Бөлім Сот үкімі

Мазмұны

 

         КІРІСПЕ................................................................................................3-6

І.Бөлім Қылмыстық  әрекеттер 

1.1. Тану...............................................................................................7-8

1.2.  Тінту және алу............................................................................9-12

ІІ.Бөлім  Сот үкімі

2.1.  Сот сараптамасы..........................................................................13-23

2.2. Үлгілер алу................................................................................23-26

Қорытынды........................................................................................27-29

         Пайдаланылған әдебиеттер......................................................................30

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

Қылмыстық iс қозғауға мыналар себеп болады:

1) азаматтардың  арыздары;

2) кiнәсiн  мойындап келу;

3) мемлекеттiк  органның лауазымды адамының  немесе ұйымда басқару     

функцияларын  атқарып отырған адамның хабарламасы;

4) бұқаралық  ақпарат құралдарындағы хабар;

5) лауазымды  адамдардың және қылмыстық iс  қозғауға құқық берiлген органдардың  қылмыс туралы мәлiметтердi тiкелей  анықтауы.

Қылмыстық iс қозғауға қылмыстық iс бойынша iс жүргiзудi болдырмайтын мән-жайлар болмай, қылмыс белгiлерiн көрсететiн  жеткiлiктi деректердiң болуы негiз  болып табылады.

Азаматтардың  қылмыс туралы арыздары ауызша немесе жазбаша болуы мүмкiн. Жазбаша  арызға оны берiп отырған адам қол қоюға тиiс.

Тергеу iс-әрекетiн жүргiзу кезiнде немесе сот талқылауы барысында жасалған қылмыс туралы ауызша арыз тиiсiнше  тергеу iс-әрекетiнiң немесе сот отырысының хаттамасына енгiзiледi. Өзге жағдайларда  жеке хаттама жасалады. Хаттама арыз берушi, оның тұратын жерi немесе жұмыс  орны, сондай-ақ оның жеке басын куәландыратын  құжаттар туралы мәлiметтердi қамтуға  тиiс. Хаттамаға арыз берушi және арызды қабылдаған лауазымды адам қол қояды.

Арыз  берушiге әдейi жалған сөз жеткiзгенi үшiн Қазақстан Республикасы Қылмыстық  кодексiнiң 351-бабы бойынша қылмыстық  жауаптылық туралы ескертiледi, бұл  туралы хаттамада белгi қойылып, ол арыз берушiнiң қол қоюымен куәландырылады.

"Домалақ  арыздар" тек олар алдын-ала  тексерiлгеннен кейiн, егер оларда  осы Кодекстiң 177-бабының екiншi бөлiгiнде аталған жеткiлiктi деректер  болғанда ғана қылмыстық iс  қозғауға себеп бола алады.

Кiнәсiн  мойындап келу - адамның оған қатысты  әлi күмән келтiрiлмегенде немесе аталған  қылмысты жасағанына айып тағылмағанда өзi жасаған қылмысы туралы ерiктi мәлiмдеуi.

Аталған мәлiмдеменi жазбаша да және ауызша да нысанда жасауға болады және оны  мәлiмдеушi қылмыстық процестi жүргiзетiн  органға беруге тиiс. Ауызша мәлiмдеме  хаттамаға енгiзiледi, хаттамада жасалған мәлiмдеме егжей-тегжейлi жазылады. Хаттамаға кiнәсiн мойындап келген адам және мәлiмдеменi қабылдаған лауазымды  адам қол қояды.

Кiнәсiн  мойындап келген кездегi мәлiмдемеде  қылмысқа бiрге қатысқан адамдар  аталған жағдайда мәлiмдеушiге әдейi жалған хабар бергенi үшiн қылмыстық  жауаптылық туралы ескертiледi.

Мемлекеттiк  органның лауазымды адамының немесе ұйымда басқару функцияларын атқаратын  адамның қылмыс туралы хабарлауы  жазбаша түрде жасалуға тиiс. Оған қылмыс туралы жасалған хабарды растайтын  құжаттар мен өзге де материалдар  қоса тiркеледi.

Бұқаралық ақпарат құралдарындағы хабар газетте  немесе журналда жарияланғанда не радио  немесе теледидар арқылы таратылғанда қылмыстық iс қозғауға себеп бола алады.

Қылмыс  туралы хабарды жариялаған немесе таратқан бұқаралық ақпарат құралдарында басқару функцияларын атқаратын  адамдар қылмыстық iс қозғауға құқығы бар адамның талап етуi бойынша  жасалған мәлiмдеменi растайтын өз қолындағы  құжаттар мен өзге де материалдарды  беруге, сондай-ақ мәлiметтердi ақпарат  көзiн құпия ұстау шартымен берген жағдайларды қоспағанда, сол мәлiметтердi берген адамның атын атауға мiндеттi.

Қылмыстық iзге түсу органы кез келген жасалған немесе дайындалып жатқан қылмыс туралы арызды немесе хабарды қабылдауға, тiркеуге және қарауға мiндеттi. Арыз берушiге арызды немесе хабарды қабылдаған адамды, оны тiркеген уақыт пен  арыз немесе хабар бойынша шешiм  қабылдануға тиiстi уақытты көрсете отырып, қылмыс туралы қабылданған арыздың немесе хабардың тiркелгенi туралы құжат берiледi.

Қылмыс  туралы арызды немесе хабарды қабылдаудан  негiзсiз бас тартуға прокурорға немесе сотқа осы Кодексте белгiленген тәртiп бойынша шағымдануға болады.

Сотқа түскен қылмыс туралы арыз немесе хабар, жеке айып тағу iсiн қозғау жағдайларын  қоспағанда, прокурорға жiберiледi, бұл  туралы арыз берушiге хабарланады.

Сот қылмыстық, азаматтық немесе әкiмшiлiк iстi талқылау кезiнде қылмыс белгiлерiн байқағанда ол туралы жеке қаулы арқылы прокурорға хабарлауға мiндеттi.

Қылмыс  туралы арыз немесе хабар бойынша  шешiм ол түскен күннен бастап үш тәуліктен  кешiктiрiлмей қабылдануға тиiс. Қажет  болған жағдайда қосымша мәлiметтер алу, құжаттарды немесе өзге материалдарды  талап ету, оқиға өткен жердi қарау, сараптама жүргiзу үшiн бұл мерзiмдi анықтау органының бастығы, тергеу бөлiмiнiң бастығы он тәулiкке дейiн, ал ерекше жағдайларда - екi айға дейiн  ұзарта алады, бұл туралы жиырма төрт сағаттың iшiнде прокурорға хабарлануға  тиiс.

Қылмыстық iс қозғауға негiздер болмаған кезде  қылмыстық iзге түсу органы қылмыстық iс қозғаудан бас тарту туралы қаулы шығарады.

Қылмыстық iс қозғаудан бас тарту туралы қаулының көшiрмесi жиырма төрт сағаттың iшiнде прокурорға және арыз берушiге жiберiледi. Бұл ретте арыз берушiге құқықтары мен қаулыға шағымдану  тәртiбi түсiндiрiлуге тиiс.

Қылмыстық iс қозғауға құқық берiлген лауазымды  адам немесе орган қылмыс туралы арызды немесе хабарды қылмыстық iс қозғамай, тергелуi бойынша тек мынадай: қылмыс бұл ауданнан тысқары жерде жасалып  және қылмыстық iс қозғау туралы мәселенi шешу үшiн қылмыс жасалған жерде  тексеру iс-әрекетiн жасау қажет  болған; қылмыстық iс қозғау туралы мәселенi шешу үшiн ол тергеуiне жатқызылған орган ғана жүргiзе алатын тексеру iс-әрекеттерiн жасау қажет болған жағдайларда ғана беруге құқылы.

Арыздың немесе хабардың қылмыстық iс қозғамай, тергелуi бойынша берiлгенi туралы жиырма төрт сағаттың iшiнде прокурор хабардар етiлуге тиiс.

Қылмыстық iс қозғамай сотталуы бойынша беруге жәбiрленушiлердiң жеке айыптау тәртiбiмен iзге түсетiн қылмыстары туралы шағымдары  ғана жатады.

Қылмыс  туралы хабарды немесе арызды тергелу  ретi немесе соттылығы бойынша беру кезiнде оқиға болған орынды, сол  жердi немесе үй-жайды қарау кезiнде  табылған не ұйымдар, лауазымды адамдар  немесе азаматтар ұсынған заттар мен құжаттар осы Кодекстiң 223-бабының  бесiншi бөлiгiнде көзделген тәртiппен берiледi.

Қылмыстық iс қозғалғаннан кейiн:

1) прокурор iстi алдын ала тергеу немесе  анықтау жүргiзуi үшiн тергеушiге  немесе анықтау органына жiбередi;

2) тергеушi  алдын-ала тергеу жүргiзуге кiрiседi;

3) алдын-ала  тергеу жүргiзу мiндеттi болып  табылатын iстер бойынша анықтау  органы шұғыл тергеу iс-әрекеттерiн  орындағаннан кейiн iстi алдын-ала  тергеу iсiн жүргiзуге жiбередi; осы  Кодекстiң 285-бабында аталған қылмыстар  туралы iстер бойынша анықтау  жүргiзедi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.1. Тану

228-бап.  Тану үшiн көрсету

Бұрын байқалған  адаммен немесе объектiмен ұқсастықты немесе айырманы анықтау мақсатында тергеушi тану үшiн куәға, жәбiрленушiге, сезiктiге немесе айыпталушыға адамды немесе затты көрсете алады. Тану үшiн мәйiт те көрсетiлуi мүмкiн.

Тануға  қатыстырылатын адамдардан тиiстi адамды немесе затты қандай жағдайда байқағаны  туралы, қандай белгiлерiне және ерекшелiктерiне қарай тани алатыны туралы алдын  ала жауап алынады. 
229-бап. Тану үшiн көрсету тәртiбi

Танылуға  тиiс адам тануға қатыстырылатын адамға жынысы бiр, сыртқы пiшiнi мен киiмiнде  айтарлықтай айырма жоқ басқа  адамдармен бiрге көрсетiледi. Тану үшiн көрсетiлетiн адамдардың жалпы саны кемiнде үш адам болуы керек. Бұл ереже мәйiттi тануға қолданылмайды.

Тергеу iс-әрекетiне арасында танылуға тиiс  адам орналасқан өзге адамдардың қатысуы  тек олар ерiктi түрде келiскен кезде  және тануға қатыстырылған адам олармен  бұрын таныс болмаған жағдайда мүмкiн  болады.

Әдетте, мәйiт жеке көрсетiледi. Апаттар туралы iстер бойынша және құрбан болғандардың саны айтарлықтай болған басқа да iстер бойынша мәйiт тану үшiн жалпы  қаза болғандармен бiрге көрсетiлуi мүмкiн. Қажет болған жағдайларда  тергеушiнiң нұсқауы бойынша танушы адамға мәйiттi көрсетпес бұрын маман  мәйiттi гримдейдi. Тергеушiнiң мәйiттi оның жатқан жерiнде сақталуын қамтамасыз ету туралы нұсқауы тану үшiн ұсынуға  қажеттi уақыт кезеңiнде орындалуға мiндеттi.

Егер  танитын адам куә немесе жәбiрленушi болса, оған танудың алдында айғақ  беруден бас тартқаны үшiн, көрiнеу  жалған айғақ бергенi үшiн қылмыстық  жауаптылығы туралы ескертiледi, оған сондай-ақ өзiне, ерiне (зайыбына) және өзiнiң  жақын туыстарына, ал дiни қызметшiге - тәубе үстiнде өзiне iшкi сырын  сенiп ашқан адамдарға қарсы  куәлiк етпеу құқығы түсiндiрiледi. Тану жүргiзудiң алдында тергеушi танылуға тиiс адамға өзге адамдардың арасында кез келген орынды таңдап алуын ұсынады, бұл хаттамада көрсетiледi.

Адамды  көрсету мүмкiн болмаған кезде  тану оның фотосуретi бойынша жүргiзiлуi мүмкiн, ол бет әлпетi танылуға тиiс  адаммен мүмкiндiгiнше ұқсас, кемiнде  үш адамның фотосуретiмен бiрге  көрсетiледi, тану сонымен бiрге дыбыс  және бейнежазба бойынша да жүргiзiледi.

Зат кемiнде  үш бiртектес затпен бiрге көрсетiледi. Ұқсас объектiлердi iрiктеп алу мүмкiн болмаған немесе қиын болғанда затты тану үшiн көрсету жалғыз дана бойынша жүргiзiледi.

Танушы  адамға өзi ол туралы айғақ берген адамды немесе затты көрсету ұсынылады. Жетекшi сұрақтар қоюға тыйым салынады.

Егер  танушы адам оған көрсетiлген адамдардың немесе заттардың бiрiн көрсетсе, оған бұл адамды немесе затты қандай белгiлерi немесе ерекшелiктерi бойынша  танығанын түсiндiру ұсынылады.

Тану  үшiн көрсету куәгерлердiң көзiнше  жүргiзiледi. Танушының қауiпсiздiгiн  қамтамасыз ету мақсатында, сондай-ақ дауыс, сөйлеу, жүрiс ерекшелiктерi бойынша  тану кезiнде адамды тану үшiн көрсету  танылуға тиiс адам танитын адамды көрмейтiндей жағдайда жүргiзiлуi мүмкiн. Бұл жағдайда куәгерлер тануға тартылған адаммен бiр жерде тұрады. Тануға тартылған адам мен куәгерлерге тану үшiн көрсетiлген адамдарды жеткiлiктi көрiп байқау мүмкiндiгi қамтамасыз етiлуге тиiс.

Тануға  көрсетiлген адамды сол белгiлерi бойынша  танушының қайталап тануы жүргiзiлмейдi.

Тану  үшiн көрсету туралы осы Кодекстiң 203-бабының талаптарын сақтай отырып, хаттама жасалады. Хаттамада танудың шарттары, барысы, нәтижелерi көрсетiледi және танушы адамның түсiнiктемелерi мүмкiндiгiнше сөзбе-сөз жазылады. Егер тану үшiн адамды көрсету танылуға тиiс адам танушы адамды көрмейтiндей жағдайда жүргiзiлсе, бұл да хаттамада көрсетiледi.

1.2. Тінту және алу

 
230-бап. Тiнту

1. Тiнту iс үшiн маңызы бар  заттарды немесе құжаттарды табу  және алу мақсатында жүргiзiледi.

2. Тiнту жүргiзуге аталған заттардың  немесе құжаттардың белгiлi бiр  үй-жайда немесе өзге орында, не  нақты адамда болуы мүмкiн деп  болжауға жеткiлiктi деректердiң болуы негiз болып табылады.

3. Тiнту iздестiрiлiп жатқан адамдарды  немесе мәйiттердi табу үшiн  де жүргiзiлуi мүмкiн.

231-бап. Аллу

Алу iс  үшiн маңызы бар белгiлi бiр заттар мен құжаттардың қайда және кiмде  екенi анық болғанда, оларды алып қою  мақсатымен жүргiзiледi. 
232-бап. Тiнту мен алуды жүргiзу тәртiбi

Тiнту  мен алуды тергеушi дәлелдi қаулы  бойынша жүргiзедi. Тiнту жүргiзу туралы, сондай-ақ мемлекеттiк немесе заңмен қорғалатын өзге құпияны қамтитын құжаттарды алу туралы қаулыға прокурор немесе оның орынбасары санкция беруге тиiс.

Тұрғын  үйде онда тұрып жатқан адамдардың еркiнен тыс алу осы Кодекстiң 222-бабының он екiншi және он үшiншi бөлiктерiнiң  ережелерi бойынша жүргiзiледi.

Айрықша жағдайларда, iздестiрiлiп жатқан және алып қоюға жататын объект оны  табуды ұзаққа созудан жоғалуы, бүлiнуi немесе қылмыстық мақсатта пайдаланылуы мүмкiн болғанда не iздестiрiлiп жатқан адам жасырынуы мүмкiн болғанда тiнту  прокурордың санкциясынсыз, бiрақ  жүргiзiлген тiнту туралы кейiн жиырма төрт сағат iшiнде оған хабарлау арқылы жүзеге асырылуы мүмкiн. Аталған хабарламаны алғаннан кейiн прокурор жүргiзiлген тiнтудiң заңдылығын тексередi және оның заңды немесе заңсыз екенi туралы қаулы шығарады. Жүргiзiлген тiнтудiң заңсыз екенi туралы шешiм қабылданған жағдайда бұл әрекет iс бойынша дәлел ретiнде жiберiлмейдi.

Тiнту  мен алу куәгерлердiң қатысуымен, ал қажет болған жағдайда маманның және аудармашының қатысуымен жүргiзiледi.

Тұрғын  үйлердегi, ұйымдардың үй-жайларындағы тiнту немесе алу осы Кодекстiң 222-бабының он төртiншi және он бесiншi бөлiктерiнде аталған адамдардың қатысуымен жүргiзiледi.

Дипломатиялық өкiлдiктер орналасқан үй-жайларда, сондай-ақ дипломатиялық өкiлдiктердiң мүшелерi мен олардың отбасылары тұрып  жатқан үй-жайларда тiнту мен алу  осы Кодекстiң 222-бабының он алтыншы  бөлiгiнде белгiленген талаптарды сақтай отырып жүргiзiледi.

Тiнту  немесе алу жүргiзу басталар алдында  тергеушi оларды жүргiзу туралы қаулыны  көрсетуге мiндеттi.

Тiнтуге  кiрiскенде тергеушi iс үшiн маңызды  болуы мүмкiн, алынуға жататын  заттар мен құжаттарды ерiктi түрде  берудi ұсынады. Егер олар ерiктi түрде берiлсе және алынуға жататын заттар мен құжаттардың жасырылғанына күмәндануға негiздер болмаса, тергеушi одан әрi iздеу жүргiзбеуге құқылы.

Егер  жабық үй-жайлар мен қоймалардың  иесi оларды ерiктi түрде ашудан бас  тартса, тiнту жүргiзген кезде олар ашылуы мүмкiн. Бұл ретте есiк құлыптарын және басқа заттарды қажетсiз бүлдiруге жол берiлмеуге тиiс.

Алу кезiнде  тергеушi алынуға жататын заттар мен құжаттарды берудi ұсынады, ал бұдан  бас тартылған жағдайда алу мәжбүрлi түрде жүргiзiледi.

Тергеушi сол үй-жайда тұрып жатқан адамның  немесе басқа адамдардың жеке өмiрiнiң  тiнту мен алу кезiнде анықталған мән-жайларының жария етiлмеуiне шаралар  қолдануға мiндеттi.

Тергеушi тiнту немесе алу жүргiзiлiп жатқан үй-жайда немесе орында тұрған адамдарға  және осы үй-жайға немесе орынға келген адамдарға тiнту немесе алу  аяқталғанға дейiн ол жерден кетуге, сондай-ақ бiр-бiрiмен немесе өзге адамдармен сөйлесуге тыйым салуға құқылы.

Тiнту  мен алу жүргiзiлген кезде тергеушi iске қатысы болуы мүмкiн заттар мен құжаттарды алумен шектелуге  тиiс. Айналымға салуға тыйым салынған заттар мен құжаттар олардың iске қатыстылығына қарамастан алынуға тиiс.

Алынатын  заттар мен құжаттар куәгерлерге  және қатысып отырған басқа да адамдарға көрсетiледi, буып-түйiледi және тiнту немесе алу жүргiзiлген жерде мөрмен бекiтiледi және куәгерлер  мен бұған қатысып отырған  басқа адамдардың қол қоюымен  куәландырылады. Тiнту жүргiзген кезде  қажет болған жағдайда фотосуретке, киноға түсiру және бейнежазба жүргiзiледi.

233-бап. Жеке адамды тiнту

Осы Кодекстiң 230-бабында көзделген негiздер болған кезде және 232-бабының талаптарын сақтай отырып, тергеушi тiнтiлетiн адамның  денесiнен, оның киiмiнен және бойындағы  заттардан заттар мен құжаттарды табу және алу мақсатында жеке адамды тiнтуге құқылы.

Жеке  адамды тiнтудi тiнту жүргiзiлетiн  адаммен жынысы бiр адам және сол  жыныстағы куәгерлер мен мамандардың  қатысуымен жүргiзедi.

Жеке  тiнту арнайы қаулы шығармай және прокурордың санкциясынсыз, мынадай  жағдайларда, егер:  
1) үй-жайдағы немесе тiнту жүргiзiлiп жатқан өзге орындағы адам iс үшiн маңызы болуы мүмкiн құжаттарды немесе заттарды өз бойында жасырып отыр деп пайымдауға жеткiлiктi негiздер болса;  
2) ол адам ұсталса немесе күзетпен қамауға алынса жүргiзiледi. Бұл жағдайда жеке адамды тiнту куәгерлер жоқ болса да жүргiзiледi.

234-бап.  Тiнту немесе алу хаттамасы

Тiнту  немесе алу жүргiзетiн адам осы  Кодекстiң 203-бабында көзделген талаптарды сақтай отырып хаттама жасайды.

Хаттамада заттар немесе құжаттар қай жерде  және қандай жағдайда табылғаны, олардың  ерiктi түрде берiлгенi немесе мәжбүрлеп  алынғаны көрсетiлуге тиiс. Барлық алынған заттар хаттамада саны, мөлшерi, салмағы, өзiндiк белгiлерi және мүмкiндiгiнше бағасы дәл көрсетiле отырып жазылуға тиiс.

Егер  тiнту немесе алу жүргiзген кезде  алынуға жататын заттарды немесе құжаттарды жою немесе жасыру әрекеттерi жасалған болса, бұл хаттамада қолданған  шаралар көрсетiле отырып жазылуға тиiс.

Тiнту  немесе алу хаттамасының көшiрмесi олар жүргiзiлген адамға не оның кәмелетке  толған отбасы мүшесiне, ал олар болмаған жағдайда тұрғын үй пайдалану ұйымның  немесе жергiлiктi атқарушы органның өкiлiне олардан қолхат алынып тапсырылады. Егер тiнту немесе алу ұйымда жүргiзiлсе, онда хаттаманың көшiрмесi оның өкiлдерiне қолхат алынып тапсырылады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.1. Сот сараптамасы

240-бап.  Сараптаманы тағайындау

Сараптама сарапшы арнайы ғылыми бiлiмдер негiзiнде  жүргiзетiн iс материалдарын зерттеу  нәтижесiнде iс үшiн маңызы бар  мән-жайлар алынуы мүмкiн жағдайда тағайындалады. Қылмыстық сот iсiн жүргiзуге қатысушы өзге адамдардың мұндай бiлiмiнiң болуы қылмыстық iстi жүргiзушi адамды тиiстi жағдайларда сарапшы тағайындау қажеттiлiгiнен босатпайды. 
241-бап. Сараптаманы мiндеттi түрде тағайындау

Егер iс  бойынша:

1) өлiмнiң  себептерiн, денсаулыққа келтiрiлген  зиянның сипаты мен ауырлық  дәрежесiн; 

2) iс үшiн  маңызды болып, бiрақ жасы туралы  құжаттар болмағанда немесе күмән  туғызғанда сезiктiнiң, айыпталушының,  жәбiрленушiнiң жасын; 

3) ақыл-есiнiң  дұрыстығы немесе қылмыстық iс  жүргiзуде өз құқықтары мен  заңды мүдделерiн өз бетiнше  қорғау қабiлетi жөнiнде күмән  туғанда сезiктiнiң, айыпталушының  психикалық немесе тәнiнiң жай-күйiн; 

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексiнде  өлiм жазасы түрiндегi жаза көзделген  қылмысты жасаған айыпталушының  психикалық жай-күйiн;

Іс үшiн маңызы бар жағдайларды дұрыс қабылдау және олар бойынша айғақтар беру қабiлетiне күмән туған жағдайда жәбiрленушiнiң, куәнiң психикалық немесе тәнiнiң жай-күйiн анықтау қажет болғанда;

Істiң өзге мән-жайы басқа дәлелдермен дәл анықталмайтын болса, сараптаманы тағайындау мен жүргiзу мiндеттi болады.

242-бап. Сараптама тағайындау  тәртiбi

Сараптама тағайындау қажет деп таныған  тергеушi бұл туралы қаулы шығарады, онда сараптама тағайындаудың негiздерi; сараптамаға жiберiлген объектiлер, олардың қай жерде және қашан, қандай жағдайда табылғаны және алынғаны; сарапшының қарауына ұсынылған өзге материалдар; iсте қамтылған, сарапшының қорытындысы негiзделуi мүмкiн мәлiметтер; сарапшының алдына қойылған мәселелер; сот сараптамасы органының атауы немесе сараптама тапсырылған адамның тегi көрсетiлуге тиiс. Тергеушiнiң сараптама тағайындау туралы қаулысы ол жiберiлген және өз құзыретiне жататын органдардың немесе адамдардың орындауы үшiн мiндеттi болып табылады.

Қылмыстық iстi қозғау туралы шешiмдi сараптама  жүргiзбейiнше қабылдау мүмкiн болмайтын  жағдайда ол қылмыстық iс қозғалғанға  дейiн тағайындалуы мүмкiн.

Iсте  тексерiс, тексеру актiлерiнiң,  ведомстволық инспекция қорытындыларының, сондай-ақ мамандар iс жүргiзу  әрекеттерi барысында жүргiзген  зерттеулердiң нәтижелерi бойынша  жасалған ресми құжаттардың болуы  дәл сол мәселелер бойынша  сот сараптамасын тағайындау  мүмкiндiгiн жоққа шығармайды.

Сараптама iс жүргiзуге қатысатын, өздерiнiң  немесе берiлетiн құқықтары мен  мүдделерiн қорғайтын адамдардың бастамашылығы бойынша тағайындалуы мүмкiн. Өзiнiң немесе берiлетiн құқықтары мен мүдделерiн қорғайтын iс жүргiзуге қатысушы тергеушiге өз пiкiрiнше сарапшының қорытындысы берiлуге тиiс мәселелердi жазбаша түрде ұсынады, зерттеу объектiлерiн көрсетедi, сондай-ақ сарапшы ретiнде шақыруға болатын адамды (адамдарды) атайды. Бұл ретте шешуге ұсынылған мәселелер қылмыстық iске немесе сот сараптамасының нысанасына жатпайтын жағдайлардан басқасында тергеушiнiң сараптама тағайындаудан бас тартуға құқығы жоқ.

Бастамашылығы бойынша сараптама тағайындалып отырған iс жүргiзуге қатысушы сараптамалық зерттеу объектiсi ретiнде заттарды, құжаттарды ұсына алады. Тергеушi дәлелдi қаулысы арқылы оларды мұндай объектiлердiң қатарына жатқызбауға құқылы.

Ұсынылған мәселелердi қарағаннан кейiн тергеушi олардың қылмыстық iске немесе сот  сараптамасының нысанасына жатпайтындарын қабылдамайды, сарапшыдан бас тарту үшiн негiздердiң бар-жоғын анықтайды, мұнан соң осы баптың бiрiншi бөлiгiнде көрсетiлген талаптарды сақтай отырып, сараптама тағайындау туралы қаулы шығарады.

Сараптама жүргiзуге байланысты шығындарды өтеу, сондай-ақ сарапшының еңбегiне ақы төлеу  осы Кодекстiң 21-тарауының ережелерi бойынша жүргiзiледi.

Сараптама тағайындаған тергеушi сезiктiнi, айыпталушыны, жәбiрленушiнi, егер аталған адамдардың сараптама жүргiзу кезiнде қатысуы  мiндеттi деп танылса, оларды сарапшыға  жеткiзудi қамтамасыз етедi.

243-бап.  Сот сараптамасын жүргiзу тапсырылуы  мүмкiн адамдар

 Сот сараптамасын жүргізу:

1. сот сараптамасы органдарының қызметкерлеріне;
2. лицензия негізінде сот-сараптама қызметін жүзеге асыратын адамдарға;
3. заң талаптарына сәйкес бір жолғы тәртіппен өзге де адамдарға тапсырылуы мүмкін.

Сараптама жүргiзу iс жүргiзуге қатысушылар  ұсынған адамдардың бiрiне тапсырылуы мүмкiн.

Сараптама жүргiзу тапсырылған адамды шақыру туралы тергеушiнiң талабы аталған  адам жұмыс iстейтiн ұйымның басшысы  үшiн мiндеттi. 
244-бап. Сезiктiнiң, айыпталушының, жәбiрленушiнiң сараптама тағайындау және жүргiзу кезiндегi құқықтары

Сараптама тағайындалған және ол жүргiзiлген кезде  жәбiрленушiнiң, сезiктiнiң, айыпталушының:

1) сараптама  жүргiзiлгенге дейiн оның тағайындалғаны  туралы қаулымен танысуға және  өзiне тиесiлi құқықтарына түсiндiрме  алуына, бұл туралы хаттама жасалады;

2) сарапшыдан  бас тартуға немесе сараптама  жүргiзуден сот сараптамасы органын  шеттету туралы өтiнiш жасауға; 

3) сарапшылар  ретiнде өздерi атаған адамдарды  немесе белгiлi бiр сот сараптамасы  органының қызметкерлерiн тағайындау  туралы, сондай-ақ сараптаманы сарапшылар  комиссиясының жүргiзуi туралы өтiнiш  жасауға; 

4) сарапшының  алдында қосымша мәселелер қою  немесе бұрын қойылғандарын нақтылау  туралы өтiнiш жасауға; 

5) сараптама  жүргiзуге кедергi келтiретiн жағдайларды  қоспағанда, тергеушiнiң рұқсатымен  сараптама жүргiзу кезiнде қатысуға, сарапшыға түсiнiктемелер беруге  құқығы бар. Қылмыстық процестi жүргiзушi орган сараптама жүргiзу кезiнде қатысу туралы өтінішті қанағаттандырған жағдайда жәбірленуші, күдікті, айыпталушы сараптама жүргізілу орны мен уақыты туралы хабардар етiледi. Бұл жағдайда қылмыстық процестi жүргiзушi органның қатысуы мiндеттi. Хабарландырылған адамның келмей қалуы сараптама жүргiзуге кедергi келтiрмейдi;

6) сарапшының  қорытындысымен не оның қорытындысы  тергеушiге түскеннен кейiн беруге  болмайтыны туралы хабармен танысуға, өз ескертпелерiн ұсынуға, сарапшыдан  жауап алу, қосымша немесе қайталама  сараптама тағайындау, сондай-ақ  жаңа сараптамалар жүргiзу туралы  өтiнiштер жасауға құқығы бар. 

Аталған құқықтарға, сонымен қатар сараптама  жасалатын куә да және психикалық жағдайы мүмкiндiк берсе, медициналық  сипаттағы мәжбүрлеу шараларын  қолдану жөнiнде iс жүргiзiлiп отырған  адам да ие.

Егер  сараптама адамды сезiктi деп танығанға  немесе айыпталушы ретiнде iске тартқанға  дейiн жүргiзiлсе, тергеушi оны сараптама  тағайындау туралы қаулымен, сарапшының қорытындысымен таныстыруға және оның осы баптың бiрiншi бөлiгiнде, көрсетiлген құқықтары мен мiндеттерiн түсiндiруге мiндеттi.

Жәбiрленушiлер  мен куәларды сараптамадан өткiзу тек  олардың жазбаша келiсiмiмен ғана жүргiзiледi. Егер бұл адамдар кәмелетке толмаған болса немесе сот оларды әрекет қабiлетi жоқ деп таныса, сараптама жүргiзуге жазбаша келiсiмдi олардың заңды өкiлдерi бередi. Аталған ереже осы Кодекстiң 241-бабында көзделген жағдайларда сараптама жүргiзу үшiн қолданылмайды.

Осы баптың бiрiншi және екiншi бөлiктерiнде аталған  адамдар жасаған өтiнiштер қанағаттандырылған жағдайда тергеушi сараптама тағайындау туралы өз қаулысын тиiсiнше өзгертедi немесе толықтырады. Өтiнiштердi қанағаттандырудан бас тартқан жағдайда ол өтiнiш берген адамға одан қолхат алып жарияланатын қаулы шығарады.

245-бап.  Сот сараптамасы органының сараптама  жүргiзуi

Сараптама сот сараптамасы органына тапсырылған  кезде тергеушi сараптама тағайындау туралы қаулыны және қажеттi материалдарды  оның басшысына жiбередi. Сараптаманы сот сараптамасы органының қаулыда көрсетiлген қызметкерi жүргiзедi. Егер қаулыда нақты бiр сарапшы көрсетiлмесе, сарапшыны сот сараптамасы органының басшысы таңдайды, бұл туралы сараптама тағайындаған адамға хабарлайды.

Сот сараптамасы  органының басшысы сараптама  жүргiзудi ұйымдастырады, оны жүргiзу мерзiмдерiн белгiлейдi, сараптамалық зерттеудiң сапалы жүргiзiлуiне және сараптама объектiлерiнiң сақталуын  қамтамасыз етуге бақылау жасайды.

Зерттеудiң  нәтижесiн және қорытындының мазмұнын алдын-ала белгiлейтiн нұсқаулар  беруге сот сараптамасы органы басшысының құқығы жоқ. 
246-бап. Сот сараптамасы органынан тыс сараптама жүргiзу

Егер  сараптама жүргiзудi сот сараптамасы  органының қызметкерi болып табылмайтын  адамға тапсыру ұйғарылып отырса, оны тағайындау туралы қаулыны шығарғанға дейiн тергеушi сараптама тапсыруды  белгiлеп отырған адамның жеке басын, оның құзыреттiлiгiн анықтауға, оның сезiктiмен, айыпталушымен, жәбiрленушiмен, сараптау жүргiзiлетiн адаммен және iс жүргiзуге басқа да қатысушылармен ара қатынасын анықтауға және сарапшыдан бас тартуға негiздердiң  бар-жоғын тексеруге мiндеттi.

Тергеушi сараптама тағайындау туралы қаулы  шығарады, оны сарапшыға тапсырады, оған осы Кодекстiң 83-бабында көзделген  құқықтар мен мiндеттердi түсiндiредi және көрiнеу жалған қорытынды бергенi үшiн қылмыстық жауаптылығы туралы ескертедi. Бұл iс-әрекеттiң орындалғаны туралы тергеушi сарапшының қол қоюымен куәландырылатын сараптама тағайындау туралы хаттамада белгi жасайды. Сарапшы жасаған мәлiмдеме және оның өтiнiштерi де осылайша бекiтiледi. Сарапшының өтiнiшiн қабылдамау туралы сараптама тағайындаған адам дәлелдi қаулы шығарады. 
247-бап. Сараптама жүргiзу үшiн медициналық мекемеге орналастыру