Елеуметтану

                                             КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі:-  Бұл тақырыпты әңгіме еткенде әр уақытта мына мәселелерге ереше көңіл бөлген жөн. Бүкіл таптық антогонистік қоғам тарихында таптар біріне бірі қарсы тұрудың нәтижесінде қарапайым еңбекші, езілуші халық мәдениеттен біршама қашық болды осының салдарынан еңбекші бұқараның мәдениет іс-жүзінде жетістіктерін пайдалануға мүмкіншілігі болмады. Еңбекші халықтың іс жүзінде мәдени процестергетікелей араласуға шамасы, мүмкіншілігі аз болды және үстем тап өкілдері бұл құндылықтан оларды шетқақапайлап отырды. Осыған орай алдағы уақытта жалпы мәдениетті дамытуда екі ірі әлеуметтік міндеттер тұрды: - жалпы адамзат тарихында жасалған күллі мәдени құндылықтарды халықтың игілігіне айналдыру;

Тақырыптың мақсаты  мен міндеті:

  Қоғамның әрбір адамын, оның жынысына,ұлтына, нәсіліне қарамай мәдени процестерге тікелей қатынастыру, олардың шығармашылық қабілетін арттыру үшін барлық қолдан келетін әлеуметтік жағдайларды жасау және қоғамда болып жатқан мәдени өзгерістерді және олардың қалыптасу кезеңдерін шолу меңгеру болып табылады. Мәдениет пен өркениеттің дамуы мұның өзі әрбір адамды жан-жақты дамытудың, өз кәсібімен қоса компьютерді жетік, әрі шет тілдерін де терең меңгерген, адамгершілік қасиеттері жоғары адамды қалыптастырудың негізгі шарты болады.

1. Мәдениеттің даму тарихы

 «Мәдениет дегеніміз  не?» — деген сұраққа жауап  беру үшін, бұл сөздің этимологиясына, яғни осы бір күрделі ұғымды  білдіретін сөздің шығуына тоқталуды жөн көрдім. Қазақ тіліне бұл термин арабтың «маданият» — қала, қалалық деген сөзінен енген. Бұл ортағасырлардағы мұсылман мәдениетінің өркендеу кезеңінде қалыптасқан түсінік пен байланысты. Мәдениетке берілген көптеген анықтамаларды альтернативтік (қарсы қоюшылық) деп атауға болады. Бұл жерде алдымен көзге түсетіні — мәдениет пен табиғатты, «культура» мен «натураны» қарсы қоюшылық. Көне заманда «культура» деген ұғым «жерді өңдеу» деген мағына берген. Кейінірек, дәлірек айтқанда Цицеронның еңбектерінде (б.з.д. 45ж.) бұл сөздің мағынасы тереңдеп, «жанды жетілдіру» деген ұғымды білдірді. Уақыт өткен сайын еуропалық тілдерде мәдениет сөзі «білім беру», «даму», «қабілеттілік», «құрметтеу» сияқты мағыналарға ие бола бастады. Қазіргі заманғы сөздіктерде мәдениетке төмендегідей анықтамалар берілген:

 а) мәдениет — белгілі бір халықтың қол жеткен табыстары мен         шығармашылығының жиынтығы;

 ә) мәдениет — адамзат қауымының белгілі бір тарихи кеңістіктегі қызметі мен өзіндік ерекшеліктері (палеолит мәдениеті, крит-микены мәдениеті, қазақ мәдениеті және т.б.;

 б) мәдениет — адамдық әрекеттің белгілі бір саласының жетілу деңгейі (сөйлеу мәдениеті, еңбек мәдениеті, құқық мәдениеті және т.б.);

  в) агромәдениет (дәнді өсімдіктер мәдениеті, цитрустық мәдениет және т.б.).

Ал осы ұғымдардың ішінде мәдениеттану пәніне алғашқы екі  ұғымның тікелей қатысты екендігін  аңғаруға болады. Мәдениет ұғымы тарихи қалыптасудың ұзақ даму жолынан өтті. Мәдениет ұғымын алғашқы рет ғылыми тұрғыдан анықтауға тырысқандар  философтар болды. Бірақ, өкінішке орай, XVIII ғасырға, яғни Ағартушылық кезеңіне дейін, басты құндылық — «адам  мен оның ақыл-ойы» деген қағида жүзеге асқанға дейін «мәдениет» сөзі белгілі бір мойындалған  термин ретінде қолданылмады, бар  болғаны жаңа ұғымдардың синонимі ретінде  ғана пайдаланылды. Жоғарыда атап көрсеткеніміздей, бұл терминнің алғашқы мағынасы жер-анамен, оны өңдеп-баптаумен  тығыз байланысты болды. Демек «мәдениет» ұғымы жерді жырту, бау-бақшаны  өңдеу, яғни өсімдіктер және жануарлар  дүниесімен, дәлірек айтқанда, егіншілік  пен ауыл шаруашылығымен тығыз байланысты қарастырылды. Оған қоса бізге үйреншікті болып кеткен «мәдениет» ұғымының тәрбие мен біліммен байланыстылығының  тамыры да сонау көне заманда жатыр. Білімсіз және тәрбиесіз адам еш уақытта  мәдениетті бола алмайтыны ақиқат, ендеше білім мен тәрбие барлық халықтар мәдениетінің қайнар бұлағы болып табылады. Сонымен бірге мәдениет сөзі «құрмет  тұту, сыйлау, құрметтеу, табынушылық» деген мағыналарға да ие. Осылардың ішіндегі ең бастысы — діни табынушылық. Көне замандағы адамдар әр уақытта да құдайлар қоршауында болды, олардың санасынан құдайлар берік орын алды. Үйде де, түзде де құдайлар адамдармен бірге болды, оларды жебеп, қорғап отырды. Құдайлар қалаларда тұрды, қала заңдары мен қала азаматтарын бәле-жаладан қорғады. Міне, сондықтан да болар белгілі эллинист Макс Поленц полистік патриотизмді ерекше дәріптейді.

Полис дегеніміз — шағын  ғана халқы бар қала, ал қала тұрғындары сол қаланың азаматтары болып  саналады. Олар өз қаласының заңына бағынды, қаланы сыртқы жаулардан қорғады, қажетті азаматтық міндеттері мен  борыштарын (халық жиналыстарын өткізуге, сот орындары мен қаланың басқа  да мекемелерінің жұмыстарына және т.б. қатысу) мүлтіксіз орындап отырды. Мұндай қалаларда мәдениет әрі тәрбие беруді, әрі діни табынушылықты, әрі  жер өңдеуді де білдірген. Дәл  осындай үйлесімділік көне полистерде қала азаматтарының азамат болып  қалыптасуына ерекше ықпал жасады. Гректер бұл процесті "пайдейя" (бала) деген ұғым арқылы берген. Бұл  термин тәрбиелеу, оқыту деген ұғыммен  қатар, кең мағынада білім беру, білімділік, ағартушылық, мәдениет деген мағыналарға  да ие болған. Бұл жағдайда тәрбие мен  білімнің жәй ғана байланыстары жайындағы  идеяны аңғаруға болады.

Гректер сонау көне заманның өзінде-ақ өмірге икемді, қабілетті, жан-жақты  қалыптасқан азаматтарды тәрбиелеуге  бағытталған сирек кездесетін білім  беру жүйесін жасады. Адамға деген  мұндай қамқорлықта сөзсіз гуманистік құндылық бар, оның негізінде мәдени процестердің мақсаты үшін күресстін  адам идеалы жатыр. Бұл жөнінде В. Йегер былай деп тамаша айтып кеткен болатын: - «Грек мәдениетінің идеяларынсыз ертедегі дүние тарихи кезең болып өмір сүре алмас еді де, ал Батыс Еуропалық мәдениет дүниеге келмеген болар еді».

Грекияда, негізінен, мәдениеттің  аристократиялық (ақсүйектік) түрі кеңінен  таралған, ал оның негізінде терең  генеалогиялық дәстүрлер (Гомер  шығармалары кейіпкерлерінің көпшілігі  құдайлардан тараған) жатыр. Ақсүйектік қасиеттермен қатар, «адамзаттық» қасиеттерге  де ерекше көңіл бөлінді. Басты мақсатқа апарар жол - білім жолы болды. Г.Е. Жураковский былай деп жазды-«Көп жылдық Афины мектептеріндегі білім берудің түпкі мақсаты — оқушыларға афин қоғамының толық праволы мүшесі екендігін толық сездіру болып табылады».

Балаларды мектепке жазып-сызуға үйретіп, грек әдебиетімен таныстырды. Грамматиканы музыкадан сабақ беру толықтырды, өйткені көптеген өлеңдер  музыкамен сүйемелдеу арқылы жатталды. 12 жастан бастап ұл балалар палестраға барды, гимнастикамен айналысты. Жастар тыңдаушылар ретінде мемлекеттік  істер қаралатын жиналыстарға да қатыса алатын болды. Демек, бұл айтылған жағдайлардың бәрі көне "пайдейяның" гуманитарлық қызметімен қатар, көне мәдениеттің  дамуына ықпал жасағандығын көрсетеді. Ерекше атап өтетін бір жәй, мұндай білім беру жүйесі белгілі бір талаптар мен ережелерді игерумен ғана шектелмей, жастарды қоғамдық өмірге де дайындады. Демек, Грек қоғамының белсенді мүшесі болу, қоғамдық өмірдің сансаласына араласу белгіленген ережелер, талаптарды толық игергенде ғана жүзеге асып отырды, ал бұларды гректер "даналық табыстар - нома" (заңдар) деп атады. Демек, мәдениеттің мақсаты — адам бойында ойлау, пікір айтып пайымдау қабілеті мен эстетикалық сезімді дамыту болды. Бұл жағдайда көне заман адамы өзінің табиғатпен байланысын ешуақытта жоғалтқан емес, ол үшін табиғат ерекше ыстық та, жақын да болды.

Өкінішке орай, қоғамының  даму барысында, әсіресе эллинизм дәуірінде, көне полистердің өз тәуелсіздіктерін жоғалтуына байланысты грек «пайдейясының» идеалдары бұзыла бастады. Әлеуметтік тұрақсыздық пен бей-берекет саяси  уақиғалардың салдарынан мәдениетке нұқсан келді. Білім берудің және тағы да басқа мәдени құндылықтардың дәрежесі түсіп кетті. Бірақ қоғамдағы  мұндай өзгерістерге — қиындық пен  тоқырауларға қарамастан мәдениет өз дамуын тоқтатқан жоқ.

Христиандық сана негізінде  дамыған ортағасырлық мәдениет пұтқа  табынушылықты жоққа шығара отырып, көне мәдениеттің негізгі табыстарын сол қалпында сақтай білді. Ортағасырлық мәдениет политеизмге — монотеизмді, натурализмге - руханилықты, гелонизмге — (сүйсініп рахаттану табынушылығы) аскеттік идеалды, дүниені бақылау  және логика арқылы тануға — Библияға сүйенген және оны шіркеудің белгілі  қайраткерлері арқылы түсіндірілетін — кітаби білімді карама-қарсы қойды.

Көне заманның адамы өзіне  сену қасиетін мәңгілік кеңістік дүниесінен, оның ішінде ең бірінші кезекте табиғаттан алды. Ол — құпиялы аспан мен  жұлдыздар әлемі, таулар мен өзендер, ал құдайлар болса табиғаттың бөлшегі  ғана. Ортағасырларда мәдениетті түсінуде келелі өзгерістер байқалды. Рациональдық ізденісті адамгершілікке, адамның  жан-жақты жетілуіне апарар жол деп қарастыратын мәдениеттің көне түсінігі тұйыққа тірелді. Адамның заттық аспандық дүниеден, оның тіршілік отанынан басқа да дүниелердің, атап айтқанда, ерекше ләззат алар рухани дүниенің бар екендігі айқындалды. Адам өзін қоршаған ортада, кеңістікте адамзаттың ақыл-ойынан тәуелсіз заңдылықтардың, ережелердің бар екенін аңғара отырып, онда жоғарғы «ақыл-ой» мен ең жоғарғы әділеттіліктің әрекет ететіндігін сезіне білді. Мәдениет тағы да адамның өз мүмкіндіктерін «жетілдіру» , оның ішінде акыл-ойды, ақыл-ой болғанда «табиғи бұзылмаған» және сеніммен толықтырылған ақыл-ойды "жетілдіру" тұрғысынан адамзат баласының алдында тұрған келелі мәселе дәрежесіне көтеріп, құпия дүниелер есігі айқара ашылды, қоршаған ортада, адам бойында рациональдылық ең басты емес екендігі айқындалып, ендігі жерде адам бойындағы жаңа өлшемдер — махаббат, үміт, сенім және т.б. жаңа сатыға көтерілді.

Адам өзінің әлсіздігін де сезіне бастады, бірақ ол дерменсіздікті тануымен қатар, өзінің алып күш иесі екендігін де көрсете бастады. Құдай адамды, оның мәңгілік жанын жаратты. Адамның бақыты өзін тануда емес, құдайды тануда. Адамның бақыты мен бостандығы оның тәуелсіздігінде емес, оның Құдайтағаланың ықпалында болуы мен онымен рухани бірлікте екендігін мойындауында. Міне, сонда ғана адам барлық қиындықтарды жеңе отырып, өз мақсатына жетеді. Осындай қасиеттерге ие болған ортағасырлар мәдениеті — тәлім-тәрбие, үйлесімділік пен тәртіп өлшемі ретінде емес, шектеушілікті жеңу, адамның үнемі рухани жетілуі мен және жан-жактылығымен де сипатталады.

Жаңа заманда (ХVІІ-ХІХ ғ.ғ.) мәдениеттің көптеген теориялары өмірге келді. Жаңа заман философиясында көне заман мен ортағасырлар мәдениетін нақты түсіну және оған шындық тұрғысынан баға беру қайта қаралып, жаңа мазмұнға ие болды. Мәдениет философиясы тұрғысынан алып қарастырғанда, ең озық идеялар осы дәуірдің философиясында кеңінен насихатталды. Ағартушылық кезеңі - буржуазиялық қайта құруларға, терең саяси-әлеуметтік өзгерістерге толы тарихи, әрі рациональды кезең болып саналады. Бұл дәуірдің мәдениет теориясына үлес қосқан өз алыптары болды. Олар (Англияда — Толанд, Францияда — Вольтер мен Монтескье, Германияда - Лессинг, Шиллер, Гете) дүние мен адамзат жайындағы ақиқатты айту құкығын діннен тартып алып, адамның ақыл-ойының тәуелсіздігін батыл қолдады. Адам өзінің табиғи жаратылысынан-ақ қабілетті, ақылды жан және соны тиімді пайдаланудың нәтижесінде адам игілігіне сай қоғам құруға қабілетті. Ал бұл ізгі мұраттың іске аспауына адамның өзі кінәлі. Оның білімсіздігі мен мәдениетсіздігі, халықты қараңғылық түнегінде ұстау және т.б. мәдениет пен өркениеттің дамуындағы басты кедергілер болды. Олай болса, дәуір ойшылдарының антиклерикалдық (дінге карсы) көңіл-күйінің астарын аңғару онша қиынға соқпайды. Осындай көңіл-күй табиғат пен адамның дүниедегі орны туралы мәселені қайта қоюға мүмкіндік берді. Ағартушылық дәуірінің философиясы мәдениет туралы ілімді дамытуға мүмкіндік беретін категорияларға сүйенді (табиғат, адам, қоғам, таным, акыл ой).

Сонымен қатар бұл категориялар жалпы философиялық сипатқа ие болды. Олар XVIII ғасырдың ағартушыларына тарихи прогресс идеяларын дамытуға және тарихи дамудың мақсаты, қозғаушы күштері  және мағынасы жөніндегі сұрақтарды белгілеуге мүмкіндік берді. Әрине, бұл сұрақтарға жауап қалыптасқан  жалпы философиялық негіздер тұрғысынан берілді. Мысалы: «Мәдениеттің классикалық  үлгісі» ұғымы мәдениетті — адамзаттың тарихи дамуының нәтижесі және адамзат  баласының саналы және адамгершілік қоғамдық қарым-қатынастарының қол  жеткен дәрежесі деп қарастырады. Мәдениетке байланысты қағидаларды Ағартушылық  кезеңінің ойшылдары жаңа мәдени үлгілер (адам, қоғам, мемлекет, құкық, философия және т.б.) жасауға тырысты  және өткен заман мен жаңа заманның мәдени тәжірибесін жаңаша сын елегінен өткізе отырып қарастырды. Бұл игі  мақсатты жүзеге асыруда олардың  алдында орасан зор көне және тың  материалдар көптеп кездесті.

Ортағасырлар мен кайта  өрлеу дәуірінен бастап зерттеле бастаған Көне заманның тарихи, философиялық, ғылыми және көркем әдебиетінен басқа, олардың назарынан археологиялық  ескерткіштер, халық мәдениетінің шығармалары, саяхатшылардың дүние жүзінің әр елдері жөніндегі суреттемелері, түрлі  тілдер жайындағы мәліметтер тыс  қалған жоқ. Осыншама бай фактілерді есепке ала отырып, ағартушылық дәуірінде Адамзат мәдениетін тұтастай қабылдауға талпыныс жасалынды. Мәдениеттің мән-мағынасы табиғаттағы дүниежүзілік күштердің (құдайтағаланың құдыретін де ескергенде) батыл іс-әрекетінің нәтижесі мен жемісі деп есептелді. Бірақ сол кезеңнің өзінде-ақ «табиғат» пен мәдениеттің» гармониялық бірлігіне шүбә келтіру, оларды бір-біріне қарсы қою сарыны байқала бастады (Әсіресе Жан Жак Руссоның еңбектерінде).

Ж. Ж. Руссо сол кездің өзіне-ақ ғылым мен өнердің адамдардың табиғатын өзгерте алатынына  күмән келтірді. Оның бұл көрегендігін бүгінгі күнгі адамзат баласының  тағдыры, яғни "прогрестің кейбір қайғылы  іздері, салдарлары" айқын көрсетіп отырған сияқты. Руссо ғылым мен  өнердің жандануы қоғамдық прогреске  нұқсан келтіргендігін дәлелдеуге тырысты. Оның ойынша, ғылым мен өнердің  дамуына байланысты адамдардың «табиғи» жағдайы бұзылады, адамгершілік кері кетеді, қоғамдық теңсіздік орын алып, адамның бостандық сезімі аяққа  басылады. Ол былай деп көрсетті: - «Адам еркін болып туады, бірақ ол өз тіршілігін әрқашанда күреспен өткізеді»

Күн тәртібіне қойылған бұл  ойлар мен пікірлерге қарап Руссо  өркениеттің рахатынан мүлде  бас тартып, өткенге, яғни «тағылыққа»  қайта шақырған екен деген түсінік  туып қалмауы керек. Ол адамзат болмысының қарама-қайшылықтары адамның алғашқы  кауымдық құрылыстан бастап өркениетке деген құлшынысы жолындағы тарихи қозғалысының қарама-қайшылықтарынан  келіп туындайтынын көрсете білді. Қалай болғанда да, Руссо жаңа ғана туындап келе жатқан «буржуазиялық  мәдениетті» сынай отырып, «табиғи  адам» ретінде көне заманның «тағы» адамдарын ерекше бағалаған. Бұзылған және моральдық жағынан азғынданған "өркениетті" ұлттарға Руссо патриархалдық  даму сатысында өмір сүрген адамзат  қоғамдарының тазалығы мен адамгершілік қасиеттерін қарсы қойды.

Адамзатты қоғамдық - тарихи тұрғыдан нақтылы қарастырғандардың  бірі — Джанбаттиста Вико. Ол адамзат  тарихының үйлесімділік мәселелеріне, оның заңдары мен ережелеріне  баса назар аудару негізінде «адамзат баласының үздіксіз даму» идеясын  алғаш рет ұсынған болатын, бұл  идея бойынша барлық ұлттар өз дамуында үш дәуірді басынан кешіреді - «құдайлар  ғасыры», «батырлар ғасыры» және «адамдар ғасыры». Ұлы неміс философы Иммануил Кант (1724-1804) «ақыл-ойға» табынған. Ол француз ағартушыларының дүниенің негізінде «ақиқат», «қайырымдылық», «сұлулық» деп ессптейтін идеяларын  қолдай отырып, мәдениет ұғымын моральдық  тұрғыдан басқаша қарастыруға әрекет жасады. Осы орайда Канттың «мен үшін екі құпия нәрсе бар, олар: жұлдызды аспан мен адамның ішкі рухани дүниесі» деген қағидасы кеңінен таралғандығын атап өткен жөн. Болмыстың адамгершілік (моральдық) жағына ерекше мән бере отырып, ол мәдениетті адамды хайуандардан айыруға мүмкіндік беретін құдайдың адамға берген ерекше қабілеті деп қарастырып, адам бойындағы қайырымдылық пен ізгілік қасиеттерді «келісімді императив» деп атады. Кант этикасының негізгі заңы бойынша, адамға тек «құрал» деп қарау күнә болып саналады. Дәл осыған ұқсас идеяларды Спиноза, Фейербах, Маркс, Фрейд сияқты ұлы философтар да айтқан болатын. Демек, Канттың ұғымынша, «мәдениет — табиғаттан бостандық патшалығына» барар жол, ендеше Кант ілімінің маңыздылығы — оның мәдениетті гуманистік тұрғыдан қарастыруында.

XIX ғасырда мәдениет мәселелерімен  тығыз айналысқан ғалымдардың  бірі — ағылшын ойшылы Эдуард  Бернетт Тайлор (1832-1917) болды. Ол  «мәдениет жөніндегі ғылым —  реформалар жөніндегі ғылым»  деп тұжырымдай отырып, мәдениетті  үздіксіз даму үстіндегі процесс  деп қарастырды. Тайлор өркениет  кең, әрі этнографиялық мағынада  — білімнен, наным-сенімдерден, өнерден,  адамгершіліктен, заңдардан, салт-дәстүрлерден  және қоғамның мүшесі ретінде  адамның игерген дағдылары мен  түрлі қабілеттерінен құралады  деп есептеді. Нақты идеалды тұрғыдан  қарастырсақ, мәдениет — жеке  адам мен бүкіл қоғамды адамның  бақыты мен болашағы жолындағы  құндылықтарды дамыту арқылы  адамзат баласын жан-жақты жетілдіру  болып табылады. Демек, Тайлор  мәдениетке адамның ақыл-ойы мен  еңбегінің жемісінің тізбектері  ретінде, дәлірек айтқанда, материалдық  және рухани құндылықтар ретінде  қарады. Тайлордың ілімінде барлық  заттар мен идеялар бір-бірінен  туындап жатады. Мұндай көзқарасты  эволюциялық деп атау дәстүрге  айналған. Оның ойынша, барлық ұлы  адамдар өзінен бұрынғы әріптестерінің  шығармашылығын жетілдіріп, не соған  сүйеніп отырады.  

Тайлордың басты жаңалықтарының бірі - мәдениет атауларының бастамасы, тіпті негізі болып табылатын  діннің шығуының анимистік теориясын  өмірге келтіруі. Бұл теория бастапқы қандай дін болса да (Тайлор оны  «кішкентай дін» деп атаған) «тағы (дикарь) философтың» жанның кабілетіне, рухтың адам денесінен бөлініп шығатынына деген сенімнен шықты деген тұжырымға  негізделген. Біздің Көне замандағы  ата-бабаларымыз үшін жұмбақ болған түс көру, галлюцинация, летаргиялық  ұйқы, өліп-тірілу және т.б. түсініксіз табиғат құбылыстары «кішкентай діннің» қалыптасуына әсер етті.

Егер Кантта, мәдениеттің  мағынасы - адам бойындағы хайуандық  сезімдік бастауды ақыл-ойдың немесе адамгершіліктің (моральдың) көмегімен  жеңуге әкеліп тіресе, ұлы ойшылдардың  бірі Фридрих Вильгельм Шеллинг (1775-1854) мәдениетті эстетикалық тұрғыдан ұғынып-меңгеруді басты орынға қойып, мәдениеттің басты мазмұны —  адамдардың көркемдік қызметі деп  жариялады. Шеллингтің эстетикалық  көзқарастары оның «Өнердің философиясы» (1802-1803) атты еңбегінде толық баяндалған. Автор бұл кітабында адамның шығармашылық қызметінің басқа да түрлерінен көркемдік шығармашылықтың артықшылығын, тіпті өнердің ғылымнан да, адамгершіліктен де жоғары тұратындығын дәлелдеуге тырысқан. Көне заманнан бастап XIX ғасырдың аяғына дейінгі мәдениеттанымдық ойдың дамуын ғылыми тұрғыдан қарастыра отырып, мынадай қысқаша қорытындылар жасауға болады. Еуропада кеңінен тараған мәдениет жөніндегі ұғым діни сипатта болды және ол мынадай қағидаларға келіп тірелді:

а) мәдениетті – ақыл-ойдың  не табиғи сезімнің көмегі арқылы түсіну (энциклопедистер);

ә) мәдениетті - ішкі адамгершілік заңдарының көмегімен тану (Кант);

б) мәдениетті эстетикалық, көркемдік шығармашылық қызмет арқылы білу (Шеллинг);

в) ең соңында мәдениеттің  адамзаттың тегіне қатыстылығы және оның абсолюттік идея мен дүниежүзілік рухты жүзеге асырудың құралына айналғандығы (Гегель);

г) адамзат мәдениеті үздіксіз дамып - өркендей отырып эволюция мен  прогрестің жалпы заңдарына сөзсіз бағынады.

Бірақ біз қарастырған  кезеңде мәдениеттің материалдық  негізіне мән берілмей (әңгіме Л.Г. Морган мен Э.Б. Тайлордан басқа Маркске  дейінгі мәдениет жайындағы концепциялар туралы болып отыр), мәдениетті тек  құдайдың шапағатымен ғана байланыстырып, бұл ұғымға мәдениеттің — ғылым, адамгершілік, философия, құқық және т.б. сияқты салаларын ғана енгізген.

2. Мәдениет ұғымының қалыптасуы

Мәдениет (латын cuItura өңдеу, егу деген сөзден шыққан). Мәдениет адам жасаған әлем сияқты «екінші  табиғат». Мәдениет адамдардың өмір сүрген ортасымен қарым-қатынасы. Қарым  қатынас нәтижесінде қалып тасқан ерекше құбылыс. Мәдениет әр түрлі әлеуметтік құрылым, топтардың, жіктердің, ұлттардың, жеке адамдардың өмір сүруі жағдайына  сәйкес болып қалыптасады. Қоғамда  адам тілегінен тыс мәдениет қалыптаспайды. Мәдениеттің дамуы қоғамды ілгері жылжытады. Мәдениетке бірден бір ой бөлген Абай Құнанбаев.

Сократ, Спенсер, Блинский, Чернышевский сияқты ойшылдар Мәдениеттану жеке пән  ретінде ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде  қалыптаса бастады, сондықтан да оны әлі де болса да буыны бекімеген  жас ғылымдар саласына жатқызамыз. Мәдениеттану мәдениет туралы ғылым, сонымен  қатар философиялық ілім, өйткені  ол философияның басты саласы мәдениет философиясын қамтиды. Қазіргі кезеңдегі  материалдық және материалдық емес өндіріс орындары еңбекке қабілетті, технологиялық мәдениетті игерген  адамдарды қажет етеді. Осыған орай, соңғы кездері педагогикалық  құжаттардағы «технологиялық мәдениет», «еңбек мәдениеті» ұғымдарының мәнін  көпшіліктің дұрыс түсінуі қажетті  шарт болып табылады.

Мәдениет негізінде екі  үлкен түрде болады: материалдық  және рухани.

1.      Материалдық  -  бұл өндірістегі құрал-саймандар  техника, құрылымдар және тағы  басқалар.

2.      Рухани  — бұл ғылым, өнер, әдебиет  тағы басқалар.

Мәдениеттің бұлай бөлінуі  белгілі шартқа байланысты Олардың  арасында тығыз байланыс, қатынастар бар. Осылардың нәтижесінде олар бір-біріне әсер етеді. Мысалы, адам ойындағы кейбір ғылыми-техникалық жобалар, тұжырымдар нақтылы өмірде жаңа техника, сайман, басқа құрал-жабдық түріне айналады. Ал жаңадан пайда болған техника, құрылғы, технология, жаңа ой-пікірлер, тұжырым, теория жасауға мүмкіндік туғызады. Материалдық мәдениет құрамына еңбек құралдарымен бірге барлық қолмен, ақылмен өңделген еңбек заттары жатады. Олардың мазмұны мен түрі мәдениеттің даму сатысын көрсетеді. Сондықтан мәдениеттегі қазіргі бардың, болашақтың сабақтастық байланысын тани білу қажет. Өткендегі құрал – саймандар із-түссіз жоғалып кетпейді.

Адамдар күнделікті өмірде мәдени құбылыстарды әртүрлі түсінеді. Біреулері мәдениетті қоғамдағы құндылықтарды адамдардың жете ұғынуы, саналы түрде меңгеріп алуы десе, екіншілері – қоғамдағы адамдардың білім мен тәрбие алу процестерінде пайда болған адамның саналы ақыл-ойы, мінезі, оның ойлау қабілеті, сезімі ретінде қарайды.

  Мәдениет — тұтас бір құбылыс, оны зерттегенде жүйелі талдау әдісі қолданылады. Бұл әдісті екі тұрғыда қолдануға болады.

1) мәдениет қоғамның оның  әрбір саласының сапалық сипаттамасы  ретінде болады.

2) мәдениет жүйе ретінде,  яғни, оның құрылымы, оған кіретін  бөліктер, элементтер, олардың арасындағы  байланыс-қатынастарды, мәдениеттің  жүйелік салаларын зерттейді.  Адам іс-әрекеті дамуының өзі  мәдени құбылыстың жеке көрінісі  болады.

Мәдениеттің мәні мен мазмұны  оның құрылымымен тығыз байланысты. Ал, оның құрылымы күрделі болғандықтан әртүрлі элементтерден, бөліктерден  тұрады. Мәдениеттің негізгі элементтерінің ең бастысы және осыған сәйкес басты  атқаратын қызметі таным, яғни таңба  – символдық элемент болып  саналады. Халықта «күш — білімде» деген сөз бос айтылғаны белгілі. Білім әр уақытта белгілі бар ұғымдар, түсініктер арқылы қалыптасып, тілде көрініс тауып, анықталады.

Әлемдік мәдениет ырғақтарын анықтаған соң, қазақ мәдениетіне  тоқталайық. Қазақтар — Қазақстан  Республикасының негізгі тұрғындары, әлемдегі жалпы саны 13 миллионнан асады, исламдық суперөркениеттің солтүстік  шығыс жағын мекендейді, діні жағынан  ханифиттік мағынадағы мұсылман сунниттер, Алтай тіл бірлестігінің түрік  тобының қыпшақ топтамасына жатады. Бұл мәдениетті түсіну мақсатында алдымен  оны кеңістік өрісі мен уақыт  ағынында қарастырып, кейін қазақ  мәдениетінің типтік ерекшеліктерін айқындайық. Қазақ мәдениеті еуразиялық Ұлы  дала көшпелілерінің мұрагері болып  табылады.

Әрбір ұлттық мәдениет бос  кеңістікте емес, адамдандырылған қоршаған ортада әрекет етеді. Мәдени кеңістік оқшау, мәңгіге берілген енші емес. Ол тарихи ағынның өрісі болып  табылады. Мәдени кеңістіктің маңызды  қасиеті — оның тылсымдық сипаты. Мысалы, «ата қоныс» ұғымы көпшелілер үшін қасиетті, ол өз жерінің тұтастығының кепілі және көршілес жатқан мекендерге де қол сұғуға болмайтындығын мойындайды. Қауымдық қатынас мекендер егемендігінен  туады. Ата қоныстың әрбір жағрафиялық  белгілері халық санасында киелі  жерлер деп есептелінеді, яғни қоршаған орта киелі таулардан, өзен- көлдерден, аңғарлар мен төбелерден, аруақтар жататын молалардан т.б. тұрады. Олардың  қасиеттілігі аңыздарда, жырлар мен көсемсөздерде болашақ ұрпақтарға мұра ретінде қалдырылған.

Белгілі бір парасаттылық, ізгілік, ұстамдылық, интуициялық жоғары қабілеттері жоқ адамдар қатал  далада өмір сүре алмас еді. Кеңістікке үйлесімді мәдениетте адам мен табиғаттың арасында «қытай қорғаны» тұрған жоқ. Керісінше, мәдениет олардың арасындағы нәзік үндестікті (гармонияны) білдіретін дәнекер қызметін атқарады. Қазақтың төл мәдениетінде экологиялық мәселе әдептіліктік жүйесіндегі обал және сауап деген ұғымдармен тікелей байланыстырылды.

Табиғат аясындағы мәдениетті қатып-сіңіп қалған, өзгеріссіз әлем дейтін пікірлер де әдебиетте жиі кездеседі. Алайда, бұл осы мәдениетке тынымсыз қозғалыс тән екендігін аңғармаудан туады. Шексіз далада бір орында тоқталып қалу көшпелілік тіршілікке сәйкес келмейді. Ол мезгілдік, вегитациялық заңдылықтарға бағынып, қозғалыс шеңберінен шықпайды. Әрине бұл қозғалыс негізінен қайталанбалы, тұрақты сипатта болады. Қуаң даланы игеру табиғатты өзгертуге емес, қайта оның ажырамас бір бөлігіне айналуға бағытталған. Яғни, адам табиғат құбылыстарына тәуелді болып қалады.

Бұл жерде ең алдымен көшпелілер өміріндегі жылқының ерекше бір қызметіне  назар аударған жөн. Жылқыны адам еркіне көндіру арқылы адамзат кеңістікті меңгеру ісінде үлкен қадам жасады. К.Ясперстің пікірі бойынша, тағылықтан өркениетке өтуде жер суару жүйелерін  жасаумен, жазудың ашылуымен, этностардың  пайда болуымен қатар жылқыны  пайдалана білу адамзат үшін өте  маңызды болды. Жылқыны пайдалана  білу шектелген кеңістіктен бүкіл  әлемді игеруге бағытталған қадам  еді. Бұл әртүрлі мәдениеттердің сұхбаттасуына мүмкіндік берді. Әрине, бұл сұхбаттасу көптеген жағдайда зорлық-зомбылық арқылы жүзеге асқанын  ұмытпаған да жөн.

Сонау көне заманнан халықтар солтүстіктен оңтүстікке, шығыстан батысқа  қарай (немесе керісінше) қозғалыста болған. Белгілі болжам шумерліктердің Қосөзен аңғарына Орталық Азиядан келгенін, үндігерман тайпаларының оңтүстікке жылжып, Үндістан, Иран, Грекияға енгенін, түрік тайпаларының Кіші Азияны жаулап алғанын көрсетеді. Қытай империясы мен Үндіге көшпенді түрік-моңғол тайпалары ылғи қысым жасап отырған. Белгілі ғұлама А.Вебердің пікірі бойынша, көшпелі тайпалардың кеңістікті игеруі «халықтардың Ұлы қоныс аударуы» атты құбылысты әкелді. Бұл қазіргі өркениетгердің қалыптасуына үлкен себебін тигізді. Осы айтылғандардан адамзат тарихында жылқыны пайдалана білудің маңызы зор болғандығын көреміз.

Жылқыны кеңістікті жеңу мақсатында әсіресе, көшпелі халықтар шебер  пайдалана білген. Ат пен көшпенді біріккен жан болып көрінеді. Мұны көрші халықтардың миф-аңыздарынан  да анық байқаймыз. Мысалы, ежелгі грек мифологиясындағы қанатты түлпар Пегас  бүкіл елді қан қақсатқан жауыз  Химераны өлтіруге көмектеседі. Ал салт атты көшпенді скифтің метафорасы — кентавр Хирон өзінің досы атақты Прометейге көмек беру үшін мәңгілік өмірден бас тартады. Бұл сарынды ертедегі шумерлік жырдағы Гильгамеш пен көшпенді Энкидудың достығынан да аңғарамыз.

                              3 Қазақ мәдениетінің қалыптасуы

Атқа мінген адам жерден өзінің босай бастағанын, еріктілік  мүмкіндіктерінің молайғанын және ғарышқа  жақындай түскенін сезінеді. Жер-Ана  оны қаншама босатқысы келмесе  де, ол шексіз әлемге өзінің қадамын  нық басады. Халық дәстүрінде де тәй- тәй қадам басқан нәрестенің тұсауын кеседі. Кеңістікті игеруге көшпелілер үшін жылқыдан басқа да себебін тигізген қолға үйретілген жануарлар болған. Себебі далада тек малшылар мен үй малдарынан басқа да тіршілік иелері бар. Олардың ішінде иттің алатын орны бөлек. Қазақ «ит — жеті қазынаның бірі» деп бекерден-бекер айтпаған. Егер қой мен сиырдың өнімдерін қажеттікке жарату үшін оларды бағу жеткілікті болса, онда ит пен жылқыны баулу, үйрету керек. Бұл үлкен шеберлік пен төзімділікті талап етті. Тек сол жағдайда олар адамның көмекшілеріне айнала алады. Кейін осман түріктері бұл тәжірибені өз империясындағы халықтарды ұстап тұруға пайдаланды.