Директ костинг жүйесі

Жоспар

 

Кіріспе........................................................................................................................3

 

І. «Директ-костинг» жүйесініңтеориялықнегізі. 
1.1. «Директ-костинг» жүйесініңпайдаболуы, мәні, ерекшелігіжәнедамуы.........6 
1.2. «Директ-костинг» жүйесі туралы Қазақстандық және шетелдік авторлардың көзқарастары мен оның ерекшеліктері туралы ой-пікірлері.........10

1.3. «Директ-костинг» жүйесі бойынша шығындарды классификациялау.........12

 

II. «Директ-костинг» жүйесі бойынша өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау және шығын есебін ұйымдастыру. 
2.1.«Директ-костинг»бойынша өндірістік есепті ұйымдастыру..........................15 
2.2.«Директ-костинг» жүйесі бойынша өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау..........................................................................................................19 
2.3.Елдегі сыра өндіретін кәсіпорындардың өнімінің өзіндік құнын калькуляциялау және шығын есебін жетілдіру......................................................21

 

III.«Директ-костинг» жүйесінің аналитикалық мүмкіндіктерін басқару шешімінің негізіне пайдалану.

3.1.Кәсіпорынның зиянсыздығын талдау................................................................26 
3.2.«Директ-костинг» жүйесі негізінде басқару шешімін қабылдау....................31

3.3.Калькуляциялаудың «Абзорпшн-костинг» және «Директ-костинг» әдістерін салыстыру...................................................................................................................32

 

Қорытынды...........................................................................................................36 

Қолданылған әдебиеттер............................................................................38

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Қазіргі кездегі нарықтық экономиканың құрылу шарттары және басқаруды жетілдіру, кәсіпорынның дамуында жаңа стратегияларды жасауда бухгалтерлік есеп пен басқарушылық есептің мағынасы мен рөлі күшейе түсуде. Соның ішінде, басқарушылық есептің ауқымды аймақтарының бірі - өндірілетін өнімнің, орындалатын жұмыс немесе көрсетілетін қызметтің өзіндік құнын калькуляциялау және өндірістегі шығындар есебін ұйымдастыру, нарықтық экономикасы бар елдердегі кәсіпорындар мен фирмалар практикасында бұл аймақтардың басқарушылық есеп жүйесіндегі өндірістік есепте алатын маңызы зор.

Әсіресе қазіргі біздің елдегі нарықтық қатынастардың дамуы шарттарында басқарушылық есепті жетілдіру, оның ішінде өндіріске кететін шығындар есебі және өзіндік құнды калькуляциялаудың маңызы өте зор. Нарықтық қатынастардың дамуымен бірге кәсіпорындардың дербестігі өсті, соның ішінде нарықтағы сұраныс пен ұсынысты есепке ала отырып өз өнімінің бағасын қалыптастыру нәтижесінде басқарушылық есеп және оның жүйесі - калькуляциялаудың мәселелері өзгеріп дамуда.

Калькуляциялаудың осы шарттардағы  мәселелері нарықта жұмыс істейтін кәсіпорындарды белгілі бір табыспен қамтамасыз ететін өзіндік бағаны есептеу, есептелген өзіндік құн деңгейін тұрақты төмендету мүмкіндігі және тиімді деңгейін қамтамасыз ету үшін өндірісті дұрыс ұйымдастыру болып табылады.

Осы кезге дейін өндірістік есепті және өзіндік құн сияқты негізгі  түсініктерге ортақ ой айтылмаған. Шығындарды 2 бөлімге элементі бойынша  және калькуляция баптары бойынша  топтау жайындағы дебаттар әлі де басылатын емес. Теорияда өндірістік есеп жоқ. Ал соңғы жылдары көп талқыланған проблема - өзіндік құнды калькуляциялау. ТМД елдері ғалымдарының назарын аудартқан толық емес өзіндік құнды есептеу әдісі, толық өзіндік құнды калькуляциялаудың альтернативті әдісі болды.

Бұл әдіс АҚШ-та «директ-костинг» деген  атау алса, Ұлыбританияда - «маржиналькост», Германияда – «шектік шығындар есеп жүйесі», ал Францияда - «маржиналдық бухгалтерия» деп аталды.

«Директ-костинг» жүйесінің негізгі  идеялары Шет елдердің Дж. Фостер, К. Друри, Дж. Риса, Р: Энтони және т.б. ғалымдардың  еңбектерінде ашылып жазылған. Ал ТМД елдерініңМ.А. Вахрушкина, К.Ш. Дюсембаева, Т.П. Карпов, В.Э. Керимов еңбектерінде қарастырылған .

Бухгалтерлік есептің №2 "Пайдалар мен шығындар туралы есеп" стандартының мазмұны ҚР-да шығындарды есептеуді ұйымдастыру "директ-костинг" жүйесі бойынша жүргізілуі керек екендігін куәландырады. Бұл есепте тұрақты шығындар өндірістік өзіндік құнға жатқызылмайтын және кәсіпорынның жалпы табысынан алынып тасталатын кезең шығындарына жатқызылған.

"Директ-костинг" жүйесі – бұл шығындарды олардың түрлері, пайда болу орындары мен таратушылары бойынша шығындардың есебінен, өндірістік қызмет нәтижелерінің есебінен, сонымен бірге шығындар мен нәтижелерін талдау және басқару шешімдерін қабылдаудан тұратын басқарушылық (өндірістік) есеп жүйесі.

«Директ-костинг» жүйесі негізіндегі  басты принцип – айнымалы және шығындарды бөлек есептеу және тұрақты  шығындырды есеп беру кезеңінің зияны ретінде қарастыруы. Осы жүйе бойынша өзіндік құнды калькуляциялау технологиясы өндірістің кез келген көлемінде тұрақты шығындарды өзгермейтін көлем деп белгілейді.

«Директ-костинг» жүйесінің бірнеше  айрықша ерекшеліктері бар:

• өндірістік есепті айнымалы және тұрақты деп бөлуі;
• өнімнің өзіндік құнын шектелген шығын бойынша калькуляциялау;
• табыс туралы есеп берудің көп кезеңдерден тұруы.

      Осыған байланысты  осы курстық жұмыстың тақырыбы  өзекті деп айтуға болады.

Бұл жүйе өткізуге негізделген. Өткізудің көлемі қаншалықты көп болса, кәсіпорын пайданы соғұрлым көп алады. Дайын өнімді және аяқталмаған өндіріс айнымалы шығындар бойынша есептеледі. Айнымалы шығын бойынша өзіндік құнды калькуляциялау өнімнің баға деңгейіне үлкен әсер етеді, бизнестегі өндірістің басқа да сегменттерін ынталандырады.

«Директ-костинг» жүйесін пайдалану есеп, аудит және басқару шешімдерін қабылдаудың интеграциясының жоғары дәрежесіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл жүйеде басты көңіл ресурстар шығындарының өндіріс көлемінің өзгеруіне тәуелді жағдайды зерттеуге бөлінеді, бұл кәсіпорынньң қаржы жағдайын тұрақтандыру бойынша тез және икемді шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

Жүйенің ең маңызды жағы - өнімнің өзіндік құнын тек айнымалы шығындармен шектеп, күрт төмендеген шығындар баптарының санын нормалау, жоспарлау, калькуляциялау жұмысын, есеп және бақылауды жеңіл-детуге мүмкіндік береді. Өзіндік құн "әлдеқайда анығырақ" болады, ал жеке шығындар - жақсырақ бақыланатын болады.

Курстық жұмыстың бірінші бөлімінде  «директ-костинг» жүйесінің пайда  болуы және дамуы, «директ-костинг» жүйесі бойынша шығындарды классификациялау, «директ-костинг» жүйесі бойынша өндірістік есепті ұйымдастыру міндеттері бойынша  толық ақпараттар беріліп, «директ-костинг» жүйесінің дамуы тарихы мен шығындарының жіктеу, жүйеге сәйкес өндірістік есепті ұйымдастыру тәсілдері көрсетіледі. Шығындар классификациясы – басқару шешімін қабылдау, өнімнің өзіндік құнын қалыптастыру, ақпарат алу және оларды жедел басқару үшін анықталған белгілері бойынша оларды топтастыру жүргізіледі. Ол өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау, өндірістік шығынды талдау және есепті ұйымдастыру негізінде жатыр. Классификация бір шығынды екінші шығыннан ажырататын барлық белгілерді көрсетеді. Өндірістік есепті ұйымдастыру, біріншіден, пайдаланатын бухгалтерлік шоттар жүйесі, екіншіден, өз шығындарын топтаудағы кәсіпорынның қолданатын шешімдері бойынша жүргізілетін болады.

Екінші бөлімде «директ костинг» жүйесі бойынша өнімнің өзіндік  құнын калькуляциялау, ал үшінші бөлімде  кәсіпорынның зиянсыздығын талдау, «директ-костинг» және «абзорпшн костинг» жүйелерін  салыстыру міндеттері бойынша мәліметтер ұсынылып, шешімдер қабылданады. Ұйымның зиянсыздық деңгейін түрлі тәсілдермен зерттеп, талдау жасалынады,сонымен қатар «директ-костинг» және «абзорпшн костинг» жүйелерінің артықшылықтары мен кемшіліктері сипатталып, әрбір бөлімше ашылып көрсетілді.

Зерттеу жұмысының мақсаты –нақты кәсіпорындар мысалында өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды көрсету, басқарушылық шешімдерді қабылдаудағы жүйенің маңыздылығын ашу, қазіргі  еліміздегі нарықтық қатынастардың қалыптасуы және бухгалтерлік есепті реформалауды жүзеге асыру барысында шаруашылық жүргізудің жаңа жағдайларында кәсіпорын қызметінің тиімділігін көтеруге мүмкіндік беретіндігін, «директ-костинг» жүйесін қолданудың тиімділігі мен дұрыстығын талдау.

Осы қойылған мақсатқа жету үшін келесідей  міндеттерді шешу қарастырылды:

- жүйенің теориялық аспектілерін  қарастыру;

- өндірістік есепті  ұйымдастыруды  көрсету;

- шығындардың осы жүйе бойынша  жіктемесін зерттеу;

- өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау  және шығын есебін жетілдіру;

- жүйе негізінде кәсіпорын зиянсыздығын  талдау.

Жұмыстың  зерттеу объектісі  – еліміздегі сыра өндіретін кәсіпорындар.

Зерттеудің ақпараттық базасын «Директ-костинг» жүйесі бойынша Қазақстандық және шетел авторларының еңбектері, ҚР «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» заңы, ҚР-ң Қаржы Министрлігі бекіткен «Бухгалтерлік стандарттар мен типтік шоттар жоспары» құрайды.

Курстық жұмысты орындау барысында кәсіпорынардың статистикалық көрсеткіштері, бухгалтерлік операциялар бойынша шоттар корреспонденциясы,  «директ-костинг» жүйесі бойынша әртүрлі метематикалық формулалар,бухгалтерлік есептің өзіндік әдістері мен тәсілдерінің жиынтығы қолданылды.

Курстық жұмыстың көлемі мен құрылымы. Курстық жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Курстық жұмыстың жалпы көлемі – 38 беттен, 9 кестеден, 9 суреттен, 2 графиктен тұрады.

 

 

 

 

 

 

 

 

І. «Директ-костинг» жүйесінің теориялық негізі

 

1.1. «Директ-костинг»  жүйесінің пайда болуы, мәні, ерекшелігі  және дамуы

 

 

Алғаш рет шығындарды тұрақты және айнымалы деп неміс ғалымдары Т.Е.Клипштейн, О.Шманбах және Г.Гесс бөлді. Бірақ олар бұл классификацияның шарттарын нақты құра алған жоқ. Шығындарды өндірістің көлемінің өзгеруіне байланысты тұрақты және айнамалыға бөліп нақты құрған 1923 жылы Дж. Кларк болды. Ол өндірістің жиынтық шығындарды тұрақты және айнымалыға бөлу қажеттігіне негіздеді. Тұрақты шығындарға ол негізгі капитал амортизациясын, әкімшілік және техникалық персоналға кететін шығындарды жатқызады. Дж. Кларктың айтуынша айнымалы шығындар  - бұл өндірістік өнім көлеміне тәуелді  материалдар  мен шикізаттар бағасы, электроэнергия, жұмыс күші құралдар эксплуатациясы.

1930 жылдары «директ-костинг» идеясының   дамуына  К.Руммель, В. Раутенштараух,  Дж.Ульямс және Ч.М.Кноппель көп  үлес қосты. Олар «директ-костинг»  принципі бойынша шығын есебін  ақпараттық құрал ретінде пайдалануды  , практикалық меңгеруді, аралық  бюджет және өндірістің критикалық  көлемін дайындап  шығарды. Соңғы  графикте көлем, өзіндік құн  және пайда көрсеткіштері арасындағы  байланыс жақсы көрінеді. Бұл  жүйенің негізгі идеясын  1936 жылы  американдық экономист  Д.Ч.  Хоррис құрды.

«Директ-костинг» жүйесінің АҚШ-та пайдалана басталуы  1953 жылы американдық  бухгалтерлер ассоциациясы бұл әдісті жариялауымен байланысты болды. 1961 ж. осы ассоциация «директ-костинг» қолданған 50 ірі фирманың талдауын жариялады [1].

Екінші дүние жүзілік соғыстан кейін «директ-костинг» жүйесін ұйымдастыруда неміс ғалымы Г.Г. Плаут үлкен үлес қосты. Ол жүйеде жоспарлы шығын есебі мен шекті шығын есебін біріктірген «стандартты «директ-костинг»»  интегралды жүйесін құруға бас бұрды.

Халықаралық бухгалтерлік есеп жүйесі өзінің даму процесінде 5 эволюциялық  кезеңнен өтті:

- саудалық(1800 жылға дейін);

- кәсіпкерлік (1900 жылға дейін);

- ұйымық (1950 жылға дейін);

- оптимизациялық (1950-1975);

- стратегиялық (1975 жылдан бастап).

Басты кезеңдердің бірі оптимизациялық кезең болып табылады. Бұл кезең  бухгалтерия тактикалық мәселелелерді  шешумен  қатар ЭЕМ де есеп беруді пайдалану негізінде басқарудың  стратегиялық мәселелерін шеше бастады  және «директ-костинг» есеп әдісі негізі болып табылатын өндіріс көлеміне байланысты шығындардың тұрақты  және айнымалы болып бөлінуімен сипатталады [2].

Қазіргі уақытта әлемдік практикада «директ-костингтің» екі нұсқасы  қолданылады:

• есепте тек айнымалы шығындар пайдалануға негізделген қарапайым «директ-костинг»;
• дамыған «директ-костинг», бұл жағдайда өндірісте және өнімді өткізуде өзіндік құнға айнымалы шығынмен бірге тұрақты шығын есепке алынады.

Қарапайым «директ-костингтің»  екі  сипаты бар:

1. Бұл әдіс тұтас кәсіпорындағы шығару, өткізу және шығындарды талдау үшін қолданылады.
2. Бұйымның өзіндік құнына кіретін шығын векторының критерийі де олардың айнымалы болып келеді.

Қарапайым «директ-костинг» әдісінің  үлгісі келесідей болып келеді:

Өткізу көлемі – айнымалы өзіндік  құн= маржа(айырма) – Тұрақты шығын = негізгі қызметтен табыс(зиян)

Қарапайым «директ-костинг» негізделетін бірнеше принциптер 1-суретте көрсетілген.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сурет 1. Қарапайым «директ-костинг» жүйесіне негізделетін принциптер

 

Осының нәтижесінде айнымалы шығын әдісі бойынша (қарапайым «директ-костинг») айнымалы бар  маржа анықталады, ол айнымалы шығынмен салыстырғандағы өткізуден түскен түсімнің артықшылығын көрсетеді.

Айнымалы өзіндік құнымен маржа=өткізуден  түскен түсім – айнымалы шығын. Айнымалы шығындар бар маржа тұрақты шығын  сомасын қайтаруға мүмкіндік  бергенде, кәсіпорында «зиянсыздық  нүктесі» орнайды, яғни қаржылық нәтиже нөлге тең [3].

Егер  кәсіпорын көп бұйым  өндіретін болса онда бұл  айнымалы шығын әдісі тұрақты шығынды  қайтарып алудағы әрбір бұйымның «салымын»  есептеуге және ортақ  рентабельділік деңгейін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Осы әдістің негізі келесілерде  көрсетілген:

1. Соңғы нәтижеге есептің нақты бағытталуы, ол дегеніміз бұйым бойынша, кәсіпорын бойынша және өндірістік нәтиже бойынша маржаны анықтау;

2. Бұйымдар бойынша тек айнымалы шығын есебі және бұйым бойынша айнымалы өзіндік құнды анықтау;

3. Кәсіпорын бойынша тұрақты шығын есебі және өндірістік нәтижені анықтау мақсатында маржаның азаюына жатқызу;

4. Баға құру және бағаны жедел бақылау процесінің негізі ретінде бұйымдар бойынша маржаны анықтау [4].

Дамыған «директ-костинг» принциптері:

1. Шығын өткізу және соңғы нәтиже қызметтің сегменттері бойынша саналады. Бұл ақпарат ішкі және сыртқы барлық сегменттерге жеткізіледі;

2. Сегментке тікелей жатқызылатын шығындар жанама тарату әдістерінің қатысуынсыз тікелей таратылады;

3. Айнымалы және тікелей тұрақты шығын есебі бойынша бірнеше маржа анықталады.

Айнымалы және тікелей өзіндік  құн әдісі немесе дамыған                          «директ-костинг»  үлгісі келесі:

Өткізуден түскен түсім -  айнымалы өзіндік құн=маржа 1 – тұрақты  тікелей шығын= маржа2

Жалпы маржа – тұрақты жанама шығындар=өндірістік нәтиже.

Дамыған «директ-костинг»  қарапайым  «директ-костинг»  артықшылығын сақтайды, бұйымдар бойынша  маржа анықтауға  негізделген бірақ оның кемшіліктерін  сақтамаған,  егер бұйымдар мен  байланысты тұрақты шығындардың спецификалық сипатын  ескеретін болсақ. Дамыған  «директ-костинг» және маржиналдық  есеп нұсқаларын шетел кәсіпорындарының практикасында қолданылатын талдау  шығын басқару тиімділігінің  жоғарлағанын және оларды соңғы нәтижемен өлшеуге болатынын көрсетеді. Бұндай салыстыру мыналар  бойынша:

- ұйымдар;

- пайда (түсім) орталығы;

- рентабельділік орталығы;

- өзіндік құн орталықтары;

- өнімді өткізудің географиялық зоналары(аудандар);

- тұтынушылар  категориялары;

- «ноу-хау»;

- қызметтің басқа да ішкі және сыртқы сегменттері.

«Директ-костинг» идеясы бүгінде шығындар мен  қаржылық нәтиже бойынша бухгалтерлік есептің халықаралық стандарттарында көрсетілген. Бұл шығын стандартына сәйкес есеп беру периодының  ұзақтығына тәуелді және кәсіпорынды басқарумен  байланыстыруды бұйымның өзіндік құнына қоспауға, ал кәсіпорынның жиынтық табысын жабуға  болады [5].

Қазақстан  Республикасында  мемлекеттік  баға  құруды орталықтандыру  шарттарында  ақталған бұйымдар арасындар үстеме шығындарды таратумен байланысты толық  өзіндік құн есебі қолданылады. Кәсіпорындағы мүліктің әртүрлілігі  бойынша, мемлекет кәсіпорынды приватизациялау  процесіне  байланысты баға құрудың  еркін механизмі мен  өндіретін  өнімнің  ассортиментін өзіндік  жоспарлау орын алған.

Осындай «директ-костингті» пайдаланудың басты шарты нарықтық экономиканың қалыптасуы. Бұл бухгалтерлік есептің өзгеруін қажет етеді, ең алдымен бухгалтерлік есептің  жедел, аналитикалық ақпараттың таратылуына бағытталған.

Бухгалтерлік есептің алдындағы  мәселелердің өзгеруі өндірістік есептің  мазмұны мен мәселелерінің өзгеруіне  әкеліп соқтырады, осының нәтежесінде  өндірістік есепті «директ-костинг» жүйесі бойынша  ұйымдастыру объективті мүмкіндік болып табылады.«Директ-костинг»  жүйесінің  ерекшеліктері 2-суретте келтірілген.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сурет 2. «Директ-костинг»  жүйесінің  ерекшеліктері

Сондай-ақ «директ-костинг» ерекшелігіне өзіндік құнды калькуляциялаудың  объектілігі және қарапайымдылығы жатады, себебі  осы әдісті қолданғанда тұрақты шығындар тарату шартты емес, сонымен қатар  әрбір кездердегі өзіндік құнды, айнымалы шығынды  абсолютті және салыстырмалы маржа бойынша салыстыруға, жоғарыда айтылғандар бойынша бұйымның рентабельділігін анықтауға болады [6]. 

«Директ-костингті» қолдану, біріншіден, көптеген қиындықтар туғызады: үстеме шығыстарды тұрақты және айнымалыға нақты тарату қиындығы. Шығындардың  тұрақты және айнымалы деп бөлінуі  тұрақты және мәңгілік емес, ол қызметтің  шарттарының өзгеруіне  байланысты қарастырылады. Сонымен қатар бір  шығын әртүрлі шарттарда, өндіріс  көлемінің өзгеруіне байланысты басқаша да болуы мүмкін. Мысалы, жұмыскердің еңбекақысы бір жерде  айнымалы, екінші жерде жартылай айнымалы, ал үшінші жағдайда өнім көлеміне байланысты мүлде өзгермейді.

Екіншіден, «директ-костинг»  өндірілетін  өнім қанша тұрады және толық өзіндік  құны қанша деген сұраққа жауап  бермейді. Үшіншіден,  қысқартылған баптар номенклатурасы бойынша есеп жүргізу отандық есептің қажеттіліктеріне жауап  бермейді. Сонғы  кездердегі  басты мәселенің бірі нақты калькуляциялауды құру. Бұл кемшілікті жоққа шығаруға болады, себебі өнім бірлігінің өзіндік  құнын 100% нақты есептеген  шығындарды  калькуляциялаудың  жүйесі  жоқ.   Төртіншіден, “директ-костинг” қолданған  кезде салық органдарымен арадағы  қатынас қиындай түседі,  себебі салық салынатын өндіріске  шығын  мен  пайда  есеп айрысу жолымен  анықталады.    Халықаралық  есеп стандарттарына сәйкес “директ-костинг” есеп беру және салықпен есеп айрысу үшін қолданылмайды. Ол ішкі техника-экономикалық талдау және жедел  басқару шешімін  қабылдау үшін қолданылады. Бесіншіден, бұл жүйені қолдану барысында  өнімге қойылған баға кәсіпорынның барлық шығындарын жабуды қамтамасыз етеді. Ал кейбір бұйымдардың  бағасын төмендеткен  жағдайда бөлінбейтін тұрақты шығын  маржамен жабылмай қалу қауіпі туады, сол кезде  кәсіпорын  зияндар  зонасына түседі.Көптеген батыстық кәсіпорындарда толық шығындар есебі де, “директ-костинг” жүйесі де таза түрінде қолданылмайды. Күрделі нарық шарттарында кәсіпорын жан-жақты ақпараттармен  қамтамасыз етілуі қажет, соның ішінде  өзіндік құн да кіреді [7].

 

1.2. «Директ-костинг» жүйесі туралы  Қазақстандық және шетелдік авторлардың  көзқарастары мен оның ерекшеліктері  туралы ой-пікірлері 

 

 

Бұл жүйенің мәні туралы арнайы әдебиетте  біржақты көзқарас жоқ екенін атап өту керек. Біраз авторлар "директ-костинг" - бұл өндіріс шығындарының есебінің жүйесі деп есептейді. С.С. Стуков оны "өндірістік шығындардың қысқартылған номенклатурасы бойынша тек айнымалы шығындар бөлігінде есепті жүргізу деп атайды . Басқа авторлар "директ-костинг" жүйесін калькуляциялау әдісіне жатқызады. Қазақстандық автор С.С. Сатыбалдин былай деп жазады: "Біздің көзқарасымыз бойынша, осы жүйенің мазмұнын әлдеқайда дұрысырақ сипаттайтын термин айнымалы шығындардың өзіндік құнын калькуляциялау болып табылады", дегенмен осы сілтеме алынған оның монографиясының тарауы "Директ-костинг" жүйесі бойынша өндіріс шығындарының есебі және өнімнің өзіндік қүнын калькуляциялау" деп аталады. Осы жүйені калькуляциялаудың бір әдісі деп тани отырып, В.И. Ткач және М.В. Ткач "директ-костинг" терминінің орыс тіліндегі дұрыс аудармасы "қиылған өзіндік қүн" емес, "пропорционалды өзіндік құн" деп есептейді. В.Ф. Палий өз еңбегінде "директ-костинг" жүйесін "тікелей шығындар бойьшша калькуляциялау" деп, ал С.А. Стуков "шектелген өзіндік құнды есепке алу әдісі " деп атайды.

Соңғы сілтеменің тұжырымы мынадай, яғни автор "директ-костинг" жүйесі өндіріс  шығындарын есептеудің және өнімнің  өзіндік құнын калькуляциялаудың  біртекті әдісі деп санайды, ал Н.Г. Чумаченко бұл жүйе кезінде өндіріс  шығындарының есебі және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау жеке қолданылады деп есептейді .

"Директ-костинг" жүйесі, өндіріс шығындарының есебін және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды бірге байланыстырады деген де көзқарас бар.

"Директ-костинг" жүйесін қолдану  белгілі бір қиындықтармен байланысты. Шығындарды тұрақты және айнымалы деп жіктеу, тіпті нақты кәсіпорын бойынша да мүлдем анықталуы мүмкін емес, ол қызметтің өзгермелі жағдайларына байланысты қарастырылуы тиіс. "Директ-костинг" жүйесін қолдану барысында калькуляциялау және баға белгілеу үшін өнімнің толық өзіндік құнын жүйеден тыс жолмен анықтауға тура келеді. Сонымен қатар, салық органдарымен де өзара қатынастар қиындайды, себебі өндіріс шығындары мен салық салуға жататын табыс есептік жолмен анықталады. "Сонымен қатар, - деп жазады проф. В.К. Радостовец -шығындарды тұрақты және өзгермелі деп бөлу есептің бақылау және талдау мүмкіндіктерін күшейтеді, ұтымды шешім қабылдауға ықпал етеді" . Басқаша айтқанда, шығындарды бөлу шарттылығының кемшіліктері "директ-костинг" жүйесінің аналитикалық артықшылықтарымен жабылады, олардың негізгілері:

- шығарылған өнімдердің сүрыпталымы мен табысын үйлестіру;

- жаңа өнім бағасын анықтау, кәсіпорынның өндірістік қуатының өзгеру нұсқаларын есептеу;

- өндіріс тиімділігін бағалау (жартылай фабрикаттарды алу);

- қосымша тапсырыс қабылдау, жабдықтарды ауыстыру тиімділігін бағалау және тағы басқалар болып табылады.

"Директ-костинг" жүйесі - бүл шығындарды олардың түрлері, пайда болу орындары мен таратушылары бойынша шығындардың есебінен, өндірістік қызмет нәтижелерінің есебінен, сонымен бірге шығындар мен нәтижелерін талдау және басқару шешімдерін қабылдаудан тұратын басқарушылық (өндірістік) есеп жүйесі. С. С. Сатыбалдиннің ойынша бұл жүйе кезінде "өнді-рістік және қаржылық есеп интеграциясы" орын алады, бүл "директ-костинг" жүйесінің екінші ерекшелігі болып табылады. Бұл көзқараспен С.А. Николаева келіспейді, ол "бұл жүйе бойынша өндірістік есеп қаржылық есептен бөлек және онымен бірлесе ұйымдастырылады" -деп санайды . С.С. Сатыбалдин бұл жүйе қаржы жүйесінен жеке ұйымдастырылуы мүмкін екенін мойындаған және олардың интеграциясына негізделген "директ-костингтің" харрисовтық жүйесін дұрыс көрсетеді. Американдық оқулықта оны "есеп жүргізудің монистикалық жүйесі" деп те атайды. "Оның мәні -деп жазады С.С. Сатыбалдин өндірістік және қаржылық есептің жазулары жалпы жүйеге келесі жолмен біріктіріледі, өндірістік есептің ішкі операциялары бас кітапта көрсетіледі. Өндірістік шығындар және пайда мен шығындар туралы есеп басшылыққа "құн-көлем-пайда" мәліметтерінің тәуелділігі түрінде беріледі... Бірақ бұл жүйенің американ ғалымының кезқарасы бойынша белгілі бір кемшіліктері бар. Олар мыналар: біріншіден, өндірістік және қаржылық есептің сипаты мен мақсаты әр түрлі, сондықтан оларды біріктіру дұрыс емес. Есепті өндірістік және қаржылық деп бөлу негізінде коммерциялық құпияны сақтауда жатыр" .

Профессор С.С. Сатыбалдин, АҚШ-та тәжірибе алмасуда болып, осы мәселені терең және жан-жақты зерттеді. Ол  "директ-костинг" жүйесінің ерекшеліктерін дұрыс көрсеткен. Ол оның үшінші белгісі деп өнеркәсіптік фирманың табыстары туралы көп сатылы есеп процесін атайды, оның негізгі моделін  кәсіпорын зиянсыздығын талдау бөлімінде қарастырамыз.

"Директ-костинг" жүйесі бойынша  жасалған табыс туралы есепте  айнымалы шығындардың, өткізу бағасының және өткізілетін өнім санының өзгеруі салдарынан негізгі қызметтен түскен табыстың өзгеріске ұшырағаны көрінеді. Жүйеде алынатын ақпараттар баға мен көлемнің ең тиімді әдістерін табуға, негізгі қызметтен түсетін табыс көлемін болжауға мүмкіндік береді. Бұл "директ-костинг" жүйесінің төртінші ерекшелігі болып табылады. Табыс туралы есепті де курстық жұмыс барысында келесі бөлімдерде қарастырамыз.

 

1.3«Директ-костинг» жүйесі бойынша шығындарды классификациялау

 

 

Басқару есебінің басты  объектісінің бірі өнім өндіруге және оны өткізуге кеткен еңбек шығыны болып табылады.  Экономикалық әдебиеттерде оларды өндірістік шығындар деп атайды. Олар қандайда бір мақсатқа пайдаланылатын ресурстардың құнының ақшалай өлшемі болып келеді.

Шығын есебін дұрыс ұйымдастырудың маңызы өте зор. Зерттелетін объектілер  тану әдістерінің бірі – классификациялау болып табылады.  Классификация  – бұл  объектілерді ортақ белгелері  негізінде кластарға бөлу. Неғұрлым классификация белгілері көп  болса, соғұрлым объектіні тану деңгейі  жоғары болады.

Шығындар классификациясы  – басқару шешімін қабылдау, өнімнің  өзіндік құнын қалыптастыру, ақпарат  алу және оларды жедел басқару  үшін анықталған белгілері бойынша  оларды топтастыру. Ол өнімнің өзіндік  құнын калькуляциялау, өндірістік шығынды  талдау және есепті ұйымдастыру негізінде жатыр . Классификация бір шығынды екінші шығыннан ажырататын барлық белгілерді көрсетеді.

Отандық тәжірибеде шығынды  әртүрлі белгілер бойынша классификациялау 1-кестеде көрсетілген.

 

1-кесте

Өндірістік шығындарды классификациялау

 

Классификация белгілері	Шығындардың бөлінуі
Экономикалық элементтері бойынша	Шығындардың экономикалық элементтері
Өзіндік құнныңбаптары бойынша	Өзіндік құнды калькуляциялау баптары
Экономикалық рөлі бойынша	Негізгі , үстеме
Құрамы бойынша	Бірэлементтік, комплекстік
Өндірістік процестегі рөлі бойынша	Өндірістік, өндірістен тыс
Тиімділігі бойынша	Өндірістік, өндірістік емес
Жоспарда қамтылуы бойынша	Жоспарлық, жоспарлық емес
Өндіріс көлеміне байланысты	Тұрақты, айнымалы
Пайда болу уақыты бойынша	Ағымдық, біруақыттық
Дайын өнімге байланысы бойынша	Аяқталмаған өндіріс, дайын өнім