Депозиттің теориялық негізі

 

Жоспар

Кіріспе

І  Депозиттің теориялық негізі

1.1. Депозиттің экономикалық  маңызы мен мәні

1.2 Коммерциялық  банктердің депозиттік саясаты.

1.3 Қазақстан Республикасындағы  салымдарды сақтандыру мәселелері

ІІ  Қазақстан Халық Банкінің экономикалық мазмұны.

 2.1 2006 жылғы Халық Банкінің негізгі операцияларының қаржылық көрсеткіштері. 

2.2 2006 жылғы Халық  Банкіндегі қысқа және ұзақ  мерзімді несиелердің үлесі.   

2.3.  Халық Банкінің қызметтерінің қаржылық көрсеткіштері.

ІІІ Қазақстан Республикасындағы депозиттердің ұйымдастырылуы және даму жолдары.

3.1  Қазақстан  Республикасындағы депозиттік операциялардың          ұйымдастырылуын талдау

3.2. АҚ «Халық  Банкінің » депозиттік операциялары

3.3   АҚ «Қазақстан  Халық Банкінің» депозит операцияларын  дамыту жолдары. 

Қорытынды  

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Алғашқы банктер  тек қана саудаға қызмет еткендіктен, олардың клиенттері саудагерлер  болып табылады. Сондықтан да, бұл  банктерді «коммерциялық банктер» деп атап кеткен. Банк ісінің пайда  болуы Италиядағы орта ғасырлық айырбастаушылар  қызметінен басталады. «Банк» сөзі итальянша  «banco» cөзінен шыға отырып, «айырбас үстелі»  деген ұғымды білдіреді. Банктердің алғашқы клиенттері ақша сауда қызмет өкілдері болған.

Депозит (латын сөзінде depositium сақтауға берілген затты білдіреді) – бұл бір тұлғаның (депозиттердің) басқа тұлғаға – банкке (оның ішінде Ұлттық банкке) қайтарылу шартымен уақытша пайдалануға беретін ақшасы. Сонымен қатар депозит – бұл клиенттердің (жеке және заңды тұлғалардың) банктегі белгілі бір шотқа салған және өздері пайдалана алатын қаражаттары.

Бүгінгі күні Қазақстан  Республикасында қаржы нарығының  келесідей сегменттері дамудың  қарқынды үрдісінде: мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы, зейнетақы активтерінің нарығы, қор нарығы, валюта нарығы және депозиттік нарық. Депозиттік нарық ең ерте дамыған нарықтардың бірі бола отырып, қазіргі кезеңде төмен тәуекелмен салымдардың сенімді орналасуының арқасында сомалық жинақтауларда үлкен үлес салмақ пен қарқынды даму тенденциясына ие.

Депозиттік нарықтың даму үрдісінде депозиттердің қалыптасуына түрткі әрі себеп болған жинақтаулар  ерекше рөлге ие болып табылады. Жинақтаулардың экономикалық категориялар ретіндегі мәні қайта бөлу функциясы  арқылы жүзеге асады. Соның арқасында  ақша қаражаттарының банктік жүйеде шығарылуы және олардың жалпы  мемлекеттік қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатындағы ары қарайғы пайдаланылуы жүзеге асады. Салымдардың кез келген түрлері жинақтаулар болып табылады. Депозиттік – бұл осы жинақтауларды  сақтау формаларының бірі.

Депозиттік операциялардың әрекет ету механизмінде депозиттік нарықтың субъектілері ретінде банктер  ерекше рөлге ие. Ақшалай табыстар мен тұрғындар жинақтауларының  аккумуляциясы банктердің дәстүрлі қызметі. Банктер уақытша бос, пайдаланылмайтынақшалай  табыстар мен тұрғындардың жинақтауларын, салымдарды сақтау тұрғындар үшін де, мемлекет үшін де тиімді. Салымшыларға пайыз немесе ұтыстар түріндегі  табыс төленеді.

Депозиттер екі  жолмен пайда болуы мүмкін, біріншісі, банк заңды және жеке тұлғалардан  ақшалай қаражаттар қабылдай отырып, оны депозиттік шотына орналастырған  жағдайда; екіншісі, «жасанды» депозиттер, яғни банк клиентке чек арқылы есеп – айырысуы мүмкіндігін беру барысында.

Банк ресурстарының  құрылымында тартылған қаражаттар үлесі меншікті қаражаттармен салыстырғанда  өте жоғары, олардың есебінен банктің  активтік операцияларының басым  бөлігі жүзеге асырылады.

Нарықтық қатынастардың  дамуына байланысты, сондай – ақ ескі банктік жүйе үшін уақытша бос  ақшалай қаражаттарды тартудың дәстүрлі емес тәсілдерінің болуы, тартылатын қаражаттар құрылымын толығымен өзгертті десе де болады.Тартылған қаражаттар ішінде ең көп бөлігін депозиттер құрайды. Депозиттер банк үшін бірден – бір арзан ресурс көзі болып табылады.

Депозиттік емес тартылған қаражаттар – бұл банктің  алған қарыздары түрінде немесе өздерінің меншікті бағалы қағаздарын сату жолымен тарататын қаражаттары.         

Депозиттік емес банктік ресурс көздері мен депозиттер өзара ажыратылады. Біріншіден, олар персоналдық емес, яғни банктің нақты  клиентінің атынан тартылмайды; екіншіден, мұндай қаражаттарды тарту инициативасы банктің өзінен туындайды.

Депозиттік емес тартылған ресурстармен көбіне ірі  коммерциялық банктер айналысады. Өйткені, депозиттік емес қаражаттар ірі сомада сатып алынатындықтан да, оларды көтерме  сауда операциялар сипатына жатқызуға  болады.          

Депозиттік операциялар  активті және пассивті болып бөлінеді. Активті депозиттік операциялар  – банктің уақытша бос ақша қаражаттарын басқа корреспондент-банктердегі  шоттарда орналастыруымен байланысты операциялар. Олар банктің өтімді активтері  ретінде, яғни жалпы активтердің  өте аз бөлігін алады.

Пассивті депозиттік операциялар – бұл клиенттердің уақытша бос ақша қаражаттарын белгілі  уақытқа және пайыз төлеу шартымен тартумен байланысты операциялар. Бұл  операциялар көмегімен тартылған  депозиттер пассив жағының көп бөлігін  алады және банктік ресурстар  қалыптастырудың негізгі көзі.

Қазіргі банктік  тәжірибеде салымдардың депозиттердің  және депозиттік емес ресурстардың шоттарының әр түрлері кездеседі. Бұл банктердің жоғарғы бәсекелестік нарықта банк қызметтеріне деген клиенттер топтарының сұранысын қанағаттандыруға және олардың  қаражаттары мен уақытша бос  қаражаттарын банктік шоттарға тартуға  ұмтылуына жағдай жасайды.

Диплом  жұмысына осы тақырыпты таңдап алудағы мақсатым

-      Депозиттік операциялардың нысандарымен жан – жақты танысу;

-      Өз көзқарасым тұрғысынан депозиттік операциялардың бүгінгі мен ертеңін дәлелдеу;

-      Жұмыс қорытындысы бойынша белгілі бір пікір жасау;

Жұмыс орындарындағы міндетімынадай

-      Депозиттік операциялардың бағыты мен маңыздылығын көрсету;

-      Қазақстан Республикасында депозиттік операциялардың нысандарын жүзеге асыруға талдау жасау;

Тақырып өткірлігі  болып депозиттік операциялардың қазіргі  нарық экономика кезеңіндегі  банктік ресурстар қалыптасу  көзі болып табылады.

Депозиттік операциялардың қазіргі жүйесі нарықтық қатынастарды қалыптастыру өндіріс тиімділігін  арттыруға, егеменді ел – Қазақстан  Республикасының экономикасымен қаржысын нығайтуға, айналымдағы ақша массасының негізсіз өнімді қысқартуға, инфляциялық үрдістерді тоқтатып ұлттық валюта – теңгенің нығаюына негізделген. Сондықтан диплом жұмыс тақырыбы өзектіболып табылады.

Әдістемелік негіз  ретінде Қазақстан Республикасының  Президнтінің «Қазақстан Республикасының  Ұлттық банкі туралы» және Қазақстан  Республикасының Ұлттық банкісінің нормативтік заң актілері мен  ережелері, отандық және шет ел экономикалық әдебиеттер қолданылды.

Дипломдық жұмыс  құрылымы: Кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, қосымшалардан және пайдаланған  әдебиеттерден тұрады.              

             1 – бөлім.  Депозиттің теориялық негізі         

1.1. Депозиттің  экономикалық маңызы мен мәні

Коммерциялық кәсіпорын  түріндегі басты бір ерекшелігі, оның ресурстарының едәуір бөлігі меншікті қаражаттармен қатар, тартылған  қаражаттар құрайды. Сондықтан да банктің  беретін несиелер көлемі тартылған  қаражаттарға тікелей байланысты болып  келеді. Банкте тартылған қаражаттар құрамына қарай әр түрлі болып  келеді. Олардың басты түріне банктің  клиенттерімен жұмыс процесі  кезінде тартылған, сол сияқты басқа  да несиелік мекемелерден қарызға қаражаттары  жатады.

Банк ресурстарының  құрылымында тартылған қаражаттар үлесі меншікті қаражаттармен салыстырғанда  өте жоғары, олардың есебінен банктің  активтік операцияларының басым  бөлігі жүзеге асырылады.

Сырттан тартылған  қаражаттар үлкен екі топқа бөлінеді:

(1 сызба)

1. Депозиттік қаражаттар.

2. Депозиттік емес  қаражаттар       

Депозит (латын сөзінде depositium сақтауға берілген затты білдіреді) – бұл бір тұлғаның (депозиттердің) басқа тұлғаға – банкке (оның ішінде Ұлттық банкке) қайтарылу шартымен уақытша пайдалануға беретін ақшасы. Сонымен қатар депозит – бұл клиенттердің (жеке және заңды тұлғалардың) банктегі белгілі бір шотқа салған және өздері пайдалана алатын қаражаттары.

Депозиттік операциялар  – банктің негізгі пассивтік  операцияларын құрайды. Шын мәнісінде  депозиттер, коммерциялық банктердің еркін несиелік ресурстар нарығынан  ресурстар сатып алудағы делдалдық  қызметінің мазмұнын ашады.

Депозиттік операциялар  – бұл заңды және жеке тұлғалардың  қаражаттарын белгілі – бір мерзімдегі немесе талап етуге дейінгі салымдарға тартуға байланысты банктің операциялары болып табылады.

Кеңес экономистері депозиттерге мерзімді салымдарға орналастырылған  қаражаттарды жатқызады. Бұл әлемдік  банктік тәжірибеге сәйкес келмейді.

Қазақстан Республикасының  банктік секторындағы реформалар жалпы  мемлекеттік экономикалық шаралармен қатар жүзеге асырылып келеді. Жүргізіліп отырған банктік реформалардың  басты бағыттарының бірі – уақытша  бос қаражаттарын тарту және инвестициялаудың ішкі көздерін қалыптастыруға бағытталған депозиттік нарықтың қалыптасуы мен дамуы болып табылады. [21.15-14б]

Кез келген ел экономикасының дамуы жинақтаулардың инвестицияларға  өту тиімділігімен тығыз байланысты. Республиканың ішкі жинақтауларын  тарту қажеттілігі, ең алдымен, инвестициялық  ресурстар тапшылығы және тікелей  шетелдік инвестициялар үлес салмағының ұлғаю мәселесімен белгіленеді. Осыған байланысты, нарыққа өту жағдайында ұлттық ақша ресурстардың мобилизациясы, тұрғындар жинақтауларының банк жүйесіндегі несиелік ресурстарға  құйылуына әрекеттесетін депозиттік нарықтың қалыптасуы мен дамуы мәселесі ерекше өзектілікке ие болып отыр.

Бүгінгі күні Қазақстан  Республикасында қаржы нарығының  келесідей сегменттері дамудың  қарқынды үрдісінде: мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы; зейнетақы активтерінің нарығы; қор нарығы; валюта нарығы және депозиттік нарық. Депозиттік нарық  ең ерте дамыған нарықтардың бірі бола отырып, қазіргі кезеңде төмен  тәуекелмен салымдардың сенімді  орналасуы арқасында сомалық  жинақтауларда үлкен үлес салмақ пен қарқынды даму тенденциясына  ие. Тұрғындар өзге қаржы нарығының  сегменттеріне жинақтаулар салу тәжірибесінің жоқтығы бұл сегменттердің  жеткіліксіз дәрежеде дамымауына әкеліп соқтырады.

Халықаралық  банктік тәжірибеде депозиттер 4 топқа бөлінеді:

I – топ, мерзімді  депозиттер, олардың басқа да  түрлері – депозиттік сертификаттар  ;

II – топ, талап  етуге дейінгі депозиттер;

III – топ; халықтың  жинақ салымдары;

Мерзімдік депозиттер тобы, әдетте мерзімдеріне қарай жіктеледі:

-     3 – ай мерзімге дейінгі депозиттер;

-     3 айдан 6 айға дейінгі мерзімдегі депозиттер;

-     9 – айдан бір жылға дейінгі депозиттер;

-     Бір жылдан жоғарғы уақыттағы депозиттер;

-     Депозиттік сертификаттар

Депозиттер екі  жолмен пайда болуы мүмкін, біріншісі, банк заңды және жеке тұлғалардан  ақшалай қаражаттар қабылдай отырып, оны депозиттік шотына орналастырған  жағдайда; екіншісі, «жасанды» депозиттер, яғни банк клиентке чек арқылы есеп – айырысуы мүмкіндігін беру барысында.

Банк ресурстарының  құрылымында тартылған қаражаттар үлесі меншікті қаражаттармен салыстырғанда  өте жоғары, олардың есебінен банктің  активтік операцияларының басым  бөлігі жүзеге асырылады.

Нарықтық қатынастардың  дамуына байланысты, сондай – ақ ескі банктік жүйе үшін уақытша бос  ақшалай қаражаттарды тартудың дәстүрлі емес тәсілдерінің болуы, тартылатын қаражаттар құрылымын толығымен өзгертті десе де болады. [23. 24-38б]

Тартылған қаражаттар ішінде ең көп бөлігін депозиттер құрайды. Депозиттер банк үшін бірден – бір арзан ресурс көзі болып  табылады.

Депозиттік емес тартылған қаражаттар – бұл банктің алған қарыздары түрінде немесе өздерінің меншікті бағалы қағаздарын сату жолымен тарататын қаражаттары.         

Депозиттік емес банктік ресурс көздері мен депозиттер өзара ажыратылады. Біріншіден, олар персоналдық емес, яғни банктің нақты  клиентінің атынан тартылмайды; екіншіден, мұндай қаражаттарды тарту инициативасы банктің өзінен туындайды.

Депозиттік емес тартылған ресурстармен көбіне ірі  коммерциялық банктер айналысады. Өйткені, депозиттік емес қаражаттар ірі сомада сатып алынатындықтан да, оларды көтерме  сауда операциялар сипатына жатқызуға  болады.          

Депозиттік операциялар  активті және пассивті болып бөлінеді. Активті депозиттік операциялар  – банктің уақытша бос ақша қаражаттарын басқа корреспондент-банктердегі  шоттарда орналастыруымен байланысты операциялар. Олар банктің өтімді активтері  ретінде, яғни жалпы активтердің  өте аз бөлігін алады.

Пассивті депозиттік операциялар – бұл клиенттердің уақытша бос ақша қаражаттарын белгілі  уақытқа және пайыз төлеу шартымен тартумен байланысты операциялар. Бұл  операциялар көмегімен тартылған  депозиттер пассив жағының көп бөлігін  алады және банктік ресурстар  қалыптастырудың негізгі көзі.

Қазіргі банктік  тәжірибеде салымдардың депозиттердің  және депозиттік емес ресурстардың шоттарының әр түрлері кездеседі. Бұл банктердің жоғарғы бәсекелестік нарықта банк қызметтеріне деген клиенттер топтарының сұранысын қанағаттандыруға және олардың  қаражаттары мен уақытша бос  қаражаттарын банктік шоттарға тартуға  ұмтылуына жағдай жасайды.

Экономикалық мазмұнына  қарай депозиттерді мынадай топтарға бөледі:

-     талап етуіне дейінгі депозиттер;

-     мерзімді депозиттер;

-     жинақ салымдары;

-     бағалы қағаздар.

Сондай – ақ, оларды мынадай белгілеріне байланысты жіктеуге              болады:

-       мерзімдеріне қарай;

-       салым иелерінің категорияларына қарай;

-       қаражаттарды салу және қайтарып алу шартына қарай;

-       пайыз төлеу тәсіліне қарай;

-       банктің, активтік операциялары бойынша Жеңілдіктер алуына қарай;

Салым иелерінің  категорияларына байланысты депозиттік шоттар мынадай түрлерге бөлінеді:

-       жеке тұлғалардың шоттарына;

-       кәсіпорындар және акционерлік қоғамдардың шоттарына;

-       жергілікті билік ұйымдарының шоттарына;

-       қаржылық мекемелерінің шоттарына;

-       шетелдік азаматтардың шоттарына.        

Талап етуіне дейінгі депозиттер – бұл салым иелерінің бастапқы талап етуіне байланысты әр түрлі төлем құжаттар арқылы қолма-қол ақшаларын алатын әр түрлі шоттардағы қаражаттар.      

  Отандық банктік тәжірибеде талап етуіне дейінгі депозиттерге мыналар жатады:

-       мемлекеттік акционерлік кәсіпорындардың, сондай – ақ әр түрлі шағын коммерциялық құрылымдардың ағымдық шоттарындағы сақталатын қаражаттары;

-       әр түрлі мақсатқа тағайындалған қорлардың қаражаттары;

-       есеп айырусыдағы қаражаттар;

-       жергілікті бюджеттер қаражаттары және олардың шоттарындағы қаражаттар;

-       басқа банктердің корреспонденттік шоттарындағы қаражат қалдықтары.

Талап етуге дейінгі  депозиттік шоттардың артықшылығы олардың иелері үшін жоғарғы өтімділігіне байланысты сипатталады. Талап етуге дейінгі депозиттік шоттарға қаражаттар, шаруашылық және басқа да операциялардың жүзеге асырылуы барысында түседі және пайдаланылады.

Ал кемшілігі – бұл шот бойынша пайыз мүлде төленбейді немесе біршама төменгі мөлшерде төленеді. Міне, осыдан келіп талап етуге дейінгі шоттардың мынадай өзіндік ерекшеліктері қалыптасады:

-      ақша салу және оны алу кез келген уақытта ешқандай да шектеусіз жүзеге асырылады;

-      шот иесі банктен осы шотты пайдаланғаны үшін пайыз түрінде немесе комиссиондық ақы алып отырады;

-      банктер талап етуге дейінгі шоттарда ақшалай қаражаттарды сақтағаны үшін өте төменгі деңгейде пайыз төлейді, кейде төлемеуі де мүмкін;

-      талап етуге дейінгі депозиттер бойынша, коммерциялық банк Орталық банкте сақталатын міндетті резервтерге жоғарғы мөлшерде аударымдар жасайды.

Депозиттер

Транзакциялық шоттар

Талап еткенге  дейінгі салымдар

Жинақ және мерзімді салымдар

 

Куәләндыратын чектер

		Жинақтық  салымдар						Мерзімді  салымдар
Нау шоттары  және басқа да шоттар
	Кәдімгі жинақ салымдар			Ақша  нарығының депозиттік шоты			Ұсақ  мерзімді салымдар			Ірі мерзімді салымдар

1.2 — сызба .АҚШ-тың  коммерциялық банкілеріндегі депозиттер.     

АҚШ – тың банктік  тәжірибесінде, талап етуге дейінгі  депозиттік шоттармен қатар, сондай шоттар түріндегі Нау-шотты және куәләндырылған чектер сияқты депозиттер Америка бантерінде кеңінен қолданылады.

Нау – шоттар бұл  пайыз төленетін, чектік депозиттер.

Нау шоттың мынадай  өзіне тән ерекшеліктері болады;

-      бұл шот түрі бойынша пайыз төленеді;

-      бұл шот жеке тұлғаларға немесе пайда таппайтын ұйымдарға ашылады;

-      салым иелерінің бұл шотта ең төменгі қаражат болуы талап етілмейді.

Куәләндырылған  чектер шоттары – бұл куәләндырылған чектерді төлеу үшін, сақталатын банктердегі  талап етуіне дейінгі депозиттік шоттағы қаражаттарды білдіреді. Куәләндырылған чектер – бұл банктің шоттағы  қаражаттың барлығын чектер арқылы куәләндырылуы.

Американдық банктік  тәжірибелерде жаңа депозит түріне ақша нарығының депозиттік шоты жатады. Оның мынадай ерекшелігі бар:

-      ақша нарығының басқа құралдары бойынша мөлшерлемелерінің өзгеруіне байланысты, әр аптада шот бойынша пайыз мөлшерлемесінің өзгеріп отыруы;

-      шот бойынша ең төменгі қалдықтың болуының талап етілуі;

-      салымдардың сақтандырылуы;

-      иемденуші, үшінші жақтан төлемдер үшін айына шоттан алты рет аударма жасауына болады, мұның ішінде үшеуі чекті көшіріп жазу жолымен, үшеуі телефон арқылы жүзеге асады.

Мерзімді депозит  – бұл банктерде белгілі бір мерзімге және пайыз төлеу шартында орналастырылған клиенттердің уақытша бос ақша қаражаттары.

Бұл депозит түрі алдын ала хабарлаудан кейін  немесе мерзім бойынша алынуы мүмкін. Мерзімді депозиттер чектің көмегімен  пайдаланылмайды, бірақ қолма-қол  ақша түрінде еркін аударылады немесе ағымдағы шотқа аударылады. Егер мерзімге дейін бұл салымды алатын болса, онда шот иесі айып пұл төлеуге  міндетті. [24.16-20б]

Бұл салымның ерекшелігі – талап еткенге дейінгі депозитке  қарағанда, оларға міндетті резервтердің төменгі мөлшері белгіленеді.

Депозиттің бұл  түрін алдын ала хабарлау негізінде  немесе уақыты жеткен кезде салым  иесі ала алады. Мерзімді депозиттерді басқа шоттарға аударуға болады.

Мерзімді депозиттер мынадай түрлерге бөлінеді:

-      меншікті-мерзімді депозиттер;

-      алдын ала алуы ескертілетін мерзімді депозиттер.

Меншікті-мерзімді депозиттер сақталу мерзіміне қарай  жіктеледі:

-      30 күнге дейін;

-      30-90 күнге дейінгі;

-      90-180 күнге дейінгі;

-      180 күннен 360 күнге дейінгі;

-      360 күннен жоғары.

Мерзімді депозиттер бойынша, салым иесінен алдын  ала хабарлау депозиті міндетті түрде  өтінішін талап етеді. Өтініш беру уақыты алдын ала келісіледі және депозит  бойынша, соған сәйкес пайыз белгіленеді. Әдетте, алдын ала алуын хабарлау мерзімі жеті күннен жоғары болып  келеді.

Мерзімді депозиттердің  мынадай ерекшеліктері болады:

-      есп айырысу үшін пайдаланылмайды, әрі мұндай шоттарға ешқандай да есеп айырысу құжаттары толтырылмайды;

-      шоттағы қаражат баяу айналады;

-      тұрақты пайыз төленеді;

-      пайыз мөлшерінің ең жоғарғы деңгейі Ұлттық банкі тарапынан реттеліп отырады;

-      ақшаны алуы туралы салым иесінің алдын ала хабардар етуі талап етіледі;

-      бұл шоттағы қаражаттар бойынша ең төменгі мөлшерде резервтер белгіленеді.

Тағы бір кеңінен  таралған депозиттердің түрі – жинақ салымдары.

Олардың белгіленген  мерзімі жоқ, қаражатты алуда  ескертуін талап етпейді, салымның жоғарғы шегі шектелген, ақшаны салу және алу кезінде жинақ кітапшасын көрсетуі қажет.

Банктер үшін мұндай шоттар қосымша жұмыстарды талап  етеді: оперцияны рәсімдеу қиынырақ, кітапшаны жоғалту және ұрлатып  алу жағдайына сай екі жақты  тіркеу енгізу қажет және тағы басқа. Компьютердің көмегімен жасалған жеке бет шоты туралы көшірмесі негізінде  жинақ салымдармен басқа салымдарды ауыстыруға мүмкіндігі бар.

Жинақ салымдардың  тұрақты мерзімі болмайды. Бұл  салымдардың түрі бойынша, мерзімді депозиттерге қарағанда төменгі  мөлшерде пайыз төленеді. Жинақ салымдар жинақ кітапшалары негізінде  толтырылады.

Жинақ салымдардың  мынадай ерекшеліктері болады:

-      ақшалай қаражаттар сақтауда тұрақты мерзімі болмайды;

-      шоттағы қаражатты алдын ала алу барысында ешқандай да ескерту талап етілмейді;

-      ақшаны шотқа саларда немесе шоттан аларда міндетті түрде ақшалай қаражаттар қозғалысы көрсетілетін жинақ кітапшасының болуы талап етіледі.

Отандық банктік  тәжірибеде жинақ шоттары тек  жеке тұлғаларға ғана ашылады. Ал шетел  тәжірибесінде мұндай шоттар коммерциялық емес ұйымдарға және іскер фирмаларға ашыла береді.

Отандық банктік  тәжірибеде жеке тұлғаларға ашылатын жинақ салымдар салым операцияларының  мерзіміне және мазмұнына қарай  мынадай түрлерге бөлінеді:

-      мерзімді жинақ салымдар;

-      қосымша жарна қосатын мерзімді жинақ салымдар;

-      ұтыс салымдары;

-      ақшалай-заттай ұтыс салымдары;

-      мақсатты және ағымдық салымдар;

-      алдын ала алуын хабарлайтын салымдар;

-      валюталық салымдар.

Мерзімді  жинақ салымдарға —  тұрақты мерзімі белгіленетін және сол мерзім өткенше алуға мүмкін емес салымдар жатады. Мерзімді жинақ салымдарға басқа жинақ салымдарға қарағанда жоғарғы мөлшерде пайыз төленеді.        

 Қосымша  жарна қосатын салымдар – бұл шоттағы қаражатқа алдын ала келісілген уәде бойынша үздіксіз ақшалай соманы қосып отыруға болатын салымды білдіреді. Бұл шотта жинақталынған соманы белгілі бір күнде (жаңа жылдық салым, бойжеткен кезде және т.с.с) толық төленеді.

Ағымдық жинақ салымдар, негізінен, жалақы, зейнетақы, үздіксіз төлемдерді төлеу үшін жинақталатын және пайдаланылатын қаражаттарды білдіреді. Мұндай салымдар бойынша өте төменгі  пайыз төленеді.

Мерзімді депозиттер мен жинақ салымдардың бір  түріне депозиттік және жинақ сертификаттарынжатқызуға болады.

Депозиттік және жинақ сертификаттары – бұл салым иесіне белгілі мерзім өткен соң, тиісті қаражатты және оған есептелетін пайызды алуға құқық беретін және оның шотындағы ақшалай қаражаттың барлығын куәләндыратын банк-эмитент жазбаша куәлігі.        

Депозиттік және жинақ сертификаттары иемденуіне қарай  екі түрлі болып келеді:

-      атаулы сертификаттар ;

-      мәлімдеуші сертификаттар ;

Атаулы депозиттік және жинақ сертификаттары бұл салым  иелерінің атына толтырылып беріледі. Ал мәлімдеуші сертификаттарда салым  иесінің аты жөні көрсетілмейді, яғни оны кім иеленсе, сол қаражаттың иесі болып саналады.

Депозиттік және жинақ сертификаттары сатылған тауарлар және көрсетілген қызметтер үшін төлеуге болатын төлем құралы немесе есеп айырысу қызметін атқара алады. Депозиттік сертификаттар көбіне ірі сомада шығарылатындықтан да, оларды заңды тұлғалар сатып алады.

Әлемдік банктік  тәжірибеде депозиттік сертификаттардың мынадай екі түрі бар:

-      аударылатын

-      аударылмайтын.

Аударылмайтын депозиттік сертификаттар салым иелерінің  қолдарында болып, уақыты жеткен соң  банкке ұсынылады, аударылатын депозиттік сертификаттар басқа бір тұлғаларға екінші нарықта сатып алу-сату арқылы өтеді.

Жинақ сертификаты  жеке тұлғаларға арналып шығарылады. Жинақ сертификатының мерзімі 1 жылдан 3 жылға дейінгі мерзім аралығын құрайды. Жинақ сертификаты тек  жеке тұлғаларға ғана беріледі.

Мерзімді депозиттік және жинақ сертификаттары мерзімінен бұрын төлеуге ұсынылуы мүмкін. Мұндай жағдайда банк сертификатын сатып алады, бірақ төменгі мөлшерде пайыз  төлейді. Коммерциялық бенктер үшін бұл сертификат ресурсты жинақтау тиімділігімен, яғни ірі соманың белгілі  бір мерзімге түсуін сипаттайды. [27.25-29б]

Осындай жағдайда, коммерциялық банктердің активтік операцияларын  қаржыландырудың басты көзі ретінде  пайдаланылатын тартылған қаражаттарды жинақтауда, коммерциялық банктерден депозиттік саясатты белсенді түрде  жүргізе отырып, депозиттік операцияларды  ұлғайту талап етіледі. Депозиттік операцияларды ұйымдастыру барысында  коммерциялық банктер баланс өтімділігін  сақтай отырып, мынадай талаптарды ескеру тиіс:

-      депозиттік ресурстардың қаржыландыратын активтік операциялардың мерзімдері мен сомасына сәйкес келуі;

-      депозиттік операциялар банк пайдасын ұлғайтуға немесе болашақта пайда алу үшін жұмыс жасауға тиіс;

-      депозиттік операцияларды ұйымдастыру процесінде мерзімді депозиттер мен мерзімді салымдардың көбірек тартылуына көңіл бөлу;

-      салым иелерінің санын өсіру мақсатында, депозиттік операциялар түрлерін ұлғайтып, қосымша қызмет көрсетіп, жеңілдіктер жасауға тиіс.

Банк депозиттік емес ресурстары банктің қысқа мерзімді өтімділігін қолдау мақсатында тартылады. Оларға: банкаралық несиелер, Ұлттық банктің  несиелері, банктердің меншікті бағалы қағаздарын эмиссиялау нәтижесінде  тартқан ресурстары, сондай-ақ отандық  және шетелдік басқа да қаржы нарығынан  сатып алынған ресурстары жатады.

Банкаралық несие – бұл коммерциялық банктердің бір-біріне беретін несиелері.        

Банкаралық несие  бұл басқа ресурстармен салыстырғанда  өте қымбат ресурс болып табылады.

Банкаралық несиенің негізін банкаралық депозиттер құрайды. Банкаралық депозиттер – бұл банктердің бір-бірінде ашқан корреспондент  шотындағы қаражат қалдықтары.

Депозиттік емес қаражаттардың бір түріне Ұлттық банктің коммерциялық банктерге  қысқа мерзімді өтімділігін қолдап отыру мақсатында беріліп отырған  мынадай несиелерін жатқызуға болады:овернайт (бір түндік) және күндізгі заемдар.

Овернайт – банктердің Ұлттық банктегі корреспонденттік шотында  дебеттік қалдықтыңпайда болуына байланысты бір түнге берілетін несие.           

Мысалға, оны бүгін  кешке алған жағдайда, ертеңіне кешке  қайтаруға тура келеді. Кей жағдайда бұл несиені алу жұмыс аптасының  соңғы күні немесе жұма күнге түссе, онда несие келесі аптаның бірінші  күні қайтарылуы тиіс.

Күндізгі заем –  банктік жұмыс күні ішінде банктердің Ұлттық банкте ашқан корреспонденттік шотында уақытша қаражат жоқтығына  немесе жетіспеуіне байланысты ақшалай  аударымдар мен төлемдер жасау мақсатында берілетін несие. 

 

 

                   1.2 Коммерциялық  банктердің депозиттік саясаты. 

 

 

         Депозиттік саясат зерттеу жұмысында салымшылар мен басқа да кредиторлардың тартылған қаражаты бойынша банктің стратегиясы мен тактикасы ретінде қарастырылып отыр және қаражат көздерінің ең тиімді комбинациясын анықтауға мүмкіндік береді. Бұндай тәсілдеме банк ресурстарының тиімді, оңтайлы комбинациясын анықтауды болжайды. Банктің депозиттік саясатын оңтайландыру -  бұл күрделі көп факторлы міндет, оның шешімінің негізі біздің ойымызша елдің экономикалық қызығушылығын тұтасымен коммерциялық банк экономиканың субъектісі ретінде банктің клиенті және мамандары табылады. Олардың ынталары әрқашан біріне сай келмейтіндігі айқын. Сондықтан оңтайлы депозиттік саясат, ең алдымен, олардың мүдделерінің келісуін болжайды.Бұдан басқа, депозиттік саясат коммерциялық банктің несиелік саясатының бір бөлігі ретінде, несиелік саясат үшін тиімділіктің, оңтайлылықтың  жалпы талабына бағынады- бұл өтімділік, табыстылық және тәуекелдің оңтайлы ара қатынасы.