Директ – костинг » жүйесі бойынша шығындар есебін және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды ұйымдастыру

    ІІІ тарау. « Директ – костинг » жүйесі бойынша шығындар есебін және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды ұйымдастыру .

    3.1 « Директ - костинг» жүйесінің мәні, оның ерекшеліктері, артықшылықтары  және кемшіліктері .

          Стандарт – кост жүйесі.

      Стандарт – кост жүйесі бойынша өндіріске кеткен шығындарды есепке алудың әдісі есептің басқа жүйесінен дербес  ақшаланған болып табылмайды. Шын мәнінде, ол бөлістік, тапсырыстық, бөлшектік және басқа да өндіріс шығындарын есептеу және өнімнің өзіндік құнын шығару әдістерімен ұштастыруды табуды көздейді. Негізінен алғанда стандарт – кост жүйесі машина жасау кәсіпорындарында қолдау үшін әзірленген. Алайда бұл әдісті басқа салаларда да пайдалануға болады. Одан басқа стандарт –кост өнімді сатудың,  негізгі құралдың жөндеуіне кеткен шығынның,  күрделі құрылыстың материалдық ресурстарды дайындаудың еебін ұйымдастыру кезінде пайдалануы мүмкін.

      Стандарт  – кост жүйесінің негізгі ерекшелігі мынада: өндірске жұмсалатын барлық шығындар өндіріске жұмсалмай тұрып есептелінеді. Шығындар стандарттың есептеу үшін натуралдық және құндық көрсеткіштер пайдаланылады. Одан басқа  арнайы шоттарды қолдана отырып  нақты жұмсалынған шығындар мен стандарттық көрсетеді. Сөйтіп, стандарт – кост жүйесі шығындарды нормалауға болатын стандарттар нормаларын әзірлеуді, бұйымдардың стандарттық калькуляциясын жасауды және стандарттардан ауытқуларды бөліп көрсетуді, өндірістегі іс жүзіндегі шығындарды есепке алуды көздейді. Стандарт – кост жүйесі өндіріс шығындарын жедел бақылап отырудың басты құралы болып табылады.

      Стандарт  –кост жүйесінің жұмыс істеуі негізіне форманың өзі белгілеген және өндіріс процесі барысында өзгеріп  отыратын стандарттар топтамасы  жатады. Барлық стандартты үш топқа  бөлуге болады:

• теориялық стандарттар – бұл кез келген фирманың ұмтылыс жасайтын идеалы немесе жетілдірілген стандарты;
• ағымдық стандарттар – стандарт мерзімге белгіленген өндіріс шығындарының мөлшерін көрсететін стандарттар;
• базистік стандарттар - өндіріс процесінде болған өзгерістерге дейін жылдан жылға өзгермейтін стандарттар .

Стандарт  –кост жүйесі қолданатын жекелеген  фирманың шеңберінде өнімнің өзіндік  құнын жоспарлау мен тығыз  байланыстырады, өйткені ол өндірс барысындағы шығындарға бақылау  жасауды қамтамасыз етуге бағытталған .

     Директ –костинг жүйесі.

  Соңғы жылдары индустриалды дамыған елдердің өнеркәсібінде директ – костинг деп аталатын өндіріске кеткен шығындарды есепке алу жүйесі кең тараған. Есептің бұл жүйесінде өндіріс шығындарының есебі тұрақты, айнымалы, өндіріс көлеміне пропорционалды өзгеретін шығындар болып табылады. Өнімнің өзіндік құнына кеткен шығындардың тек айнымалы шығындарын енгізеді. Тұрақты шығындар жеке шоттарда жинақталып, қаржылық нәтиженің шоттарымен тікелей табылады.

     Директ  –костинг жүйесін пайдалану идеясы біз үшін жаңалық емес.

30- шы  жылдардың басында көптеген отандық  кәсіпорындар өндірілетін бұйымдарға  кететін шығындарды тек жұмсалатын  материалдар, еңбек ақы төлеу  және басқа тікелей шығыстар  бойынша есепке алатын; үстеме  шығыстар сол бұйымдарды өткізуден  түскен табыстардың азаюына есептен шығарылатын.

      Шығындарды  өндіріске толық жатқызу жүйесі мен директ –костинг жүйесі арасындағы негізгі айырмашылық мынау: бұл  жүйеде өнімнің өзіндік құны ауыспалы шығыстар бойынша анықталады. Мұндай есептеу жүйесі тұрақты шығындардың  осы есептік езеңде дайын өнім қорымен арақатынсата болмауы аяқталмаған өндіріс көлемінде белгіленбеуінде немесе белгіленбеуіне әкеліп соғады. Шығындарды тарату тәртібі үлгісінде көрсетілгендей  директ- костинг жүйесіндегі кірістік есеп екі көрсеткіштен тұрады :

      1. Өткізуден түскен табыстан ауыспалы  шығындарды алып тастаймыз, нәтижесінде  жалпы кірісті көреміз;

      2. Жалпы кірістен тұрақты шығындарды  аламыз, нәтижесінде бізде кіріс  болады.

      Сонымен  директ – костинг жүйесінің негізі стандарт кост жүйесінде жасалған, бірақ үстеме шығыстардың ауыспалы және тұрақты болып бөлінуіне байланысты соңғы шығыстар өткізуден түскен табыстан шығарылып тасталады, демек өнімнің өзіндік құнын қалыптастыруға қатыспайды.

      Директ  – костинг жүйесін пайдалану  белгілі қиындықтар туғызады: үстеме шығыстарды айнымалы және тұрақты шығысқа дәлме дәл етіп бөлу қиын; Өзіндік баға шығарылып және баға қалыптастыру үшін өнімнің толық өзіндік құнын ешбір жүйесіз белгілеуге тура келеді. Сөйте тұра  шығындардың тұрақты және айнымалы болып бөлінуі есеп жүргізудің бақылау және талдау мүмкіншіліктерін көбейтеді, өнімнің барлық түрінен түсетін жалпы кірісті жылдам анықтап осы орайда оңтайлы шешім қабылдауға мүмкіндік туғызады . 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

3.2 «Директ – костинг» жүйесі бойынша өзгермелі шығындар арқылы өнімнің өзіндік құнын анықтау. 

     Басқару есебінің ең бір маңызды обьектісі  болып өндірістегі материалдардың және тірі еңбектің шығындары және өнімді сату (жұмысы, қызмет) табылады. Оларды экономикалық әдебиеттерде өндірістік шығыстар деп атайды.

      Экономикалық әдебиеттерде «шығындар» терминін жиі «шығыстар» термині ретінде көрсетіледі. Халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес шығыстарға кәсіпорынның негізгі қызметі кезінде туатын шығындар және зияндар жатқызылады.

      №   2732 26 желтоқсан 1995 ж. «Бухгалтерлік есеп туралы» заңына 2002 жылғы 24 маусымда  №  329 – 11 «Қазақстан Республика Президентінің Үкіміне өзгертулермен толықтулар енгізу туралы» Қазақсатн Республикасы заңында «шығыс» деп - активтердің келуі немесе олардың құны немесе міндеттемелердің көбеюі формасындағы есеп беру кезең аралығындағы экономикалық олжаның келуі, меншікті капиталдың келуіне алып келеді, құрылтайшылар арасындағы бөлікке қатысы жоқ. Бұл анықтама біріншісіне қарағанда аса кең айтылған: «шығыс бұл есепберу кезеңіндегі активтердің келуі немесе міндеттемелердің көбеюі.».

      Шығыстың  жалпы көлемінің аса көп бөлігінің  өнімді сату және өндірістегі шығындар алады.

      Өндірістегі шығындарды анықтау  салық қызметкерлермен  ұштасуда болдырмайды.

      Шығындар  есебінің дұрыс ұйымдастырылуы үшін  классификацияның ғылыми факторлармен дәлелденгендігінің үлкен маңызы бар.

      Қарастырып  жатқан обьектінің бірден бір әдісі  болып классификация табылады.

      Классификация – бұл анықталған көрсеткіштердің  жалпы обьектісі және олардың  арасындағы заңдылы байланыстардың негізінде кластарға бөлу.

      Шығындар  классификациясы – жедел бақылауды  қолдану үшін анықталған көрсеткіштер бойынша оларды топтау, басқарушылық шешімдерді қабылдау үшін өнімнің өзіндік  құнының қалыптасуы және ақпаратты  алу қажет. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау, өндірістік шығындарды талдау және есепті ұйымдастыру негізде жатыр. Бұл сұрақ шетелдік және отандық есептік және талдау теориясында жақсы қарастырылған.

      №   7 «Тауарлы – материалдық қорлардың есебі»қазақстандық бухгалтерлік есеп стандарттарына шығындар әдістемесінің ұсынысында өнімнің өндірістік құнды қалыптастырушы олардың экономикалық мағынасымен байланысты элементтер келесілер бойынша топталады:

      1. Материалды шығындар

      2. Еңбек ақы шығындар

      3. Сақтандыру шығындар

      4. Негізгі құралдардың тозуы

      5. Басқа да шығындар

      Басқару есебінде шығындар калькуляция баптарында топталады. Бұл топталып  өнімнің  өндірістік өзіндік құнын шығындар қандай мақсатта (қай жаққа, не үшін) жұмсалғандығын білуіміз үшін керек. Ол дегеніміз шығындарды бағыттар бойынша анықтау. Басқа сөзбен айтқанда, калькуляция баптары бойынша шығындар классификациясы келесі сұраққа жауап береді: ресурстар қай жерде және не үшін жұмсалған? Мұндай топтау өнімнің кейбір түрлері және өзіндік құнның құрамдас бөліктері бойынша өзіндік құнды талдауға мүмкіндік береді. Технологиялық прцеспен әрбір баптың байланысын, шығындарды калькуляция баптары бойынша тұрақты тексеру ашады. Өнімнің өндіріліп жатқан түрі бойынша шығындар қалай қалыптасады және олардың пайда болу өндірістік емес шығыстарды жоғалтуларды табуды анықтауға мүмкіндік береді.

      Калькуляция баптары бойынша шығындарды топтау бухгалтерлік есеп стандарттарына әдістемелік  ұсынысында көрсетілген ол өзіне  келесі баптарды қосады:

      1. Материалдар

      2. Еңбек ақы

      3. Сақтандыруға аударымдар

      4. Қосымша шығыстар

      Экономиканың  барлық салаларында жалғыз шығындар классификациясының болуы, отандық  есептің батыстың алдындағы мүмкіншілігіміз  болды. Батыста элементтер және калькуляция  баптары бойынша шығындар құрамын  бақылайтын жалғыз классификацияның жоқтығы. Шығындарды қандай баптар бойынша жіктеу туралы сұраққа әрбір кәсіпорын нарық жағдайына байланысты өз бетінше шешеді.

      «Кезкелген  кәсіпорын - өзінің өндірістік есебінде шығындарды басқару үшін өзінің жиынтық  шығындарын қолдануға құқығы бар – деп, С.А.Николаева жазады».

      С.С.Сатубалдиннің  айтуы бойынша: «Әрбір кәсіпкер өндірістік шығындарды өзінің ойынша классификациялайды». Бірақта осы авторлардың айтулары бойынша батыста шығындар классификациясы  деген сұраққа керекті көңіл  аударылмайды деп айтуымызға болмайды. Керісінше, ол жақта бұл сұрақ өте қатаң зерттелуде..

      Батыстық  басқару есебінде біздің есеппен  салыстырғанда «директ-костинг» жүйесі бойынша терең және көп жақты  қарастырылған шығындар классификациясының теориясы бар. Бұл теорияның негізі өндірістік көлемінің өзгеруіне байланысты шығындарды тұрақты және айнымалыларға бөлу болып табылады.

      Шығындар  классификациясының теориясының оқу  барысында С.А.Николаева келесі сұрақтарға көңіл аударуымыз керек дейді:

      1. Өндіріс көлемінің өзгеруіне байланысты шығындардың тәртібі

      2. Шығындарды тұрақты және айнымалыларға  бөлу әдісі  
 

Ендеше  осы сұрақтарды қарастырып өтейік.

      Шығындар  өндіріс көлемінің өзгерісіне байланысты тұрақты және айнымалыларға бөледі.

      Өндіріс көлемінің өзгерісінен жалпы  сомманың өзгеруі  айнымалы шығындар екенін түсінеміз. Оларға: негізгі материлдар және шикізат шығындары, технологиялық мақсаттағы және отын энергия, негізгі өндірістік жұмыстың жалақысы т.б. Өнімнің бір данасын есептеген кезде көрсетілген шығындар өзгермейді.

      Өндіріс көлемінің өзгерісінен немесе өндірістік қуаттың артуына шығындарды абсолютті  соммасы өзгермесе, онда бұл шығындарды тұрақтыға жатқызамыз. Оларға: арендалық  төлем, қарызға алынған ақшаның  немесе несиелердің пайыздары, кәсіпорын  басшыларының жалақысы және т.б.

      Шығарылып жатқан өнімнің көлемі ұлғайған жағдайда тұрақты шығындар үлкен көлемге  бөлінеді, бұл өз кезегінде бір  дана өнімнің өзіндік құнының  төмендеуіне алып келеді.

      Егер  тұрақты шығындарды шығарылып жатқан өнімнің барлық көлеміне қатысты  деп қарастыратын болсақ, онда ол графикте келесідей түрде көрсетіледі (сурет 1)

      Ал  егер тұрақты шығындарды өнімнің  бір данасына есептегендігін қарастырсақ, онда ол графикте былайша көрсетіледі (сурет 2)

      Айнымалы  шығындардың да өнімнің барлық көлеміне қатынасын және өнімнің бір данасына есептегендегісін график арқылы қарастырсақ болады.(сурет 3, 4)

      Барлық  айнымалы шығындар өнімнің өндіріс  көлемінің шешіміне әсер етеді , ал барлық тұрақты шығындар, керісінше, бұл шешімдерге әсер етпейді деп , қорытынды шығаруымызға болмайды. Келесі бір факторды ескеруіміз керек, бір және сол түрдегі шығындар өздерін әр түрлі етіп көрсетуі мүмкін . Шешім қабылдау бойынша шығындар анықталған жағдайда айнымалылар болып табылады, ал басқа жағдайларда тұрақтылар болуы мүмкін. Осы шығындар тұрақты немесе айнымалы екенін білу үшін, біріншіден екі факторға байланысты: шешім қабылдау үшін қарастырылып отырған кезеңнің ұзақтығы; өндірістік фаторлардың бөлінуі.

      Басқа сөзбен айтқанда, кейбір жағдайларда айнымалы шығындар тұрақты болуы мүмкін және керісінше, тұрақтылар айнымалылар. Шығындардың осылайша өзгеуіне әсер етуші фактордың бірі болып, қарастырылып отырған уақыттың аралығы табылады. Бір мезетті (шапшаң, тез) ,  және ұзақ кезеңдер деп ажырату қабылданған.

      Бір мезетті (шапшаң , тез) кезеңде барлық шығыстар тұрақты болып табылады.

      Қысқа кезеңде барлық шығыстар тұрақты  және айнымалыларға бөлінеді. 
 
 
 

 Ш.тұр

                       1000 
 
 
 
 

                         500 
 
 
 
 
 
 

                                  0    100    200  300   400     500             П

                                    1 сурет. Тұрақты шығындардың барлық  өнім көлеміне          

                                                  қатысы

   Ш. Тұр\шт 

                          0    100    200 300    400        500               П

                    2. сурет. Тұрақты шығындардың  өнімнің бір данасына

                                    қатысы

    3.айн

                     10

                     8 

                     6

                     4 

                      2 
 

                       0       1             2           3            4        5      П

    3.сурет Айнымылы шығындардың өнімнің барлық көлеміне қатысы

   3. айн\шт 

                   3 
 
 

                    2

       
                         0        1       2         3          4         5         п

4-сурет.  Айнымылы шығындардың өнімнің  бір

данасына  қатысы

      Ұзақ  уақытты кезеңді барлық шығындар айнымалылар болып табылады. Себебі, кәсіпорын бұл кезеңде тек үлкен көлемде шикізаттар және материалдар сатып алып қана қоймай сонымен қатар үлкен көлемде жұмысшылар жолдануына мүмкіншілігі бар және негізгі капиталының көлемін ұлғайта алады.

      Шығындарды  тұрақты және айнымалыларға олардың  мәні арқылы бөлу пайдасыз. Шығындардың бөлінуі өндірістік жағдайға байланысты.

      Шығындарды  тұрақты және айнымалыларға бөлу көбінесе нақты жағдаймен немесе шешім қабылдау прблемасы бойынша  анықталады. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2.3 «Директ – костинг»  жүйесі бойынша өндірістік есепті ұйымдастырудың халықаралық тәжірибесі

      Ең  алдымен сұрақты қарастырмай  жатып «өндірістік есепті ұйымдастыру» деген түсінік нені білдіретінін анықтайық.

      Өндірістік  есепті ұйымдастыру дегеніміз, біріншіден кәсіпорын қолданылатын бухгалтерлік шоттар жүйесі және екіншіден кәсіпорын өзінің шығыстарын топтау үшін қолданылатын амалдар.

      Батыстағы кәсіпорындарда бухгалтерлік есеп жүйесі негізінен екі салаға бөлінеді . Қаржылық және басқару.

      Қаржылық  есеп – бұл есептік ақпараттарды дайындау процесі. Бұл ақпараттарды қолданушылар болып заңды және жеке тұлғалар болуы мүмкін. Қаржылық есептің мақсаты – сырттағы қолданушылар үшін қаржылық есеп берудің құрастыру. Сыртқы қолданушыларға: менеджерлер, инвесторлар, кредиторлар, қаржылық ұйымдар, жабдықтаушылар және т.б. Қаржылық есеп беру дайын болса, онда мақса орындалды деп есептеледі .

      Қаржылық  есеп жалпы қабылданған прициптерге  негізделген, ол дегеніміз анықталған дәрежеге дейін орталықтандырған .

      Басқару есебі – бұл менеджерлерге  жоспарлау үшін кәсіпорынның өндірістік – коммерциялық қызметін бағалау және басқару, және де құрлымдық бөлімшелері үшін ақпараттарды дайындау процесі. Бұл процес басқару ақпаратты басқару есебінің функциясын орындау үшін келесілерді қосады, табу, өлшеу, белгілер, жинау, сақтау, қорғау, талдау, дайындық, түсінік беру, ақпараттарды қабылдау және тапсыру.

      «Басқару  есебі – бұл теңестіру, өлшеу, жинау, жүйеге келтіру, талдау, ажырату, түсіндіру және ақпаратты тарату, осылардың барлығы кез – келген обьектілерді басқару үшін өте қажетті»– деп ағылшын ғылымдары Ч.Т.Хорнгрен және Дж.Фостер жазған .

      «Басқару  есебі» термині – бақылау және тәртіпке салу, жоспарлау, шешім қабылдау, басқарушылық қызметті іске асыру үшін қажетті ақпараттарды дайындау деп  аталады – деп К.Друри жазды.

      Кәсіпкерлік қызметтің басқару шешімі жоспарлау, нормативтік, технологиялық, есептік  және аналитикалық ақпаратқа негізделеді. Кәсіпорынның ішіндегі әртүрлі деңгейдегі басқарушыларға басқару үшін осы  ақпараттарды құрастырады.

      Басқару есебі – бухгалтерлік есептің ішіндегі жүйе  бір ұйым шеңберінде оның басқару аппараттардың қамтамасыз етеді және де жоспарлау ұйымның қызметін бақылау және басқару үшін қолданылады. Бұл процес басқару есебінің функцияларын басқару аппараттары орындау үшін табу, өлшеу, жинау, талдау, дайындық, түсінік беру, ақпараттарды қабылдау және тапсыруларды қосады – деп, А.Д. Шеремет және С.М.Шапигузов жазады.

      Басқару есебі – бұл есептік процесті және ұйымда басқару араларын қосатын  бөлімше. Оның тақырыбы кәсіпорынның өндірістік қызметі болып табылады . Ол басқарушылардың тапсырысы және мақсатының нәтижесінде ұйымдастырылады. Қаржылық есептің алдындағы артықшылығы болып басқару есебі кәсіпорынның мүддесі үшін ғана қызмет етуі табылады .

      Басқару есебі өз дамуында бірнеше кезеңдерден  өткен :

      - өнеркәсіптік есеп (XIX ғ.аяғы) ;

      - талдамалық есеп (екінші дүниежүзілік  соғыс басталғанға дейін);

      - басқару есебі (1953 ж . дейін  );

      - маржиналды есеп (1975 ж. дейін);

      - стратегиялық есеп (1975 ж. бастап  қазіргі уақытқа дейін).

      XIX ғ. Ортасында батыста бухгалтерлік есептің жалпы жүйесі басқару есебі бөлініп шықты. Бөлінуінің себебі келесі прблеманың байланысты болған:  кәсіпкерлік қызмет мүмкіншілігінің жоғарылауы.

      Екі дербес бухгалтерияны қаржылық және басқару деп бөлу  ең алдымен  өндірістің ұлғайыуымен капиталды ортиалықтандырумен, ірі компанияларды құрумен, сондай ақ оларда коммерциялық құпияларды сақтау қажеттілігімен байланысты болып келеді.

      «Тарихи өндірістік есеп басқару есебінің негізін  салушы болып табылады. Өндірістік есептің жүйесінің негізгі мақсаты өндіріске кеткен шығындарды анықтау және өнім бірлігін сатудан түскен түсімін анықтау болған. Қазіргі кезде өндірістік есепке үлкен талаптар қоюды ұсынылуда»-деп, М.А. Вахрушина жазады.

      «Өндірістік есеп - өнімнің қорларының құнын  бағалау үшін өндірістік шығындар туралы мәліметтерді жинау»-деп , К.Друри жазады.

      ТМД елдеріндегі көптеген ғылымдардың  ойынша  өндірістік есеп- бұл ең алдымен  өндіріске кеткен шығындарды есептеу, өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау және шығындарды есептеу  және де мәліметтерді алдыңғы кезең мәліметтермен салыстырғанда артық немесе кем екендігін талдау.

      Басқару есептің негізгі бөлігі өндірістік есеп осының ең басты мақсаты өндірістік шығыстарды және өнімнің өзіндік  құнын калькуляциялауды анықтау  болып табылады.

      «Директ – костинг» жүйесі арқылы шығындар есебін ұйымдастыру келесі бағыттардан  тұрады:

      1. шығын түрлері бойынша есеп;

      2. шығынның пайда болу жері бойынша  есеп;

      3. жауапкершілік орталықтары бойынша  шығындарды есепке алу;

      4. шығындарды алып жүру бойынша есеп.

      Шығын түрлері бойынша есеп. Бұл бағытта  шығындардың есебі біркелкі экономикалық элементпен және калькуляция баптары  бойынша топтастырылады. Бұл топтастыру өнім бірлігінің өзіндік құны анықтау  үшін қажет.

      Батыстағы есепке жататын шығындардың маңызды түрлері болып:

• еңбек ақы шығындары ;
• материалды шығындары;
• энергия шығындары ;
• ремонтқа шығындар ;
• салық, сақтандыру, жарна;
• амортизация шығындары;
• пайыздар , тәуекел;
• басқа да шығындар табылады.

      Шығындар  түрлері бойынша есептің тапсырмасы болып берілген кезеңнің түрлері бойынша шығындардың жүйелік есебі табылады. Ол кәсіпорынның шығындарының тік құрылымын көрсетеді.

      Өндірістік  шығындар есебін ұйымдастырудың келесі бір бағыты болып шығындардың  пайда болу жері бойынша есепке алу  табылады.

      Шығындардың пайда болу жері – бұл кәсіпорынның құрлымдық бөлімшесі. Бұл бойынша, өндірістік ресурстардың шығындарын басқару және басқару үшін өндіріс шығыстарын есептеу және нормалау, жоспарлауды ұйымдастыру.

      Шығындардың пайда болу жері келесілер болуы  мүмкін: жұмыс орындары, участкілер, бригадалар, цехтар, кәсіпорын бөлімшесі (жарнама, жоспарлау және қаржылық бөлімшелер және тағы сол сияқтылар). Әрбір осындай участкіге өзінің тіркелген нөмері болады. Бұл номер кәсіпорында шығынның пайда болған жеріндегі номенклатурада тіркеледі.

      Өндіріске кеткен шығындарды есептеудің үшінші бағыты жауапкершілік орталықтары  бойынша шығындарды есепке алу болып  табылады. Жауапкершілік орталығы кәсіпорынның бір бөлігі сияқты анықталуы мүмкін. Жауапкершілік орталықтары бойынша  есепті ұйымдастырудың мақсаты әрбір жауапкершілік орталығы бойынша табыстар және шығындар туралы мәліметтердің жинақталуы. Осындай жолмен сметадан болған ауытқуларды жауапты тұлғаның мойнына алдыруымыз керек. Жауапкершілік орталықтары бойынша нақты мәліметтер бухгалтердің сметаның орындалғаны туралы есебінде көрсетіледі. Осы есептер арқылы жаупкершілік орталықтарындағы басқарушылар сметадан болған ауытқулар туралы ақпараттарды алады. Басқарудың жауапкершілік құрлымдары өндірістік бөлімшелерге таратылады, сондықтан жауапкершілік орталығы шығындардың пайда болуының бірнеше жерлерін қамтиды.

      Шығындар  есебінің төртінші бағыты – шығындарды тасулар бойынша есепке алу. Шығындарды тасушылар - өнім, жұмыстар немесе кәсіпорынның қызметтері. Технологиясына байланысты шығындарды тасушы өнімдер бұйым немесе жартылай фабрикаттар, бірдей бұйымдардың топтары, жеке таңдалған бұйым, құрылыс обьектілері, жұмыс және қызмет түрлері (транспорттық, монтаждық және тағы басқалар).