Инвестициялық бағдарламаның экономикалық мәні, ҚР-да даму кезеңдері

өндірісті және өнімдерді  сатуға кететін шығындарды мейлінше азайтуға қол жетеді.  Сол сияқты бизнес – жоспарлар әзірленеді, маркетинг қолданылады, тиіммді  басқару жүйесі – менеджмент  іске асыралы.

Мұның барлығы терең  экономикалық білімді қажет етеді. Қазіргі нарықтық  жағдайда тек мынадай мынадай ғана корпоратив өміршең бола алады, егер  де ол нарық талабын аса сауаттылықпен және компонентілікпен анықтайтын, сұраныс талабын қанағаттандыратын өнімдерді өндіру ұйымдастыратын және және білікті қызметкерлерге жоғары табыспен, ең соңында, көп пайданы табуды қамтамасыз ете алатын болса.

Келешекте өндірісті  жүргізуге маманданған экономистер  үшін кәсіпорынның экономикалық  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Инвестициялық бағдарламаның экономикалық мәні, ҚР-да даму кезеңдері

1.1Инвестициялық бағдарламаның сипаттамасы

 

Экономикалық әдебиетте  инвестиция түсінігіне анықтама беру жөнінде

көп талас жоқ.  Қалыптасқан  пікір  бойынша оның құрамына пайда, табыс және әлеуметтік эффект алу  мақсатында экономика салаларының  барлық нысандарына, кәсіпкерлік қызметті дамытуға жұмсалатын меншік және интеллектуалдық құндылықтардың барлық түрі енеді.  Инвестиция құралы ақша қаражаттарынан,  мақсатты банк несиелерінен,  үлестік жарналардан, акциялар мен басқа да бағалы қағаздардан, қозғалатын және қозғалмайтын мүліктерден (ғимараттар, қондырғылар, материалдар  т.б.)  жерді пайдалану құқығынан, табиғи қорлардан т.б. тұрады.  Инвестициялық қызметтін  негізгі нысаны инвестициялық жобаларды жүзеге асыру болып  табылады. Бұл жерде инвестициялау үрдісін қаржыландыру үрдісінен ажыратып алған жөн. Егер инвестициялау қорларды көрсетілген жобалар бойынша орналастыру болса, онда қаржыландыру осы қорлардың көздерін қамтамасыз етеді.

Кейбір әдебиеттерде инвестицияны күрделі қаржы ретінде қарастырады. Мұндай қателіктің себебі,  инвестициялық қорларды нақты пайдалану нысанының анықталмауында.  Егер күрделі  қаржы негізгі қорларды қарапайым және ұдайы өндіруге бағытталған болса, онда инвестициялар құрылыс - монтаждау  жұмыстарының, керекті қондырғылардың және басқа шығындардың құнын қамтиды. Яғни,  инвестиция түсінгі күрделі қаржы түсінігінен әлдеқайда кең. Сонымен, инвестициялық қызмет дегеніміз «Заңды тұлғалардың, азаматтардың және мемлекеттің инвестицияларды жүзеге асыру жөніндегі практикалық іс - әрекеттерінің  жиынтығы»  болып табылады. Олар төмендегідей инвестициялық сфераларды жүзеге асырады:  а) күрделі құрылыс;  б) қаржы капиталын пайдалану сферасы;  в)  қозғалатын және қозғалмайтын мүлік нарығында мүліктік құқықтарды жүзеге асыру сферасында  (кепілдік құқықтарды, ипотекалық несиені қоса есептегенде).

Инвестициялардың күрделі қаржыдан тағы бір айырмашылығы, олар материалдық  емес активтерді  (жер бөліктерін пайдалану құқығы  мен  табиғатты  пайдалану нысандары, паттентер, авторлық құқықтар, тауарлық белгілер,  сауда маркалары, лицензиялар және т.б.)  ұлғайту үшін де жұмсалынады.  Материалдық емес активтерді құру және ұлғайтуды қаржыландыру үшін қолданылатын негізгі көздерге амортизациялық төлемдер, таза пайда коммерциялық және басқа да банктердің саудалары, қор нарығынан түсімдер және т.б. жатады.

Инвестициялар әр  түрлі меншік  түрлеріндегі кәсіпорындардың айналым  активтеріне де жұмсалады. Кәсіпорындардың  айналым активтері өндіріс сферасындағы  (өндірістік запастар, аяқталмаған  өндіріс, келешек кезеңдер шығындары  ж.б. ) , айналым сферасындағы (дайын өнім, ақша қаражаттары т.б.) айналым қорларынан тұрады.

Инвестициялау жөнінде шешім қабылдаудағы негізгі мәселе – инвестициялық  жобаларды объективті бағалау. Жобаларды  бағалау оңай шаруа емес, себебі сөз жалпы экономикалық мақсаттарға қол жеткізу үшін мемлекет деңгейінде  жүргізілетін жобалар туралы болып отыр. Инвестициялық жобалардың тиімділігін бағалауда таза ағымдағы құн, рентабельділік, ішкі табыстылық, өтелу мерзімі сияқты көрсеткіштерді есептеумен қатар, ақшаның қазіргі және келешек кезеңдегі құнының айырмасын да анықтау керек.

Бұндай есептеулер не үшін қажет ?  Өйткені, ақшаның қазіргі кездегі  құны бойынша есептелген шығындарды табаспен салыстыру мүмкіндігін  туғызу керек. Сол себепті, жобаны жүзеге асыру кезіндегі ақша құны бойынша есептелген табыстар, инвестициялау жөнінде шешім қабылдаған кезеңдегі ақша құнымен қайта есептелуі тиіс.

Бұл есептеудің дисконттау деп аталатыны  белгілі, және ол төменгі формула  бойынша жүргізіледі:

1.1.1

бұл жерде; S_d - дисконттау мөлшерлемесі немесе ақшаның қазіргі кездегі құны;

mt – ақшаның келешектегі құны;

а – пайданың талапты  нормасы немесе  ақшаның уақытша  құны;

n – ақша құнының өсуі байқалатын жылдар  саны.

Осындай есептеулердің  нәтижесінде инвестициялық жобалардың таза қазіргі құнын анықтаймыз. Келтірілген (дисконтталған) табыстарды келтірілген шығындар көлеміне бөлу арқылы жобаның рентабельділік деңгейін есептеп шығаруға болады. Қарастырылып отырған инвестициялық жоба бойынша шешім қабылдау үшін оның ішкі табыстылық көрсеткішін пайдаланады. Ол көрсеткіш жобаны жүзеге асыру кезеңіндегі  инфляция деңгейінің ықпалын көрсетеді.  Яғни, инвестициялық жобаны жүзеге асырудың зиянсыз болуына сенімді болу үшін, есепке алынатын инфляция деңгейі қандай болуы керек деген сұраққа жауап береді.

Мемлекеттің инвестициялық  қызметін реттеуде шетел инвестицияларын  тарту мен тиімді пайдалану маңызды  рөл атқарады. Кестедегі көрсеткіштерге жүгінсек, олардың үлесі 1995 жылғы 1,5 пайыздан 2003 жылы 38,6 % - ға дейін өскен.

Шетел инвестицияларында  жетекші орындарды  Жапония, АҚШ, Ұлыбритания, Оңтүстік  Корея т.б. алып отыр. Айта кететін бір жайт, инвестициялық белсенділікті жоғарлатуға  ұйымдастырушылық – құқықтық және салық жүйелеріндегі жиі өзгерістер, халық шаруашылығының салалық және аумақтық басқару жүйесіндегі айқынсыздық т.б. кедергі болуда.

Отандық және шетелдік инвесторлар  үшін инвестициялық қызметтің, оның ішінде шетелдік инвестициялық тартудың негізгі қағидаларының тұрақты  болуы өте маңызды. Олардың арасында инвестициялық қызметтің экономикалық және әлеуметтік қағидасы негізі болып саналады. Осы қағиданы басшылыққа алу – яғни, инвестициялық жобаның жоғары рентабельділігімен, тікелей инвестициялар мен инвестициялық кредит берудің қолайлы жағдайларымен, жоғары бәсекелестігімен ерекшеленуі.

Шетел инвестицияларын  тартудың тағы бір негізгі қағидасы – ол келісілген істің екі жаққа  да пайдалы болуы.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.2.Инвестициялық бағдарламаның жіктелуі

Негізгі қорға қаржы жұмсау (өндірістің негізгі қоры) босалқы қорларға, резервтерге, сондай  ақ пайда, дивиденд және  басқа да табыс табу мақсатымен құнды қағаздар шығаруға ұзақ мерзімді капитал бөлуді инвестиция деп атайды.  Инвестицияны материалдық – заттық және ақшалай нысанына бөлуге болады. Материалдық –заттық инвестиция – ол салынуға  тиісті өндірістік және өндірістік емес объектілер, жабдықтар, машиналар және т.б., сонымен қатар, ол – ауыстыруға немесе техникалық парктерді кеңейтуге, материалдық заттарды басқа инвестициялық тауарларды арттыруға  бағытталған, ал инвестияның ақшалай нсаны болса, ол – ақшалай капиталдыңматериалдық – заттық инвестициясын жасауға, инвестициялық тауарларды қамтамасыз етуге жұмсалады.

Өндірістегі жалпы инвестицияны өнім инвестиция деп атайды.  Ол негізінен капиталдың (негізгі қор)  атауын қолдауға  бағытталады. Жалпы инвестиция біріктірушінің екеуінен қосылады. Оның ішінде біреуі – амортизация. Ол – негізгі өндіріс құралдарының ұдайы тозу және оның құнын өндірілетін өнімге көшіру процесі.

 Екінші біріктіруші таза инвестиция – бұл капиталдың қаржы жұмсау негізгі қорларды арттыру, өсіре беру, ғимараттар салу, өндіру және  қондыру, қуаттылығын жаңғырту мақсатында іске асырылады. Материалдық өндіріс салалаларындағы инвестициялармен қатар, олардың едәуір бөлігі әлеуметтік – мәдени салаларына, яғни ғылым, білім, денсаулық, дене шынықтыру, спорт, қоршаған табиғи ортаны қорғай, осы салалардағы жаңадан салынатын объектілерге, олардағы қолданып жүрген техника мен технологияларды одан әрі жетілдіруге жұмсалады.

Кәсіпорынның инвестициялық  қызметі – оның жалпы шаруашылық қызметінің ажыратылмайтын бөлігі болып  табылады. Кәсіпорынның экономикасында инвестицияның маңызы орасан зор. Қазіргі  өндіріс үшін ұзақ мерзімді факторлардың маңызының өсуі ерекше. Егер де кәсіпорын ойдағыдай жұмыс істейтін , өнімнің сапасын арттыратын, шығындарды азайтатын, өндіріс қуаттарын кеңейтетін, өзінің шығарған өнімдердің бәсекеге жарамдылығын арттыратын және рынокта өзінің жайғасымын нығайтатын болса, онда капитал салу қажет және оны салу пайдалы. Сондықтан да оған инвестициялық стратегияны мұқият әзірлеп, жоғарыдағы айтылған мақсаттарға жету үшін оны үнемі жетілдіріп отыру қажет.

Кәсіпорынның инвестициялық  стратегиясы екі біріктіруден анықталады: көлемі және және ресурстар сипаты, сол, сияқты нарыққа және бәсекеге жарамдылығы. Бұл екеуінің біріктілігін талдау кәсіпорынның стратегиясын қисынға келтіруге мүмкіндік береді.

Сонымен, жалпы  түрінде  инвестиция ақша қаражаты ретінде, банктік  салықтар, акциялар және басқа да құнды  қағаздар, технология, машиналар, жабдықтар, лицензиялар, оның ішінде тауар белгілеріне, несиелер, кез келген басқа да мүліктер немесе мүліктер құқығы, зиялы құндардыкәсіпкерлік қызмет объектілеріне немесе басқа да қызмет түрлеріне пайда (табыс) және әлеуметтік нәтижеге жет  мақсатында пайдаланады.

Инвестициялық қаржы  жағынан анықтамалығы – бұл табыс  табу мақсатында шаруашылық қызметіне  жұмсалатын активтердің (қаржы) барлық түрлері. Ал экономикалық жағынан экономикалық анықтамалығы – ол құруға, кеңейтуге, қайта құруға, негізгі капиталды техникамен жарақтандыруға, сол сияқты айналмалы капиталға осымен байланысты емес өзгерістерге жұмсалатын шығыстар деп түсіндіруге болады. Шынын айтқанда, тауар – материалдық босалқы қорлардың өзгерістері көпшілігінде негізгі капиталға жұмсалатын шығыстар қозғалысын түсіндіреді.

Нарықтық экономикада  инвестиция кез келген формада қаржы  жұмсау процесі ретінде табыс  табуға немесе қандайда болмасын басқа  да нәтижеге жетуге тығыз байланысты.

Инвестиция – бұл  ресурс, оны жұмсай  отырып, болжаланған нәтижеге жетуге болады. Сонымен, инвестицияның мәні инвестициялық қызметтің екі жағын өзіне ұштастырады: ресурс шығындары және нәтижелік, яғни инвестициялар өз нәтижелерін бермесе, онда олар пайдасыз болғаны.

Инвестициялар қаржы  ресурстарын пайдалануды қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді күрделі қаржылар формасында жүзеге асырылады. Инвестициялардың түрлері бойынша тәуекелдік (венчурлік), тікелей, портфельдік және аннуитеттік болып бөлінеді.

Венчурлік капитал – үлкен тәуекелге байланысты жаңа саладағы қызмет көрсетудегі жаңа акциялар формасында шығарылатын инвестициялар болып табылады. Венчурлік капитал жұмсалған қаржының үлкен өтелімділігі есебіндегі өз өзінен байланысты емес жобаларды инвестициялайды. Ол өзіне түрлі формадағы капиталды ұштастырады: несиелік, акционерлік, кәсіпкерлік.

Тікелей инвестициялау – шаруашылық субъектілерінің табыстар түсіруіне және осы субъектіні басқаруға қатысу құқығын алу мақсатындағы жалға капиталға жұмсалуы болып табылады.

Портфельдік инвестициялар – портфельді қалыптастыруға байланысты (түрлі инвестициялық құндар жиынтығы) және құнды қағаздарды сатып алу, сол сияқты басқа да активтер болып есептеледі.

Аннуитеттік – тұрақты аралық уақыт арқылы салымшыға елеулі табыс әкелетін, сақтандыру және зейнетақы қорларына жұмсалатын қаржыларды көрсетеді.

 

1.3.Қазақстан Республикасындағы  инвестициялық қызметі және оның   даму кезеңдері

 

Инвестиция – бұл мемлекет ішіндегі немесе шетелдегі пайда көру үшін экономиканың әртүрлі салаларына салынатын мемлекеттік және жеке капиталдың ұзақ мерзімді салымдары.

Инвестиция барлық қоғамда  да экономиканы нығайтудың негізі болып  табылады. Сондықтан оны тиімді пайдалану  жолдарын анықтау және қрсымша көздерін ашу – еліміздің қазіргі даму сатысындағы басты міндеті. Оны  шешу үшін Республикамыздағы ғылыми тұрғыдан негізделген инвестициялық саясат жүзеге асырылуы қажет. Ол халық шаруашылығының әр түрлі саласында пайда табу мақсатымен ұзақ мерзімді капитал қорын жасауға бағытталғаны жөн. Біріншіден, инвестициялық саясат негізді болу үшін күрделі қаржыны тиімді пайдалануды, қоғамдық өндірісте тепе-теңдікті қамтамасыз етудің жолдарын анықтау керек. Екіншіден, инвестициялық саясат негізді болу үшін – күрделі қаржыны пайдалану, оны кеңейту жолдары, табиғи ресурстарды өндіретін өңдейтін және ол өнімдерді пайдаланатын салалар арасындағы ғылыми негізделген ара қатынас болуы шарт.

Көптеген шетелдік компаниялардың кәсіпкерлері, фирмалар, жеке бизнесмендер Қазақстандағы инвестициялық климатты жоғары бағалауда. Бай табиғи ресурстарға, аграрлы және өндірістік патенциялға сай геосаяси жағдайға пайдалы кәсіби мамандандырылған маман кадрлар және білікті арзан жұмыс күші халықаралық қатынастардың саяси жағдайында тұрақтылығымен ерекшеленеді.

Шетелдік капиталдың назарын приоритетті стратегиялық мәселе ретінде жариялай отырып, Қазақстан сонымен қатар дүниежүзілік шаруашылықтағы интеграция үшін керекті цивилизациялы заңды үкімет базасын құруға қажетті қызметтерді және ашық экономикаға өтуді жүзеге асырады.

«Шетелдік инвестициялар  туралы», «Тікелей инвестицияны мемлекеттік қолдау туралы» заңдар қабылданды. Қазақстан Республикасының Президенті  Нұрсұлтан Назарбаев 1997 жылы «Қазақстан Республикасы экономикасының тікелей және шетелдік инвестициялық назар аудару үшін приоритетті секторлар қатарын бекіту туралы» және «Жеңілдік пен преференция жүйесінің жалпы жағдайын және олардың инвесторлармен арасындағы келісім жүргізуде ұсынылу тәртібін бекіту туралы» бұйрықтарын шығарды.

1997 жылы республиканың   құқықтық нормативтік пакеті  инвестициялық қатынастарды ұлттық  және халықаралық деңгейде реттеу бойынша Қазақстан Республикасының «Тікелей инвестицияны мемлекеттік түрде қолдау туралы», «Құнды қағаздар нарығы туралы», «Құнды қағаздармен арадағы келіссөздерді тіркеу туралы» Заңдарымен толықтырылды.

Сонымен қатар инвестицияны қорғау туралы үкімет аралық келіссөздердің толық қатары бекітілді.

Қазақстанда шетелдік инвестициялар  кез келген объектіге және барлық рұқсат етілген ұйымдасқан-құқықтық формадағы қызмет түрлерінде жүзеге асырылады, соның ішінде шетелдік фирмаларды құру жолымен, яғни олардың филиалдары мен қызметкерлері толығымен шетелдік инвесторларға жататын немесе оларға мүліктің бір бөлігі қарайтын біріккен кәсіпорындар жатады.

Ұлттық және халықаралық  деңгейде Шетелдік инвесторларға республикада реинвестиция үшін және тауарларды айналымға шығару немесе басқа да мақсаттарды өз атқарған жұмыстарынан түскен пайданы өз қалаулары бойынша пайдалануларына кепілдік беріледі.

Қазақстан экономиканың приоритетті  секторларында тікелей  инвестицияны назарға ұсыну бойынша  ақпараттық – презентациялы жұмыстар белсенді түрде өткізеді.

Қазақстанда жұмыс істейтін инвесторлармен тікелей сұхбатты қамтамасыз ету мақсатында, сонымен қатар  инвестициялық қызметпен байланысты проблемалы мәселелерді оперативті шешу мақсатында Мемлекет басшылығының үкімімен 1998 жылдың 30 маусымында Қазақстан Республикасының Президенті қатысуымен шетелдік инвесторлар кеңесі құрылды.

Кеңестің негізгі қарастыратын мәселелері:

1. Қазақстан Республикасының  Президентіне инвестициялық қызмет   мәселелерін реттейтін үкіметтің жүзеге асыруы бойынша  ұсыныстарды, ірі инвестициялық бағдарламаларды және Қазақстан  Республикасының халықаралық мәні бар жобаларын реттеумен  байланысты мәселелер бойынша ұсыныстарды қарауға беру.

2. Инвестициялық климатты, сонымен қатар шетелдік инвестиция  стратегиясын жақсарту бойынша нұсқауларды өңдеу.

3. Дүниежүзілік экономикалық процесте ел экономикасының  интеграциясы бойынша ұсыныстарды қарастыру.

Кеңес жиналыстарында кең  мәселелер спектрі қарастырылады.

• Қазақстан Республикасының инвестициялық имиджін жақсарту
• Қазақстан Республикасының сот жүйесі
• Салық салу және салықтық ұйымдастыру жүйесін жақсарту
• Заң процесінің транспаренттігін  жоғарылату
• Шетелдік жұмыс күшін әкелуді лицензиялау
• Инвестициялық келіспеушіліктер соттан бөлек рұқсат беру, ұрыстарды болдырмау
• Көрші елдермен тарифті саясат координациясы және транспортты тариф
• Бюрократизммен және коррупциямен күрес
• Инвестицияны саяси және регулятивті тәуекелдерден сақтандыру.

2007 жыл ішінде Кеңестің  бес жұмысшы топтары арасында  жиналыс өткізілді (үкімет, салық салу, шетелдік инвесторлар қызметі жөнінде, Қазақстан Республикасының инвестициялық имиджін көтеру, мұнай газ секторлары мәселелері бойынша).

Қазақстан келісімді  түрде орташа жандық көрсеткіш бойынша  ТМД мемлекеттерінің шетелдік инвестициялары арасында лидер болды, яғни 1993-2003 жылдар периоды бойынша шамамен халық бойынша тікелей шетелдік инвестиция 2003 долларды құраған.

Еуропалық одақ және АҚШ  Қазақстанды нарықтық экономикалық ел ретінде қабылдады. Ол Қазақстанның ішкі саудасында жақсы көрінеді.

Дүнижүзілік Банк Қазақстанды  инвестицияға бейімделген 20 елдің қатарына қосты.

Халықаралық салық және инвестиция бойынша орталығының  президенті Даниель А. Уитт «Инвестицияда  объекті ретінде – Қазақстан  еуразиялық және жаңа нарықтық экономикалы шығыс – еуропа елдері арасында ерекше орын алады» - деп санайды.

Филипп Моррис фирмасының қызметкері Мегги Вагнер фон Ледебурдың пікірі бойынша: «барлық ТМД елдерінің  ішінде Қазақстанға ғана  қолайлы  салық және инвестициялық режим  орнату мүмкіндігі туды» деді.

Экономиканың түрлі  секторларына өз инвестицияларымен  ірі трансұлттық компаниялар  және дүниежүзіне танымал фирмалар қатары келіп жұмыс істей бастады.

Филипс петролеум компаниясы мен Жапониялық Инпекс компаниялары Қазақстанға алдын – ала премия ретінде Қашаған жерінің бір бөлігі үшін 500 млн. доллар төледі.

Қытайдың ұлттық мұнай  газ компаниясы Өзен, Ақтөбе кеніштерінің үш жобасы үшін суммарлы инвестициясы 9,5 млрд. долларды құраған.

1998 жылдың қыркүйегінде ҚазМұнайГаз  «Қазақстан – Каспийшельфпен» «Инпекс норд каспиан ЛТД» «Жапония ұлттық компаниясымен» «Флипс петролеуммен» мұнай кенішін өндіруге келісімге қол қойды. Келісімнің жалпы құны – 2 млрд. долларды құраған. Одан басқа Жапония Қазақстанға 1 млрд. доллар көлемінде несие бөліп отыр.

1998 жылы дүниежүзінің құрылыс  компаниялары арасында лидері, жапон  фирмасы «Тэйсэй» -Қазақстанның  жаңа астанасы – Астана қаласын  салуда тендерді жеңіп алған  «Курагава» архитектуралы компаниясының  кеңесшісі болды. 

Жапониялық фирма «Марубени» денсаулық сақтау және матом өнеркәсібі салаларында жобалар ұсынды.

ЕББР Қазақстанда қаржыландыруға, сонымен қатар, реконструкциялар мен  жеке және жаңадан республиканың  приватицияланған кәсіпорындарының модернизациялануы  үшін арнайы постприватизациялы қорын құрды. ЕББР-дің қаржылық қоры шамамен 30 млн. долларды құрайды.

Бүгінде Қазақстанда дүниежүзінің барлық транснационалды лауазымды  компаниялары жұмыс атқаруда, олар қолайлы инвестициялық климат құру бойынша дүниежүзілік қаржылық қоғамдастықтың   мойындауына куәлік етеді.

Қазақстан экономикасына шетелдік инвестициялардың 1993 жылғы 1-ші жартыжылдығы мен 2007 жылдың жиын көлемі 28 млрд. долларды құраған 

Егер 2006 жылдың қорытындысы бойынша  Қазақстанда 4,6 млрд. доллар болған болса, 2007 жылдың тек  6 айы периоды бойынша республикадағы тіклей шетелдік инвестиция 2,5 млрд. долларды құраған.

Қазақстан экономикасының инвестициялау  көлемі бойынша лидерлері қатарында  АҚШ- 29,7 %, Ұлыбритания 13,5 %, Италия 7,1 %, Нидерланды 6,9 % орын алып отыр.     

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Қазақстан Республикасындағы инвестициялық бағдарламаларға баға беру

2.1. Мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыру барысы талқыланды

 

Мемлекеттік бағдарламалар бойынша Үкімет басшысы бірқатар өңірлерде атқарылып жатқан жұмыс барысын саралады. Премьер-Министр Экономика және бюджетті жоспарлау министрлігіне бірқатар тапсырмалар берді. Селекторлық мәжілісте құжаттар толық дайын болмай жатып, кейбір инвестициялық жобаларды қаржыландыру орын алып отырғаны атап көрсетілді. Қойылып отырған талаптарға қарамастан, бірқатар нысандардың құрылысы басталып жатады. Үкімет басшысы Экономика және бюджетті жоспарлау, Қаржы министрліктеріне жергілікті әкімдіктердің ұстап тұруға қауқары жетпейтін нысандарды қаржыландырмауды міндеттеді. Мәселен, әкімдіктер мектеп құрылысын салуды жоспарласа, олардың өз мүмкіндіктеріне сәйкес сол нысанды қаржыландыруға сенімді болуы талап етіледі. Сондай-ақ, Үкімет басшысы жергілікті атқарушы органдарға бекітілмеген жобалық-сметалық құжатсыз нысандар құрылысын жүргізбеуге көңіл бөлу керек.

Екінші мәселе бойынша министрдің айтуынша, «Жол картасы» негізінде жасалып жатқан жұмыстар өз деңгейінде атқарылып келеді. Дегенмен, кейбір өңірлерде біршама кемшіліктер кездеседі. Аталған мәселеге байланысты Премьер-Министр өткен аптада Мемлекет басшысына үш жылға арналған алдағы бюджеттің негізгі параметрлері жайында баяндағанына тоқталды. Осы орайда Мемлекет басшысы ел Үкіметіне бірқатар нақты тапсырмалар жүктеген. Атап айтқанда, бүгінгі таңда кездесіп отырған қиындықтарға қарамастан, алдағы жылы да «Жол картасы» бойынша жүзеге асатын жұмыстарды жалғастыруды тапсырған. Ендігі кезекте ел Үкіметі осы бағытта бюджет аясында қажетті ресурстарды табу мүмкіндігін қарастырады.

Сыр өңірінде «100 мектеп, 100 аурухана» жобасы бойынша 7 мектеп және 2 денсаулық сақтау мекемесінің құрылысы жүргізілуде. Өткен жылы Шиелі ауданында 640 орындық мектеп пайдалануға берілсе, биылғы жаңа оқу жылында Арал қаласы, Әйтеке би, Жосалы, Жалағаш кенттерінде, Қызылорда қаласы мен қалаға қарасты Қызылжарма ауылдық округіндегі 1200 орындық білім ошақтары жеткіншектерді қабылдайтын болады. Сонымен қатар, алдағы екі жыл көлемінде облыс орталығында перинаталды орталық пен қалалық аурухана іске қосылады.

Облыс көлемінде «Жол картасы» бойынша атқарылып жатқан жұмыстар өз деңгейінде жүргізіліп келеді. Осының нәтижесінде білім, денсаулық сақтау және әлеуметтік мекемелер ғимараттары жөндеуден өткізілу үстінде. Бұл бағытта жасалып жатқан іс-шаралар жөнінен біздің өңір еліміз бойынша орта көрсеткіштен жоғары келеді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.2. ҚР шетелдік инвестициялар  ағымын талдау

 

Қазақстанда инвестициялық  қызмет- қаржыландырудың ішкі және сыртқы көздері есебінен ұдайы өндіріс  процесінің қайта дамуына бағытталған. Мемлекет бұл комплексті құруға арналған факторлар, дүниежүзілік шетелдік капиталды назарға алып отыр.

Бұл қатаң позицияны  ҚР Президенті Н. Ә. Назарбаев «Біздің  міндетіміз – Қазақстанды дүниежүзілік қоғамдастықтың көзқарасы бойынша  инвестиция үшін, инвесторларды маңызды  салаларда белсенді түрде ұсынатын қолайлы орын» деп ерекше атап кеткен.

Республикада толығымен  қабылданған инвесторларға қолайлы  жағдай жасауға арналған шешімдер шетелдік инвесторларының Қазақстан экономикасына  біршама ағын көлемін бейімдеді. Оған бүгінгі күнде шамамен 40 елдер  өзінің қаржы ресурстарын салады. Соған байланысты мемлекетпен тікелей инвестицияны назарға алу бойынша келісім жасалды. (кесте - 2).

Кесте – 2                    ҚР тартылған шетелдік инвестициялар ағыны

№	Көрсеткіштер	2005жыл	2006жыл	2007жыл	Барлығы
1	2	3	4	5	6
15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41	Испания Италия Кайман аралдары Канада Кипр Қытай Либерия Ливан Лихтенштейн Нидерланды Норвегия Біріккен Араб эмираты Польша Солтүстік Корея Молдова Ресей Румыния Словакия АҚШ Түркия Франция Чехия Швейцария Швеция Япония Басқа да елдер Халықаралық ұйымдар	4,6 488,3 12,8 490,5 4,3 211,9   3,7 21,2 211,1 17,2 0,4 2,2 67,9 19,9 211,7 1,5 0,1 1460,4 58,1 64,9 1,7 361,0 1,5 32,1 76,7 7,5	5,0 469,1 21,9 165,4 14,6 64,7 34,7 1,3 13,2 401,2 18,2 1,2 1,2 45,6 2,6 214,4 4,9 0,2 1011,3 70,5 123,6 4,1 520,0 2,8 59,6 9,9 0,4	2,6 375,7 28,4 8,3 24,0 248,6 74,4 2,0 7,9 612,2   0,9 1,8 86,3 7,4 197,6 27,3 2,4 1088,0 110,1 161,3 2,4 630,5 6,8 96,1 14,3 32,2	12,2 1333,1 63,1 664,2 42,9 525,2 109,1 7 42,3 1224,5 35,4 2,5 5,2 199,8 29,9 623,3 33,7 2,7 3559,7 238,7 349,8 8,2 1511,5 11,1 187,8 100,9 40,1
	Барлығы	4556,6	4106,4	4607,6	13270,6

 

Жоғарыда ҚР тартылған шетелдік инвестициялар ағыны туралы мәліметтер көрсетілген. Кесте мәліметтері  жалпы 40 елдер және халықаралық ұйымдар  бойынша берілген.

Кесте мәліметтеріне көз жүгіртетін болсақ, онда ҚР 2005 – 2007 жылдар аралығында тартылған шетелдік инвестициялардың көп көлемін АҚШ, Ұлыбритания және Швейцария құрайды. Ал нақтырақ сөз қозғайтын болсақ АҚШ-н осы жылдар аралығында 3559,7 млн АҚШ доллары, Ұлыбританиядан 1815,9 млн АҚШ доллары және Швейцариядан 1511,5 млн АҚШ доллары ҚР тартылған.

Сонымен қатар ҚР 2005-2007 жылдары  ең аз көлемде тартылған инвестициялар  көлемін Богам аралдары, Бельгия  және Германия мемлекеттері көрсетіп отыр. Бұларға нақты тоқталып кететін  болсам Богам аралдарынан мемлекетімізге 3 жылдар аралығында небәрі 0,9 млн. АҚШ доллары, ал Германиядан 2005 – 2006 жылдар аралығында ешқандай қаражаттар тартылмай, тек ғана 2007 жылы 1,0 млн. АҚШ доллары және бельгиядан 2005 – 2007 жылдары 1,5 АҚШ доллары тартылғанын айта аламыз.

Қазақстан келісімді  түрде орташа жандық көрсеткіш бойынша  ТМД мемлекеттерінің шетелдік инвесторлары арасында лидер болды, яғни 1993 – 2003 жылдар периоды бойынша шамамен  халық бойынша тікелей шетелдік инвестиция 2003 долларды құраған.

Елімізге шетелдік инвестицияларды жүзеге асыру варианттарын таңдау кезінде шетелдік инвесторлар екі негізгі маментті есепке алады: алатын табыстың шешімі және тәуекелдік дәрежесі. Егер осы екеуінің арасындағы арақатынас минималды деңгейден аз болса, онда инвестор инвестициялау туралы шешімді қабылдамайды. Егер үкімет жобаның жүзеге асыруына қызығушылық білдірсе, ол күтілген табыстың мөлшерін дотациялар, әр түрлі жеңілдіктер, кепілдіктер беру жолымен арттыра алады.

Сонымен менің ұсынатын ұсынысым,алдағы кезеңде ҚР отандық  инвесторлардың жағдайын ойлап, соларды жетілдіру шараларын жасағанымыз дұрыс болар еді. Себебі біздің қаражаттарымыз шетелдерге кетіп жатыр. Егер өзіміздің отандық инвесторлар болса, онда біздің қаражаттарымыз өзімізде қалар еді және шетелдерге жалтақтамас едік.

 

2.3. Экономика салалары  бойынша негізгі капиталға салынатын  инвестицияларды талдау

 

Төменде экономика салалары бойынша негізгі капиталға салынған инвестицияларды көруге болады. (кесте -3).

 

Кесте – 3          Экономика салалары бойынша негізгі капиталға салынған                 инвестициялар

                                                                                                                        

Көрсеткіштер	млн. тг	Инвестиция жалпы көлеміндегі  үлес салмағы	2007 ж
1	2	3	4
Барлығы	316353	100	147,0
Ауыл шаруашылығы, аң аулау және орман шаруашылығы	2234	0,7	79,8
Балық аулау және  балық  өсіру	6	0,0	-
Өнеркәсіп	189142	59,8	129,2
Тау кен өнеркәсібі	151142	47,8	118,2
Өңдеуші өнеркәсіп	34566	10,9	229,4
Электр энергиясын өндіру және бөлу	3434	1,1	100,2
Сауда, автокөлік жөндеу, тұрмыстық заттарды және жеке тұтыныс  заттарын жөндеу	9497	3,0	210,1
Мейрамханалар мен  қонақ  үйлер	1250	0,4	145,2
Көлік және байланыс	23671	7,5	147,9
Қаржылық қызметтері	449	0,1	208,4
Жылжымайтын мүлікпен жүргізілетін операция аренда және тұтынуға қызмет көрсету	76455	24,2	289,1
Мемлекеттік басқару	2350	0,7	32,1
Білім беру	1679	0,5	98,3
Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету	1118	0,4	174,5
Коммуналдық, әлеуметтік және жеке қызмет көрсету	5854	1,9	101,5