді іздеуіміз қажет. Мысалға, әрбір облыста үш тілге бірдей оқытатын мамандандырылған орталықтар ашып, оларды алдыңғы қатарлы технологиялармен қамтамасыз етсек. Түптеп келгенде, Қазақстандағы үштұғырлы тіл саясаты – бұл елімізді, оның әлеуетін одан әрі нығайтуға бағытталған тұтас тұжырымдама. Іс жүзінде тілдердің үштұғырлылығы идеясы бәсекеге қабілетті Қазақстанның ұлттық идеологиясының бір бөлшегі болып табылады. Яғни, мемлекет әрбір қазақстандық үшін үш тілді білу – әркімнің жеке дамуының міндетті шарты екендігін әрдайым естен ұстауды қалап отыр. Осыған байланысты Қазақстандық жалпы орта білім беретін мектеп соңғы жылдары өзінің келбетін өзгертті. Білім беруді жаңарту жүйесін қолдайтын нақты қадамдар жасалды. Олардың ішінде мемлекеттік жалпыға міндетті білім стандарттарының әзірленуі және енгізілуі, кредиттік технология негізіндегі үш сатылы жоғары білім моделінің енгізілуі, варитивті білім берудің еңгізілуі, білім сапасын бағалау критерийлерін әзірлеу жөнінде жұмыстар басталды. Қазіргі кезенде 12 жылдық мектепте есептелген белгілі бір харықаралық білім беру стандарты қалыптасты.Еуропа кенесінің 1992 ж. Декларасиясына сәйкес 12 жылдық білім беру әлемдік білім кеңістігінде 136 елде жүзеге асырылуда. Олардың ішінде дамыған елдерден: АҚШ, Жапония, Германия, Франция және т.б. ТМД елдерінен 12 жылдық оқыту мерзімін Беларусь, Украина, Өзбекстан және Балтық елдері таңдады.

Қазақстанның 12 жылдық білім  беруге көшуі білім берудің жаңа ұлттық моделін жобалаудың стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік  береді. 12 жылдық білім беру жағдайында мектепке дейінгі тәрбие мен білім  беру деңгейі ерекше мәнге ие болып  отыр. 5 жастағы балаларды мектепалды даярлау олардың психологиялық, педагогикалық, дене және физиологиялық  талаптарын ескерте отырып, бастауыш мектепте оқытуға дайындау сапасының  басты жағдайы ретінде жүзеге асырылуы тиіс. Бастауыш сатыдағы негізгі  бағдар – оқушының өзін-өзі таныту мүмкіндігі мен қоршаған ортасының  шынайылығы туралы білімді игерудегі  даралығын ашу, оқуға талабын  және білігін қалыптастыру,  яғни оқытудың келесі сатыларына қажетті  танымдық қызығушылығын артыру, кіші жастағы оқушылардың біртұтас оқу  әрекетін қалыптастыруға ықпал ету. Баланың тұлғалық қалыптасуын, оның қабілеттерінің тұтастай дамуын қамтамасыз ету. Бастауыш мектепте қажетті біліктер мен дағдыларды игеруге, оқу, жазу, санау, шығармашылықпен ойлау элементтерінің, жеке гигиенасы мен денсаулығын сақтау негіздерінің болуына ықпал ететін оқу әрекетін ұйымдастыру.Өнер-бiлiмдер, иемденушi шетел тiлдерiнiң кез-келген саланы қоғамның өсетiн қажеттiлiгi, және шет тiлдерiне мектеп үйретуiнiң нәтижелерiмен қанағаттанбаушылық сонымен бiрге, iздестiрудiң әдiсшiлерiнiң үйретудiң процесi, бұйыммен мәлiметтерлерге табысты меңгерудi бағынышты болған шарттарды қайта қарауды бекiтуiрек оптимизациясы талап етедi.80-90 жылдары мұндай шарттарға балалар мектепке дейiнгi мекемелерiнде шет тiлдерiне үйретудiң тиiмдi басын қоса санай бастады және орта мектепте оның ішінде бастауыш мектептерде шетел тiлiнiң қарым-қатынасқа үйретудiң табысты шешiм мүмкiн алғышарт болған. Ғалымдар - психологтар  және лингвистердің ойынша, мектепке дейiнгi жас балаларды зерделi даму үшiн ең қолайлы болып көрiнедi. Балалардың тiлден жасалатын қабiлеттiлiктерiн даму шетел тiлi мықты меңгеруден астам ендiгәрi қамтамасыз етуге рұқсат бередi. Алайда, қалай мектеп жасына дейiнгi балаларды шет тiлiне үйретудiң тәжiрибе, процесiнiң көрсеттi және кiшi мектеп оқушылары тиiстi арасында келесi ерекшелеуге болатын әр түрлi себептермен күшке нәтижелерiн әкелмедi:

1. Оқытудың барлық жүйесi негiздеуi керек болатын белгiлi теориялық жағдайлардың жоқтығы;

2.Бастауыш мектеп мамандарының болмауы;

3.Биiк экономикалық шығындар және қажеттiлiктің жеткiлiксіздігі.

Балаларға шетел тiлдерiне үйретудiң мәселесiмен мектепке дейiнгi және кiшi мектеп жасындағы балаларға мұндай ғалымдар зерттеулер жұргізді: Е.О.Алексеев, Н.Д.Гальскова, О.А.Денисенко, Е.А.Ленская, А.А.Леонтьев, Е.И.Негневицкая, Н.А.Яценко, Г.В.Яцковскаясы тағыбасқалары.[2;3;4;5;6;7;8;9] Олар үйрету, ұстау, таңдаудың мақсаттарын шешiлген мәселенi болған iс негiзiнде еңбек олардың лексикалық және мектеп жасына дейiнгi балалар үшiн грамматикалық материал дайындады. Мектеп жасына дейiнгi балалары үшiн әлеуметтiк мәдениет құрамдас бөлiгiн таңдауы туралы сұрақ болмау iс жүзiнде шешiлген. Мектеп жасына дейiнгi балалардың шетел тiлiн үйретудiң тәсiлдерге  арналған жұмыстарсоңғы кезде пайда болды. Оларда сөздiң дамуын әдiстемелiк ықпалдасумен байланған сұрақтарды зерттейдi және (Н.А.Яценко ) шетел тiлiне үйрету, сонымен бiрге балалардың шетел тiлiне қарқынды үйретудi әдiстеменiң сұрақтарына мектепке дейiнгi қаралып және (Т.П.Блудов ) ағылшын тiлiне мектепке дейiнгi жастың балаларына үйретудің жолдарын көрсетіп (И.С.Гарамов) кiшi мектеп оқушыларына шартты белгiлердiң пайдалануы, пайдалану синтетикалық және аналитикалық көрнекiлiктерді қолдану әдістерін беріп отыр.[10;11;12]Кәзіргі таңда балаларды шетел тiлдерiне үйретудiң әдістемелік материалдар жинақталып отыр. Психологияда және педагогикада балаларды психологиялық, педагогикалық, психолингвистикалық, физиологиялық ерекшелiктері мектепке дейiнгi  және кiшi мектеп балаларына арналған зерттеулер әліде жүргізіліп жатыр. Дегенмен балаларды шет тiлiне үйретудiң мәселесiне мектепке дейiнгi және кіші мектеп оқушыларына арналған қазiргi уақытта диссертациялық зерттеулер әлі де бiрлiк талап немесе жүйелі түрде жүмыс жасалып жатқан жоқ. Елімізді дамыту тұрғысында білім беру жүйесінде бірталай іс-шаралар жүзеге асуда. Оның мақсаты – елдің біліктілігін арттыру, сол арқылы елді дамыту. Білім беру жүйесінде ақпараттық және инновациялық технологияларды көтеру шаралары іске асуда. Солардың қатарында тіл мәселесі де бар. Қазақстан Республикасы заңнамасына сәйкес елдегі беделді тілдің үшінші түрі – халықаралық қатынастағы ағылшын тілі болып саналады. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің 2008 жылғы 29-мамырда бір топ бұқаралық ақпарат құралдары басшыларымен кездесуінде «Тілдердің үш тұғырлығы» мәселесіне байланысты ағылшын тіліне деген өзінің ой пікірін төмендегі сөзімен дәлелдеп берді:

     «Ағылшын тілі – XXI ғасырдың тілі.Бұл тіл қазақты дүниеге танытатын, әлемдік деңгейге шығаратын тіл. Ал, әлемдік тіл ретінде бейресми түрде орныққан ағылшын тілін меңгеру ұлттың бәсекеге қабілеттілігін шыңдай түседі. Ағылшын тілін біздің халқымыздың жаппай меңгеруі сол тілде жасалған, жасалатын шексіз байлықты аудару жөніндегі машақаттан, артық шығыннан құтқарады . Демек, балаларымыздың ағылшын тілін білуі – уақыт талабы».

Осы мақсатта ағылшын тілін  жетік меңгертудегі басты әрекет – белгілі мектептер мен басқа  да оқу орындарындағы эксперименттік обьектілердің немесе топтардың  ашылуы. Осыған орай №128 орта мектебі  Қазақстан Республикасының Білім  және ғылым министрлігінің 2004 жылғы 4-наурызындағы «Жалпы білім беретін мектептің 2 – сыныбынан бастап ағылшын тілін оқыту» экспериментін ұйымдастыру туралы № 174 және 2004 жылғы 2- сәуірдегі «Жалпы білім беретін мектептің 2 – сыныбынан бастап ағылшын тілін оқыт » экспериментін ұйымдастырудың іс – құжаттарын бекіту туралы № 273 бұйрығын негізге ала отырып , 2004 – 2005 оқу жылынан бастап «Ағылшын тілін 2 – сыныптан бастап оқыту» жалғастырып келеді.

Эксперименттің мақсаты:

      12 – жылдық  білім беру жүйесіне өтудің  міндеттерін іске асыру үшін  база дайындау шеңберінде жалпы  білім беретін мектептің бастауыш  сатысында ағылшын тілін сапалы  оқытуды қамтамасыз ету.

Міндеттері:

- Баланың бойына тілдерге деген қызығушылығын, оны үйренуге құштарлығын сіңіру

- Жеке тұлғаның заман талабына сай өмірге икемделуіне бағыттау және оның басқа елдің тілін, мәдениетін, тарихын және әдет – ғұрпын танып білуіне ықпал ету

- Баланың сезімтал, шығармашыл, әлеуметтік, танымдық және тілдік қабілеттерінің дамуына жағдай жасай отырып, оның жалпы дамуына едәуір үлес қосу

- Бастауыш сынып оқушыларын шетелдік құрдастар әлемімен, әндерімен, тақпақтарымен, оқулық және ертегі кейіпкерлерімен таныстыра отырып тілді тез меңгеруге және өздерін еркін сезінуге көмек тигізу.

Зерттеудің мақсаты: Оқу әрекеті барысында бастауыш сынып оқушыларының шет тілін оқытудың психологиялық ерекшеліктерін теориялық және дидактикалық тұрғыдан негіздеу және тәжірибелік-эксперимент арқылы тексеру.

Зерттеу объектісі: бастауыш сынып оқушыларының оқу-әрекеті.

Зерттеу пәні:бастауыш сынып оқушыларына шетел тілін оқытуға қойылатын талаптар.

Зерттеудің ғылыми болжамы:Бастауыш сынып оқушыларының шет тілін оқытудың үрдісі сапалы түрде өтеді егерде:

1)берілген педагогикалық-психологиялық негіздерге бейімделсе,

2) берілген талаптарға сәйкес болса

а)тілдік материалдарды дұрыс  пайдаланыуы

б) сөйлеу мәдениетін қалыптастыру

в)оқыту үрдісінің дұрыс ұйымдастырылуы.

3) балалардың психологиялық дайындығын қалыптастыру.

Зерттеудің міндеттері:

• оқу әрекеті барысында бастауыш сынып оқушыларының танымдық оқу әрекеті барысында бастауыш сынып бастауыш сынып оқушыларының психологиялық тұрғыдан  дидактикалық негіздерін анықтау;
• оқу әрекеті барысында бастауыш сынып оқушыларының шет тілін оқытудың барысында психологиялық ерекшеліктерін анықтаудың моделін жасау;
• оқу әрекеті барысында бастауыш сынып оқушыларының ойын арқылы қызығушылығын артыру.

Зерттеудің жетекші  идеясы:оқу әрекеті барысында бастауыш сынып оқушыларының шет тілін оқытудың психологиялық ерекшеліктерін анықтай отырып-пәнге қызығушылығын арттыру.

Зерттеудің әдіснамалық  және теориялық негіздері:таным теориясы, педагогикалық үрдістегі тұлғаның қалыптастыру теориясы, әрекет теориясы, үздіксіз білім алу тұжырымдамасы, 12-жылдық білім беру жүйесі, психологиялық-педагогикалық әдебиеттерге талдау жасау, әдістер талқылау.

Зерттеудің көздері: философтардың, психологтардың, педагогтардың еңбектері; Қазақстан Республикасының ресми материалдары (Қазақстан Республикасы «Білім турал» Заңы, Қазақстан Республикасындағы білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы; нормативтік құжаттар) Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты, жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламалары 1-4 сыныптар; ғылыми- педагогикалық мерзімді басылымдар, мектеп мұғалімдерінің озық тәжірибелері, диссертанттың педагогикалық және зерттеушілік іс-тәжірибесі.

Зерттеу әдістері:зерттеу проблемасы бойынша философиялық, психологиялық, педагогикалық, ғылыми-әдістемелік әдебиеттерге теориялық талдау жасау, мектептің оқу құжаттарын(мемлекеттік стандарт, бағдарламалар, оқу жоспары, оқулықтар, әдістемелік нұсқаулар), озық педагогикалық тәжірибелерді зерделеу, мемлекеттік деректік құжаттарды, заңдарды зерделеу, оқушылардың жұмысын талдау, әңгіме, сауалнама жүргізу, жүйенің мақсатқа сәйкестігін тәжірибелік эксперимент барысында тексеру, қорытындылау.

 

Зерттеу кезеңдері:

Бірінші кезең: - 2011-2012 жж. зерттеу мәселесі бойынша философиялық, психологиялық, педагогикалық, әдістемелік әдебиеттерге және ғылыми еңбектерге, оқулықтарға талдау жасалды. Бүл кезеңде зерттеу жұмысының тақырыбы белгіленіп, теориялық тұрғыдан зерделенді. Теориялық зерттеулер негізінде эксперименттік материалдар дайындалды.

Екінші кезең - 2011-2012 жж. Тәжірибелік эксперимент жұмыстары жүргізілді. Оқу әрекеті барысында бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылығын қалыптастырудың моделі және дидактикалық негіздері анықталды.

Үшінші кезең – 2012-2013 жж. Тәжірибелік-эксперимент жұмыстарының нәтижелері қорытындылап, жүйеленді. Зерттеу нәтижелері математикалық есептеу әдісі бойынша өңдеуден өткізілді. Ғылыми-практикалық мәлңметтер сұрапталып, тұжырымдар жасалды. Зерттеу қорытындылары негізінде әдістемелік құралдар мен арнайы курс бағдарламасы дайындалды, диссертацияның рәсімделуі аяқталды.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық маңыздылығы:

-Теориялық зерттеулер нәтижесінде психологиялық-педагогикалық принциптерін анықталып және  бастауыш сынып оқушыларына бағдарламаны жүйелендіріп, нітижелі құрылуына бағыт бағдар беру.

- Оқу әрекеті барысында шетел тілін оқытуға оқытушылардың қызығушылығын арттыру, оқу тапсырмаларын жүйелі өткізу, тапсырмаларды талдау;

- Бастауыш сынып оқушыларының шет тілін психологиялық ерекшеліктерін анықтауына моделі жасалды.

- Оқу әрекеті барысында оқушылардың психологиялық және физиологиялық ерекшеліктерін анықтауға шет тілін оқытудың әдістемесі жасалды.

- Оқушылардың қызығушылығын арттыру мақсатында дидактикалық негіздері тәжірибелік- эксперимент арқылы тексерілді және әдіснамалық ұсыныстары берілді.

Зерттеудің нәтижелерінің  дәлелдігі мен негізділігі:теориялық және эксперименталдық зерттеулердің логикалық құрылымымен; зерттеу мазмұнының ңылыми аппаратқа сәйкестілігімен, зерттеудің мақсат- міндеттеріне сәйкес зерттеу әдістерімен таңдаумен; эксперименталдық мәліметтерді сандық және сапалық талдауда оларды өңдеудің статистикалық әдісін қолданумен; зерттеу нәтижелерінің дәлелді қорытындылауымен қамтамасыз етілді.

Зерттеу базасы:тәжірибелік-эксперименттік жұмыстар Ақтөбе қаласындағы № 51 гимназиясында жүргізілді.

Диссертацияның  құрылымы. Диссертациялық жұмыскіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен, қосымшадан тұрады.

Кіріспе бөлімінде зерттеу тақырыбының көкейкестілігі негізделеді, ғылыми аппарат: мақсаты, нысаны, пәні, міндеттері, болжамы және зерттеу әдістері айқындалады; теориялық және әдіснамалық негіздері анықталады; зерттеуді ұйымдастыру кезеңдері мен оның ғылыми жаңалығы, теориялық, практикалық мәні негізделеді, қорғауға ұсынылатын қағидалары баяндалады.

«Бастауыш сынып оқушыларының шетел тіліне оқытудың ғылыми-теориялық негіздері»  атты бірінші тарауда зерттеу мәселесінің әдіснамалық негіздері философиялық, педагогикалық, психологиялық тұрғыдан қарастырыладымәні мен мазмұны зерттеу жолдары қарастырылады.

«Бастауыш мектеп оқушыларына шет тілін оқытудың тәжірибелік-эксперименттік жұмысы» атты екінші тарауда оқу үдерісінен тыс уақытта студенттердің өзара коммуникативтік әрекетін ұйымдастырудың жолдарын зерттеу әдістемелік-психологиялық тұрғыдан зерделенеді.

Қорытындыда диссертациялық жұмыстың нәтижелері негізінде әзірленген тұжырымдамалар мен ұсыныстар беріледі.

Қосымшада зерттеу мазмұнына байланысты жұмыстардың үлгілері көрсетіледі.

 

 

1 Бастауыш сынып оқушыларының шетел тіліне оқытудың ғылыми-теориялық негіздері

 

1. Бастауыш сынып оқушыларының шет тілін оқытудың теориялық болжамы

 

Қазақстан Республикасы заңнамасына  сәйкес елдегі беделді тілдің бірі – халықаралық қатынастағы ағылшын  тілі болып саналады. Ағылшын тілі – XXI ғасырдың тілі. Ағылшын тілі халықаралық  қатынаста қолданылатын ортақ тіл, бүгінгі таңда алыс-жақын шетелге  шығушылар, шетелде оқушылар, білім  жетілдірушілер , қызметкерлер үшін тіл  үлкен маңызға ие болып отыр. Қазіргі  кезде мектеп оқушылары ағылшын  тілінде еркін сөйлеуді мақсат етеді, олар өзінің болашақ оқуы мен қызметіне  кажет екенін түсінеді. Ағылшын тілі дүние жүзіне кең тараған тіл. Ол Канада, Ұлыбритания, АҚШ, Австралия, Жаңа Зеландия елдерінің мемлекеттік тілі болып табылады. Канада, Ирландияда мемлекеттеріндегі қос тілдің бірі. Алты құрлыққа кең тараған бұл тілде қазір 400 млн-нан астам адам сөйлейді. Қазақстанда да XX-ғ-дың 50-жылдарынан бастап жоғары және орта оқу орындарында ағылшын тілі оқытылып, мамандар дайындалуды. Ағылшын тілі Британдық және Американдық болып екі түрге бөлінеді. Британдық ағылшын тілі өз ішінде шотландиялық, солтүстік, батыс, шығыс, оңтүстік диалектілерге жіктеледі. Ағылшын тілі біздің мемлекетіміздің халықаралық байланыстарын дамытуға мүмкіндік беретін тұлғааралық және мәдениаралық қарым-қатынастардың аса маңызды құралы болып табылады. Мемлекеттің халықаралық байланыстарының сапалық өзгерістері адамның практикалық және зияткерлік іс-әрекетінде ағылшын тілі сұранысқа ие болу қажеттілігін туғызып отыр.

ХХІ ғасыр табалдырығын білім  мен ғылымды инновациялық технология бағытымен дамыту мақсатымен аттауымыз  үлкен үміттің басты нышаны болып  табылады. Ұрпағы білімді халықтың болашағы бұлынғыр болмайды дегендей, жас ұрпаққа саналы, мән-мағыналы, өнегелі тәрбие мен білім беру бүгінгікүнніңталабы.

Еліміздің басқа мемлекеттермен қарым-қатынасы артып отырған шақта  ағылшын тілін еркін меңгерген, келешекте білімін түрлі саладағы қарым-қатынас жағдайында пайдалана  алатын адамды мектеп қабырғасынан оқытып шығару - біздің казіргі кездегі  міндетіміз. Ағылшын тілін тереңдетіп, жан-жақты оқытуды қоғам, уақыт  қажет етіп отыр. Қазақстан Республикасының  тәуелсіз елге айналып, әлемдік өркениеттің  даму жолына түсуі, ағылшын тілін  жетік меңгертуді талап етеді. Мектебімізде биылғы жылдан бастап 1 сыныптан ағылшын  тілі оқытыла бастады. Ағылшын тілін  ерте жастан оқытудың мақсаты –  оқушылардың ағылшын тілінде  қарым-қатынас жасай алу негіздерін меңгеруі болып табылады. Ерте жастан ағылшын тілін оқыту оқушылардың  коммуникативті даму біліктілігін арттырады, оқушылардың қызығушылығын оятуға мүмкіндік береді, бірден көп тілдерде сөйлеуге мүмкіндік алады. Ал, әлемдік  тіл ретінде бейресми түрде орныққан ағылшын тілін меңгеру ұлттың бәсекеге қабілеттілігін шыңдай түседі. Қазір ағылшын тілін білу – уақыт талабы.

Ағылшын тілі — халықаралық  тіл. Ағылшын тілі Ұлыбритания, Америка  Құрама Штаттары, Жаңа Зеландия, Аустралия  және басқа елдердің ана тілі болып  есептеледі. Одан басқа көптеген мемлекеттерде  ресми тілі болып саналады.

Ағылшын тілі — БҰҰ-ның  алты тілінің бірі болып саналады. Ағылшын тілі - дүние жүзіне ең кең таралған тіл. Алты құрлыққа кең тараған бұл тілде қазір 400 млн-нан астам адам сөйлейді. Қазақстанда да 20-ғасырдың 50-жылдарынан бастап университеттерде, өзге де жоғары және орта оқу орындарында ағылшын тілі оқытылып мамандар дайындалды. Жеке пән түрінде мектеп бағдарламаларына енгізілді.

Елбасымыз өз жолдауында үш тілді меңгеру Қазақстандықтардың өздері үшін міндетті шарт екендігін және 2020 жылға қарай ағылшын тілін меңгерген халықтың үлесі кем дегенде 20 пайызды құрауы қажет екендігін атап өтті.

Қазіргі кезде мектептерде  ағылшын тілін меңгеруге аса  көп көңіл бөлінген. Барлық мектептерде  дерлік ағылшын тілі бастауыш сыныптардан  бастап оқытыла бастады. Мектеп оқушылары  ағылшын тілінде еркін сөйлеуді мақсат етеді, себебі олар өзінің болашақ  оқуы мен қызметіне шетел тілінің  кажет екендігінін жақсы түсінеді.

Қазіргі таңда ағылшын  тілі мұғалімдерінің басты мәселесі оқушылардың шет тілін оқуға  деген қызығушылығын дамыту. XXI ғасыр  жаңа технологиялар ғасыры. Сондықтан  қазіргі күні шетел тілін түрлі  жаңа технологияларды қолдана отырып оқушы қызығушылығын арттыруға  және шет тілін жылдам әрі тиімді үйреніп алуға болады.

Сондықтан мұғалім оқушыны  ынталандыру, пәнге деген қызығушылығын  арттыру мақсатында сабақты төмендегідей жолдармен өткізуіне болады:

-Сабақта тақырыпқа байланысты  схемаларды, кестелерді, суреттерді  кең көлемде қолдану; 

-Интерактивті тақтаны  қолдану арқылы тақырыпқа қатысты  слайд-шоу, бейнетаспаларды көрсету; 

-Сабақты ойын түрінде  өткізу;

-Сабақта техникалық құралдарды  тиімді қолдану; 

Пәнге деген қызығушылықты  арттыруда ең көп қолданылатын тиімді тәсіл сабақты ойын түрінде өткізу болып табылады. Сабақты ойын түрінде өткізу оқушылардың грамматиканы, лексиканы тез меңгеруге, сөйлеу және есту қабілеттерін дамытуға көмектеседі. Сонымен қатар ойынды сүйіспеншілікпен мұғалімдер де, оқушылар да ойнайды. Себебі ойын балалар үшін еліктіргіш сабақ болып табылады. Ойын кезінде жақсы оқитын оқушылар да, нашар оқитын оқушылар да тең. Сол себепті ойын кезіндегі теңдік сезімі, оқушының тапсырманың қолынан келетінін сезінуі, еркін атмосфера әрбір оқушыға өз бойындағы ұялшақтық сезімін жеңуге, өз ойын еркін білдіруге, топта бірлесе жұмыс істеуге көмектеседі. Ойындар келесідей маңызды әдістемелік тапсырмалардың орындалуына мүмкіндік туғызады:

1.Балалардың сөйлеу арқылы араласуына психологиялық дайындығын жасауға;

2. Балалардың тіл материалын  көп қайталауына табиғи қажеттілікті  қамтамасыз етуге; 

3. Сөйлеудің жалпы алғанда  күтпеген жағдайға дайындығы  болып табылатын оқушылардың  қажетті сөйлеу үлгісін таңдап  алуға жаттықтырады.

Белгілі ғалым М.Ф. Стронин  өзінің “Ағылшын тілі сабағында қолданылатын «жаттықтырушы ойындар» кітабында ойындарды келесідей категорияларға бөлді:

• лексикалық ойындар,
• грамматикалық ойындар,
• фонетикалық ойындар,
• орфографиялық ойындар
• шығармашылық ойындар. [13]

Сонымен қатар сабақта  электронды кітаптарды пайдаланудың да маңызы өте зор. Себебі ол оқушының танымдық көзқарасын қалыптастыруға, ізденісін ұлғайтуға, шығармашылық қабілетін арттыруға, өзіндік жұмыстарды тез орындауға көмектеседі.

Оқу процесінде жаңа технологияларды  қолдану аса маңызды. Өзімізге белгілі  жаңа технологияларды қолдануға  көп үлес қосып жүрген зерттеуші  ғалымдар қатарына У.С.Полат, Е.Н.Дмитреева, С.В.Новиков, Т.А. Помелова жатады.[14;15;16;17] Шыныменен жаңа технологияларды оқыту үрдісінде қолдану үлкен рөлге ие болып, барлық сфераларда қолданылуда. Интернет-технологиялар ақпаратты іздеуге, халықаралық ғылыми жобаларды әзірлеуге,ғылыми зерттеулер жүргізуге үлкен мүмкіндіктер туғызады.

Сондықтан ағылшын тілі сабағында  оқушының оқу-танымдық көзқарастарын  дамыту үшін, ең алдымен ағылшын  тіліне деген қызығушылығын артырудың  жолдарын іздестіруіміз керек. Сондықтан, тіл үйренушілердің тілге қызығушылығын арттыру ең біріншіден ұстаздарға байланысты.

Қорыта айтқанда, шетел  тілін меңгеру өте маңызды. Ол оқушылардың ой-өрістерін кеңейтеді, халықаралық достыққа, мәдениетке тәрбиелейді. Оқушының жеке тұлға ретінде дамуына  жағдай жасауға бағыт алып отырған  бүгінгі білім беру жүйесінде  әлемдік стандарттар талабының  негізгі компоненттерінің бірі деп  танылған көптілдік оқытуға көңіл  бөлу бүгінгі заман тапсырысы  болып табылады. Шетел тілінің  мұғалімі оқытудың жаңа технологиясын  жан-жақты меңгеріп, соңғы жарық  көрген ғылыми әдістемелік әдебиеттердегі тәжірибелі ұстаздардың оқыту әдістерін  оқып үйреніп, оларды өз жұмысында орынды қолдана білуі керек. Елбасымыз  Н.А.Назарбаев айтқандай “Еліміздің ертеңі бүгінгі жас ұрпақтың қолында, ал жас ұрпақтың тағдыры ұстаздардың  қолында”.[18]Сондықтан біз-ұстаздар ХХІ ғасырдың біздің алдымызға қойып отырған барлық талаптарына сай болып, үздіксіз білімімізді көтеріп отыруымыз қажет.Ағылшын тілі — халықаралық тіл. Ағылшын тілі Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары, Жаңа Зеландия, Аустралия және басқа елдердің ана тілі болып есептеледі. Одан басқа көптеген мемлекеттерде ресми тілі болып саналады.