Дене бітімдері және экстерьері бойынша малды тұқымға жатқызу

            Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі

Жәңгір хан атындағы Батыс  Қазақстан аграрлық техникалық университеті

 

 

 

Биотехнология, мал және балық

 шаруашылығы кафедрасы

 

Курстық жұмыс

Ауыл шаруашылық малдарын өсіру және селекциясы пәні бойынша

Тақырыбы:

«Дене бітімдері және экстерьері бойынша малды тұқымға жатқызу»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Мазмұны :

Кіріспе......................................................................................................................3

I. Әдебиеттерге шолу..............................................................................................6

II.  Негізгі бөлім.....................................................................................................14

2.1.  Малдың сырт пішіні  және оны бағалау әдістері......................................15

2.2. Әртүрлі аталық тізбедегі  сұр түсті қаракөл      қозыларының  экстерьерлік ерекшеліктері.........................................................................................................16

2.3.Таза тұқымды голштин  дөнежіндердің сырт пішіні, дене  бітімі және тірілей салмақ  ерекшеліктері...............................................................................20

2.4.Фенотипі әр түрлі  тана бұқалар түгінің жыл мерзіміне  байланысты өзгеруі.....................................................................................................................24   2.5. Рахат асыл тұқымды  жылқы зауытында өсірілетін таза  қанды араб жылқыларының сипаттамасы...............................................................................25 III. Қорытынды бөлім............................................................................................31 Пайдаланылған әдебиеттер тізімі........................................................................32

      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

 

Ауыл шаруашылығы өндірісінің  негізгі саласы болып табылатын  мал шаруашылығы еліміздің халық  шаруашылығында маңызды орын алады, халықты бағалы азық-түлік өнімдерімен (ет, сүт, май, жұмыртқа, т.б.), ал өнеркәсіптік шикізатпен (жүн, тері, мүйіз, елтірі, қылшық, түбіт, мамық), күш-көлікпен (жылқы, түйе, есек, ит, т.б.), маңызды органикалық  тыңайтқышпен (көң, құс саңғырығы  т.б.) қамтамасыз етеді.

Қазіргі мал шаруашылығы  саласында – мамандандыруды тереңдету, мал шарушылығы салаларын интенсивті дамыту жолына көшіру есебінен өнім өндіруді еселеп арттыру міндеті қойылуда.

Асыл тұқымды мал өсіру  ісі мал шаруашылығын интенсивтендірудің маңызды мәселесі болып табылады. Сондықтан заман талабына сай, асыл тұқымды мал өсіру ісін ұйымдастыруға  және оның тиімділігін арттыруды  түбегейлі жақсартуға, малдың тұқымдық және өнімдік қасиеттерін жетілдіру  жөніндегі жұмыстарды күшейтуге, асыл тұқымды мал өсіретін шаруашылықтардың желісін ұйымдық-шаруашылық жағынан  нығайтуға бағытталған кең бағдарламалар  жасалуда.

Ел Президенті Н.Нaзaрбaев 2012 жылғы халыққа Жoлдaуындa экoнoмикaны дaмытудың 10 бaсым бaғыттaрын aтaп көрсетті. Елбaсы oсылaй әлеуметтік-экoнoмикaлық  жaңғырту негізінде еліміздің әлемдегі тaбысы жoғaры елдердің қaтaрынa қoсылуының нaқты жoлдaрын нұсқaды. Oл, әсіресе, aуыл шaруaшылығы сaлaсын жaңa сaпaлық  деңгейге көтеру мәселесіне aйрықшa тoқтaлып, oның экспoрттық әлеуетін, aстық өндірісін  дaмытуғa қoсa, жaйылымдық мaл шaруaшылығын, oның ішінде етті ірі қaрa мен қoй  шaруaшылығын нaрық тaлaптaрынa сaй  өркендетуге aсa нaзaр aудaрды.

Елбасы Н.Назарбаев өз жолдауында ауыл шаруашылығын, әсіресе  ауыл шаруашылығы өніміне өсіп отырған  жаһандық сұраныс жағдайында ауқымды  жаңғарту қажет деп атап өтті.

Әлемдік азық-түлік  нарығының  көшбасшысы болу және ауыл шаруашылығы  өндірісін арттыру үшін бізге  мыналар қажет:

• Егістік алаңын ұлғайту. Мұндай мүмкіндік барлық елдерде бірдей жоқ екенін атап өтті.
• Егістік түсімін, ең алдымен жаңа технологиялар еңгізу есебінен елеулі көтеру қажет деді.
• Біз әлемдік деңгейдегі мал шаруашылығы жемшөп базасын құруға негіз болатынын айтты.
• Біз экологиялыққа аса назар аудара отырып, ұлттық бәсекеге қабілетті брендттер құруға тиіспіз. Нәтижесінде мен агроөнеркәсіптік кешеннің алдына-экологиялық таза өндіріс саласындағы жаһандық оиыншы болу міндеттеді.

Ауыл шарушылық қайта  өңдеуде және саудада фермерлік  пен шағын және орта бизнесті дамыту.

Бұл өзекті міндет. Бұл арада  бізге:

• Жер өңдеу мәдениетін игеру және жаңа ғылыми, технологиялық, басқарушылық жетістіктерді ескере отырып, мал шаруашылығындағы дәтүрлерімзді жаңғартуымыз қажет.
• Аса ірі экспорттық нарықты меңгеру үшін біз қай азық-түліктің жаппай өндірісін басты етіп қоятынымызды айқындауымыз керек.

Алынған шаралардың нәтижесі 2050 жылға қарай ел ІЖӨ-дегі ауылшаруашылық өнімінің үлесі 5 есе артуы болуы  тиіс.

Елбасымыз 2013жылдың жолдауында  үкімет басшылырына мыналарды тапсырды:

• Ел агроөнеркәсіп кешенінің 2020 жылға дейінгі жаңа бағдарламасын әзірлеу.
• 2020 жылға қарай ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдаудың көлемін 4,5 есе арттыру
• Ең жаңа агротехнологияларды қолдануға бағытталған орта және ірі тауарлық ауылшаруашылық өндірістерін құру жөніндегі заңнамалық және экономикалық ынталандырулар жүйесін тұжырымдау.
• Берілгеннен кейін белгілі бір кезеңде игеру қолға алынбаған жерлерге салық мөлшемелерін көтеруді енгізу.

Бұл келелі міндеттерді дaмытуғa ғылыми-әдістемелік тұрғыдaн жaуaпты  бaс үйлестіруші мекеме Қaзaқтың мaл  шaруaшылығы және жем-шөп өндірісі ҒЗИ  ғaлымдaры келешегі зoр ғылыми игерілімдерге  негізделген иннoвaциялық жoбaлaрдың өндіріске ендірілуін, мaл шaруaшылығының  түрлі сaлaлaрын, мaл aзығы өндірісін  ғылыми тұрғыдaн қaмтaмaсыз ете oтырып, aтaлғaн сaлaлaр бoйыншa жoбaлaрдың жoғaры ғылыми - әдістемелік деңгейде іске aсы Асыл тұқымды мал өсіру ісі  мал шаруашылығын интенсивтендірудің маңызды мәселесі болып табылады. Сондықтан заман талабына сай, асыл тұқымды мал өсіру ісін ұйымдастыруға  және оның тиімділігін арттыруды  түбегейлі жақсартуға, малдың тұқымдық және өнімдік қасиеттерін жетілдіру  жөніндегі жұмыстарды күшейтуге, асыл тұқымды мал өсіретін шаруашылықтардың желісін ұйымдық-шаруашылық жағынан  нығайтуға бағытталған кең бағдарламалар  жасалуда.

Мал тұқымын асылдандыру  жұмысында, әсіресе сұрыптау және жұп  таңдауда малдың дене бітіміне үлкен  мән беріледі. Себебі, малдың дене бітімі мен өнім бағыты, қажырлығы, белгілі  жер жағдайына бейімділігі, ауа  райының, бағып-күтудің жағымсыз жағдайларына бейімділігі және денсаулығы арасында тығыз байланыс бар

Малдың экстерьері – малдың сыртқы дене құрылысы. Ол малдың биологиялық  ерекшеліктеріне және шаруашылықтағы өнімділік бағытына байланысты.

Малдың экстерьерін зерттеу  арқылы оның денсаулығы жөнінде және қандай тұқымға жататындығын білеміз. Асыл тұқымды мал өсіру жұмысымен  айналысқан уақытта малдың өнімділігін  зерттеумен қатар, сыртқы дене құрылысын  да зерттейді, әсіресе сұрыптау және жұптау мезгілдерінде малдың экстерьерін  ерекше ескереді. Малдың экстерьері оның тұқымына, жынысына, жасына және күтіп-бағуына  байланысты. Малдарды экстерьері бойынша  іріктегенде оның өнімділік бағытына, сүйегінің мықтылығына, дене етінің жетілуіне және дене құрылысының  әрбір мүшесіне баға береді. Дене мүшелерінің  кемістігін дұрыс анықтау қажет. Себебі, дене мүшесінің кемістігі  оның денсаулығының нашар екендігін  көрсетеді. Ал денсаулығы нашар мал  өнімді аз беретіні белгілі.

 

Курстық жұмыстың мақсаты – малды экстерьеріне қарап тұқымға жатқызуды толық игеру. Малдан қалаған өнім алу және белгілі бір жағдайға өсіру үшін лайықты дене бітімін ажырату, жіктеу.

 

Курстық жұмыстың міндеті: Әр мал тұқымында өніміне сәйкес, жергілікті өскен ортасына лайықты дене бітімі болуы керек. Демек, мал мамандары өсіріп отырған мал тұқымдарының ерекшеліктерін жақсы біліп, олардың ішінен өздерінің жағдайына сәйкес дене бітімі барын таңдай білуі қажет.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Әдебиеттерге шолу

Жолшыбек Т. [1], мағлұматы  бойынша   жануардың сыртқы пішіні дегеніміз – малдың түр-тұлғасы, яғни дене бітімінің сыртқы көрінісі, экстерьері. «Экстерьер» атауын тұңғыш рет зоотехнияға 1768 жылы француз  ғалымы К.Буржель енгізген. Оның пікірі бойынша, бастың көлемі мен пішіні арқылы жануардың дене бітімінің пропорционалдығы туралы қорытынды жасауға болады. К.Буржельге дейін де көптеген халықтарда кездескен. Ертедегі Римде Варрон (біздің заманымызға дейінгі І ғасыр) «Шаруа ісі туралы» деген кітабында  жануарларды экстерьері бойынша  бағалау жөніндегі ұсыныстар  жасаған. Жануарлардың түсіне де айрықша  көңіл бөлген. Арабтың мал дәрігері Абу-Бекра (ХІҮ ғасыр) жылқының экстерьері жөнінде кітап жазған. 1717 жылы Ресейде  шыққан «Конска» деген кітапта Ю.М.Долгоруков экстерьерді бағалау әдістерін  сипаттаған.

Н.А.Кравченко [2], жануарлардың дене бітімі деп олардың жеке ерекшеліктерін, тіршілік жағдайларына бейімделгіштігін және шаруашылыққа пайдалы өнімділігін  анықтайтын, тұқым қуалайтын қасиеттерінің  жиынтығынан келіп туындайтын, сол  организмнің ұлпалары мен ағзаларының, мүшелерінің құрылысы мен атқаратын  қызметіндегі өзара біртұтас байланысты түсінеді.

Бегімбеков Қ.Н., Төреханов  А.Ә., Байжұманов Ә. [3], мағлұматы бойынша     жануарлардың дене бітімінің әр түрлі  типтерінде қан құрамын зерттеудің зор маңызы бар. У.Дюрст жануарлардың дене бітімінің типтерін жіктеуді тотығу процестерінің дәрежесіндегі айырмашылықтарға негіздеп алған. Тыныс алу типінде  тотығу процестері едәуір қарқынды өтеді, ас қорыту типімен салыстырғанда  газ алмасу күшті өтеді. Х.Ф.Кушнер, И.С.Токарь және Е.Я.Борисенко жалпақ денелі жануарлардың қанында эритроциттердің, гемоглобиннің, лейкоциттердің, құрғақ заттардың денесі жіңішке жануарлардың қанындағыға қарағанда көп болатынын  анықтады. Тыныс алу типіне жататын  жылқылардың қанында құрғақ заттар мол болады, гемоглобин, темір де көп кездеседі.

Омарқожаұлы Н.,Шуркин Р. [4], зерттеулерінде мал шаруашылығында экстерьерді бағалаудың бірнеше  тәсілдері бар. Бұлардың ішінде ең негізгісі  – көзбен көріп шамалау, мұнда  жылқының экстерьеріне қарай үйлесімсіздігі және тұқым типінің айқындылығы  бағаланады. Мысалы, етке бейімделген  болса, дене бітімі шомбал, кеудесі  кең және көлемді, сирақтары қысқа, жұмыр, мойыны қысқа болуға тиісті, егер шабысты немесе желісті жылқы  болса, оның денесі керісінше болады. Белдің және арқаның қайқандығы, көкіректің тар және аяқтарының нашарлығы экстерьер  кемістіктерінің ең негізгілері  болып саналады. Бұл сияқты кемшіліктер  көбінесе малдарды дұрыс бағып-күтпегендіктен, жеткілікті азықтандырмағандықтан  және дұрыс пайдаланбағандықтан  болатын кемшіліктер. Төлді жақсы  өсіргенде және оларды дұрыс пайдаланғанда  экстерьерді жақсартуға болады.

Малдардың  конституциялық  ерекшеліктерін  оқып   үйренудегі  әр  түрлі  әдістер  конституция  түрлері  топтарының  көп  екендігін  көрсетіп берді. Әр  түрлі  конституциялар  мына  негізге сүйеніп  жасалған:  малдардың  морфологиялық,  физиологиялық  ерекшеліктері, жүйке  жүйесінің  түрі, ішкі секрет бездері қызыметіне т.с.с. Сонымен, морфолгиялық түп негізге  организмнің кез-келген жүйесі мен  мүшесі, бұлшық ет талшығының диаметрі есепке алынған. Функционалдық түп  негізге организмдегі зат алмасу ерекшеліктері мен тотығу процесінің деңгейін т.с.с. есепке алған.

Қазіргі кездегі көптеген конституция түрлерін топтастырудың  ішінде П.Н. Кулешовтің топтастыруының зоотехнияда маңызы бар.

П. Н. Кулешовтің деректеріне  сүйенсек [5],  ол топтастыру негізіне морфологиялық түп негізді алуды  және конституция түрін төрт топқа  бөлуді ұсынған: сөлекет, нәзік, тығыз, болбыр денелілер.

Сөлекет  түр  терісінің  мықты жетілуі  және  дөрекі  көлемді  сүйегімен  суреттеледі, бұларда бұлшық  ет  мейлінше  көлемді, май  қабаты аз жетілген. Бұл  топтағы малдар сүт өндіруге қабілеттілігі  төмен және ақырын семіртіледі, бірақ  та бұлардың шыдамдылығы және мықтылығы  жоғары. Бұл топтарға: жұмысқа  пайдаланылатын  ірі  қара, қойдың қылшық жүнді тұқымдары  жатады.

Нәзік түр дене бітімінің  қысыңқылығымен, терісінің  жұқалылығымен, сүйегінің  жұқалылығымен бейнеленеді, бұл  конституция  түріндегі  малдың  басы шағын, жеңіл, зат  алмасуы  жоғары. Бұл түрге: салт  мінетін аттар, сүт бағытындағы ірі қара, қойдың биязы жүнді тұқымдары т.с.с. жатады.

Тығыз түр, малдардың бұл  түріне мықты сүйек, бұлшық еттің  және ішкі мүшелердің  жақсы жетілуі, мықты (мығым) терілік  тән. Малдың бұл  түріндегі  зат алмасу қызу жүреді. Бұл малдың ең  қабылаларлық (құптарлық) түрі. Бұған ірі   тұқымының  ет-сүт бағытындағылар, жегін  аттар, ет-жүн  бағытындағы  қойлар жатады.

Болбыр  түр  малдағы  тері асты  және  май ұлпаларының  жақсы  жетілуімен сипатталады. Мал  момақан, флегмативті  мінезде, жақсы  семіртіледі  және  тез  май  басады. Бұл түрге ет бағытындағы  ірі  қара, май бағытындағы  шошқа, ауыр жүк таситын  жылқылар жатады.

Т.С. Садықұлов [6],  деректернде  бұл жіктеуді яғни П. Н. Кулешовтің жіктеуіне  тығыз типке жақын мықты типпен толықтырды. Мықты типке жататын  дене бітімі бар малда нәзік немесе сөлекет типке тән белгілер болмайды. Сүйегі берік , барлық мүшелері бір-біріне сәйкес жақсы жетілген. Терісі, түгі, дәнекер және май ұлпаларының  жетілуі малдың негізгі өнімділік  бағытына лайықты келеді. Мықты типке  жататын мал селекцияның талаптарына  толық сәйкес келетін, өздері өсетін сыртқы орта жағдайларына тұрақты да мал өнімін беретін мал.

Зоотехнияда конституция  түрін У. Дюрст [7], бойынша топтастыру кең тараған. Ол  негізгі критерий қылып  организмдегі  зат алмасуды  және организмдегі  тотығу  үрдісін жеделдетуді  есептеп, оны тыныс алу және  ас қорыту түріне бөлді.

Тыныс  алу түрінің  сипаттамасына  тән қылып  организмнің  кеуде қуысының ұзынын, қысыңқы денелісін, тотығу үрдісі  жеделдісін, зат алмасуы  жоғарғысын  жатқызды. Бұған  жататындар: сауын сиырлар, тез  желісті  жылқылар, жұмыртқа беру  бағытындағы  тауықтар  жатады.

Ас  қорыту түріне тыныс  алу түріне жататындармен салыстырғанда  малдың  кеуде қуысының тереңдігі, қысыңқысы, жалпақ  денелісі, зат  алмасуы төмені, май түзілуі жоғарысы  және ас қорыту мүшелері салыстырмалы түрде кіші ауқымдысы жатады. Сүт  бағытындағы сиырда  ет бағытындағымен  салыстырғанда  ас қорыту мүшелерінің  көлемі  үлкен. Олар жалпақ  денелі, ас қорыту  түрі конституциясына  жататын малмен салыстырғанда азықты көп  мөлшерде қажет етеді және пайдаланады. Бұған жататындар ет бағытындағы  ірі қара, ауыр жүк таситын жылқылар жатады.

Өтпелі тип ас қорыту типімен  тыныс алу типінің ортасындағы  аралық орынды алады. У. Дюрст жануарларды  әртүрлі типтерге жатқызу үшін омыртқа  жотасы мен соңғы қабырғаның арасындағы бұрышты арнайы құралмен анықтауды  ұсынды, ол Дюрст бұрышы деп аталды. Тыныс алу типінде бұл бұрыш 140⁰, ас қорыту типінде - 100⁰, өтпелі типте - 118⁰. Бірақ Дюрст қағидасын тексеру малдың дене бітімі мен оның қабырғасының бұрышы арасындағы байланыстың аз екендігін көрсетті.

Е.Ф. Лискун [8], дене бітімнің типтерін жіктеуді ішкі секреция бездерінің даму дәрежесі мен қызметіне байланыстырды. Ол ішкі секрецияның гипофиз, қалқанша без, жыныс бездері және тимус  секілді бездерінің гиперфункциясын  ескере отырып, дене бітімінің 7 типін  көрсетті: гипергипофиздік (бойшаң жануарлар), гипофиздік (тапал жануарлар), микседемотоздық (тотығу процестері баяу сүтті жануарлар), гипо- және гипергенетикалық (жыныс  мүшелері түрліше дәрежеде дамыған  жануарлар), гипертимиялық (сирақтары  ұзын, денесі қысқа жануарлар), гипотимиялық – денесі қзын, сирақтары қысқа (сүтті  мал), гипергенетикалдық. Алайда дене бітімінің  типтерін бұлайша жіктеу тәжірибеде кең қолдау таппады.

Зоотехникалық әдебиеттерде ішкі секреция бездерінің (қалқанша без, гипофиз, жыныс бездері және тимус) қызметі мен даму деңгейін негіздейтін  Е.Ф. Лискуннің конституция түрін  топтастырулары кездеседі. Жүйке қызметі  бойынша конституция түрлерін Ә.Б. Байжуманов [9], топтастыруы көңіл бөлдіреді. И.П. Павлов жүйке қызметінің түрін оқи келе мал ағзасында қоздырғыш және тежеуіш күш барын анықтап, жүйке қызыметінің 4 түрін айқындады: күшті-жуас жуа-тез; күшті-жуас  жуа-баяу;  күшті-асау  жуа-тежеусіз және әлсіз түр, яғни бұндағы тежеу үрдісі қозу үрдісіне қарағанда басым болады

Байжумановтың деректерінде [10],  дене бітімінің белгілі бір  типіне сипаттама бергенде И.П.Павловтың  іліміне сүйене отырып, жүйке қызметінің типіне де мінездеме береді.

Темперамент – жануарлардың дене бітімін анықтаудағы аса  маңызды өлшем және ол малдың өнімділік  бағытымен тығыз байланысты. Дене бітімі жеңіл типтегі жылқылар тез, ұшқыр болса, ауыр жүк тартатын жылқылардың  темпераменті салмақты, орнықты болып  келеді.

Ауыл шаруашылық малдарының дене бітімін сипаттау

Жылқы малының экстерьері

Красников С.С. [11], мағлұматы  бойынша  жылқы экстерьерін бағалауда  оның барлық дене мүшелерін негізгі  үш топқа бөледі:

1 – басы, мойыны, денесі (шоқтығы,  жауырынды, жотаны, белді, сауырды,  кеудесін сипаттауды да осыған  қосады);

2 – аяқтары (орналасуы,  білезік және бақай буындарының,  алақан сүйектерінің, бақайшақтың,  тірсек буынының құрылысы);

3 – жалпы бітімі, бұлшық  еттері, сіңірлері, жылқының темпераменті.

Свечин К.Б. [12], деректерінде жылқының типін және шаруашылыққа қажеттігін анықтау үшін оның денесі өлшенеді. Өлшеудің мәліметтері жылқының қай  тұқымға жататындығы жайындағы  документке, паспортқа жазылады. Жылқының денесін өлшеу үшін оны тегіс  жерге төрт аяғын тең бастырып тұрғызады. Әсіресе төрт түрлі өлшеудің маңызы өте зор. Олар: шоқтығынан өлшегенде  биіктігі, кеудесінің кеңдігі, көкірек  және жіліншек орамы.

Дүйсембаев К.Ы., Бегімбетова  Г.С., Жүнісов А.М. [13], еңбектерінде қазақ  жылқысының тұрпаты (ғылыми тілде экстерьері), шыдамдылығы, бағылуы туралы тамаша пікірлер айтылады. Осы  зерттеулерден  «орыс армиясының қажеттілігін кез  келген уақытта қанағаттандыратын  таусылмас көз – дала жылқы  шаруашылығына» мемлекет тарапынан  назар аударыла бастады. Оның үстіне Россияның оңтүстігіндегі атап айтқанда, Дон аймағындағы жылқы шаруашылығы  егіншіліктің дамуына байланысты дамымай  қалды. Армияны атпен жабдықтау  жолы біреу-ақ болады, ол – Орта Азия мен қазақ даласындағы жылқыны  меңгеру. 1884 жылы мемлекеттік жылқы  зауыттары басқармасының бастығы  граф Воронцев-Дашковтың бұйрығымен Торғай, Орал облыстарына, Ішкі Бөкей  ордасына мамандар жіберіле бастайды. Кейіннен мамандар Қазақстанның басқа  жерлеріне де жіберіледі.

Омарқожаев Н., Әкімбеков  Б. Махмұтов С. [14], деректерінде       экстерьер мен өнімділіктің арасындағы байланысты дұрыс түсіну жолындағы  ізденістер орыс зоотехния мектебіне  де тән болды. Қазақтың жылқысын жақсарту үшін орыс ауыр жүк тартатын жылқы  тұқымымен қан араластыру арқылы қазақ жылқысының сапасын жақсартуға болатындығын осылардың деректерінен көруге болады. Осы әдіспен алынған  будандардың тірідей салмағы  артып және жергілікті қазақ жылқысының тұқымына тән ерекшеліктері (ауа  райына төзімді келу, шыдамдылық, жұмысқа  қабілеттілік) сақталынады.

Төреханов А.Ә, Ж.К. Каримов [15], зерттеулерінде  ірі қара малының басына сипаттама бергенде оның көлемін, профилін анықтайды. Мүйіздердің, құлақтың, көздің, әукенің, тіс жүйесінің мөлшері мен пішінін бағалайды. Өнімділігі, дене бітімінің типі мен жынысына қарай жануардың басы түрліше болады. Сүтті сиырлардың басы, әдетте, шағын, жеңіл, біршама ұзын және жіңішкелеу болады. Етті сиырлардың басы едәуір жалпақ, бет сүйектері қысқалау болып келеді. Етті жұмыс малының басы ауыр, ауқымды болады. Сиырларға қарағанда бұқаның басы шомбал, маңдайы мен желкесі кең.

Мойынды оның ұзындығына, аумағы мен жуандығына қарай бағалайды. Орта есеппен алғанда, мойын ұзындығы жануар денесі ұзындығының 27-30% ын құрайды. Бұлай болмаған жағдайда ол қысқа  немесе ұзын мойын деп есептеледі. Сүтті малдың мойны ұзын, жіңішке, терісі қатпарлы болып келеді. Етті малдың мойны әдетте қысқа, әукесі жақсы  жетіледі. Сиырларға қарағанда бұқалардың мойны жуан әрі қысқа болып  келеді.

Шоқтықтың шамасы мен пішіні түрліше болады. Оның құрылысы көп  жағдайда алғашқы арқа омыртқалары  қырының, жауырынның биіктігі мен ондағы бұлшық еттердің дамуына байланысты болып келеді. Сүтті сиырлардың шоқтығы  түзу, жуандығы орташа, бұлшық еттері әлсіздеу болады. Етті малдың шоқтығы аласа  әрі жуан, кейде аша тәрізді, бұлшық еттері күшті болады. Шоқтығы өте  биік әрі аша тәрізді болса, бұл  экстерьердің үлкен кемістігі болып  саналады.

Кеуде – экстерьердің ең негізгі мүшелерінің бірі. Кеудеде  өкпе мен жүрек тәрізді тіршілік үшін маңызды мүшелер орналасқан. Кеуденің көлемі оның ұзындығы, тереңдігі  және жауырын сыртындағы енімен анықталады. Дені сау, мол өнімді жануардың кеудесі  кең әрі терең болады. Егер кеуденің тереңдігі шоқтық биіктігінің 50пайыздан астамын құрайтын болса, онда оның терең, жақсы дамыған кеуде болғаны. Терең емес әрі жіңішке кеуде  – организм әлсіздігінің белгісі.

Жота – жануардың дене бітімі пропорциялылығының және мықтылығының маңызды көрсеткіштерінің бірі. Жотаның  құрылысы мен пішіні омыртқалардың  қырлы өсінділерінің биіктігі мен  бұлшық еттердің даму дәрежесіне байланысты. Жотаның иіліп кетуі – экстерьердің кемістігі болып саналады. Мұндай салбыраңқы жота көбіне кәрі жануарларда  кездеседі.

Бел – ешқандай ойыстанбай, малдың сауырына өтуі тиіс. Оның қысқа, тегіс әрі жалпақ болуы жануардың  дене бітімінің мықтылығын білдіреді.

Сауыр – сербек сүйек  тұсында, жамбас буыны мен шонданай төмпешігінде жалпақ болуы тиіс. Ірі  қараның сауыры қысқа әрі ұзын, түзу, көтеріңкі және салбыраңқы, жалпақ және жіңішке, шатыр пішінді болып  келеді. Барлық жануарларда да сауырдың жалпақ әрі түзу болғаны жөн. Малдың бөксе жағының қушық, салбыраңқы болып келуі – эстерьердің  кемістіктері болып санады.

Аяқтары. Жануарларды күтіп-бағудың  жаңа өнеркәсіптік технологиясына көшуге байланысты олардың аяқтарын бағалауға  зор маңыз беріледі. Бұл шаруашылық кешендерінде, әдетте, жануарларды  тас еденді немесе саңылаулы еденді қора-жайларда серуендетпей күтіп-бағуға байланысты, ең алдымен жануарлардың еркін жүріп-тұруына мүмкіндік  беретін аяқтарының дұрыс, тік орналасуына  көңіл бөледі. Сүйектердің мықтылығын, бұлшық еттердің дамун, сіңірлердің  жетілуін және тұяқтардың беріктігіне  мән береді. Жүріс буындарының  жақындығы, артқы аяқтарының қылыш  тәрізді иілуі, піл сирақтылық, жалпақ табандылық – экстерьердің кемістіктері.

Желін – сүтті сиырларды  бағалауда маңызды мүше. Сүтті  сиырлардың желінін былайша бөледі: тостаған тәрізді, ванна тәрізді, жұмыр  және ешкі желін. Желін бағалауда  оның пішінін, бөлімдерінің дамуын, емшектерінің өлшемдері мен орналасуын, сондай-ақ сүтінің шығу жылдамдығын және сауудың  жеңілдігін анықтайды. Желіні тостаған және ванна тәрізді сиырлар барынша  мол өнімді деп бағаланады. Тостаған тәрізді желіннің алдыңғы және артқы  бөлімдері үлкен, цилиндр пішінді  болып біркелкі дамыған, емшектері  алшақ орналасқан. Мұндай желінде  сүт түзетін секрециялық ұлпалар  көп болады. Сүті мол сиырлардың желінінде секрециялық ұлпаның  үлесі 75-80% құрайды, ол кең әрі терең  дамыған.

Ванна тәрізді желін сиыр құрсағының төменгі бөлігін кеңінен  бойлай жақсы жетілген. Жұмыр желін  тостаған тәрізді желіннен гөрі біраз  кішілеу болады, бірақ кең әрі  терең болып келеді, емшектері  алшақ әрі дұрыс орналасады. Өте  салбыраңқы, жұмыр желін сиырдың  жүруіне кедергі жасайтындықтан аса пайдалы емес. Ешкі желіннің алдыңғы бөлімдері жаққсы жетілмеген, емшектері өте ұзын, машинамен  саууға жарамайтын өте жуан болып  келеді.

Желіндегі емшектердің пішіні мен өлшемдері – экстерьердің маңызды көрсеткіші. Емшектері өте  жуан немесе ұзын, сондай-ақ жіңішке  немесе қысқа болып келетін сиырлар  машинамен саууға жарамсыз болады.

Сиырларды машинамен саууға жарамдылығын бағалағанда желін  индексін анықтауға болады. Желіннің алдыңғы бөлімдерінде болатын сүттің мөлшерін желін индексі деп есептейді, оны жалпы сауылатын сүттің үлесінен белгілейді. 50%ға тең келетін индекс ең жақсы индекс деп есептелінеді.

Ұрғашы және еркек малдардың  жыныс мүшелері мен жыныстық белгілері  жақсы жетілуі тиіс. Крипторхизм  және жыныс бездерінің әркелкі дамуы  еркек малдар үшін үлкен кемістік болып саналады.

Ірі қараның дұрыс дене бітімінің белгілеріне мыналар  жатады:

1. дене бітімінің жалпы үйлесімділігі ;
2. кеудесінің кеңдігі мен тереңдігі;
3. буын байланыстары айқын байқалатын, аяқтары дұрыс      орналасқан,     сүйектерінің мықты жақсы дамуы;
4. тұрқының жақсы дамуы;
5. денесін біркелкі жүн басуы, мүйізі сынғақ есес, жылтыр;
6. жыныстық белгілерінің жақсы байқалуы;
7. жануар денсаулығының жақсы екендігінің жалпы көрінісі.

Қой экстерьері. Қой экстерьерін  сипаттауда оның мүйізділігін, басының  көлемі мен пішінін, жүнділігін, мойнының ұзындығы мен жуандығын, мойын терісінің  қатпарлылығын, шоқтығының биіктігі мен  ұзындығын, жотасының пішінін, сауырының  ұзындығы мен енін, кеудесінің кеңдігін, денесінің артқы үштен бір  бөлігінің дамуын, құйрығының ұзындығы мен пішінін, аяқтарының орналасуын, дене терісінің қатпарлылығын және жүн ерекшеліктерін бағалайды. Сүт  бездерінің дамуына зор көңіл  бөлу керек. Желін көлемді, қалыпты, емшектері дұрыс орналасқан болу керек.

Өнімділігі әр түрлі бағыттағы  қойлардың көптеген тұқымдарының айқын  байқалатын экстерьерлік ерекшеліктері  болады, оларды жануарларды бағалау  кезінде ескеру қажет. Мысалы, етті-жүнді  жақсы байқалатын етті пішіні болуы  тиіс (төсі кең, жотасы мен белі айтарлықтай  жалпақ, сан еті жеткілікті, аяқтары  дұрыс орналасқан).

Биязы жүнді қойлардыңбасы  ұзын әрі қушық, мойнының ұзындығы орташа, мойнында 2-3 тері қатпары бар, кеудесі  аса ұлкен емес, денесі жайпақ, шоқтығы  айтарлықтай биік, жотасы мен белі түзу, жақсы бұлшық етті, сегізкөзі  түзу, аяқтары мықты болады. Жүнді  қойлардың денесінде тері қатпарлары көп болады. Биязы және биязылау жүнді қойлардың экстерьерін  тікбұрыштар жүйесі бойынша сипаттайды. Қалыпты дамудан ауытқыған дене мүшелерін ғана шартты белгілермен  белгілейді. Мамық және түбіт жүнді  ешкілердің экстерьерін де осындай  жүйе бойынша сипаттайды. Романов қойларын бағалауда олардың 2 типін ажыратады: ауыр (тірілей салмағы ауыр) және нәзік (тірілей салмағы жеңіл).    

Шошқа экстерьері. Шошқа  экстерьеріне баға беруде оның басы, құлағы, сан еті, денесінің ұзындығы, жүні, түгі, аяқтары секілді дене мүшелеріне назар аударады. Мегежіндерді бағалауда  олардың сүт бездеріне, емшектерінің санына ерекше көңіл бөледі. Емшектері 12-ден кем, жауырындарының үсті түсіңкі, жотасы салбыраңқы, шайнау тістері  дұрыс қабыспайтын жануарлар  жарамсыз деп табылады. Қабанның аталық бездері бірдей болып, жақсы жетілуі  тиіс. Шошқаны дамуына қарай бағалаудың зор маңызы бар. Мұнда оның тірілей  салмағы мен өлшемдері ескеріледі. Шошқаның дамуын бағалауды оның 6 айлық  кезінен бастап жүргізеді, ал бұған  дейін торайлардың тірілей салмағын ғана ескереді.өнімділік бағыты әр түрлі шошқалардың экстерьеріне баға берудің өзіндік ерекшеліктері  болады.

Етті шошқаның басы орташа, қырынан қарағанда сәл дөңес, әукесі жетілген, құлақтары шағын  болады. Мойнының ұзындығы орташа, жақсы  жетілген, денесі ұзарыңқы, жайпақ сан  еттері қалыпты. Кеудесінің жауырын  тұсындағы орамы денесінің ұзындығынан  орта есеппен алғанда 20см кем болады. Жотасы мен белі түзу, ұзын, кең, қабырғалары  жұмыр болып келеді. Сан еті  ойдағыдай қалыптасқан.