Ипотекалық несие: мәні мен қажеттігі

МАЗМҰНЫ 
 

КІРІСПЕ.......................................................................................................................3                                                                                
 

I ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  ИПОТЕКАЛЫҚ НЕСИЕ 

ЖҮЙЕСІ  ЖӘНЕ ОНЫҢ НЕГІЗГІ  ӘДІСТЕРІ………………………………….5 

1.  Ипотекалық несие: мәні мен қажеттігі.................................................................5                                                        

1.2  Ипотекалық несиелеудің үлгілері……………………………………………..10

1.3  Қазақстан  Республикасының ипотекалық несие жүйесін ұйымдастыру….13 

II ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  ИПОТЕКАЛЫҚ НЕСИЕ 

ЖҮЙЕСІНІҢ ТАБЫСТЫЛЫҒЫ МЕН  ТӘУЕКЕЛДІЛІГІ…………………22

2.1 Несиені  есептеу әдістері………………………………………………………..22                                                                             

2.2 Табыстылық пен тәуекелділік деңгейлерін зерттеу………………………….27 

ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………………………………….37                                                                                               

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ………………………………………………39                                                                      
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

КІРІСПЕ 
 

Қандай  да экономикалық қызмет болмасын ол адамдардың өмір сүру деңгейін жоғарлатуға бағытталады. Яғни, экономикалық дамуда әлеуметтік мәселе бірінші орында болады. Ал осы  әлеуметтік мәселелердің ең бастысы  қандай да жеке тұлға болмасын ол отбасын  құрап, өзінің баспанасы болуын қалайды. Бірақ әрбір жас отбасылардың қазіргі таңдағы элиталық немесе қарапайым үйлерді алуына қаражаттары  жетпейді. Сонымен қатар әрбір  тұлғаның өзінің жеке кәсібімен шұғылдануына, және де көптеген әлеуметтік қажеттілікттерге қол жеткізуіне жағдайы келе қоймайды. Осы әлеуметтік мәселелерді шешуде несиелеу механизмінің маңызы ерекше. Осы аталған қажеттіліктерге  байланысты қаражаттары шамалы бірақ, тұрақты жалақылары бар азаматтарды  несиелеудің ең ыңғайлы жолы мен  түрі ипотекалық несиелеу болып табылады.

Ипотека термині – кепілдік, кепілзат немесе кепілге салу деген мағынаны білдіреді. Ипотекалық несие дегеніміз –  бұл құны бар мүліктерді кепілге  қойып, соның есесіне ұзақ мерзімге берілетін несие түрі.

      Ипотекалық  несиелеу формасы әлемніңң дамыған  елдердің барлығында дамыған және ол елдердегі халықтың 30-40% ипотекалық несиелер арқылы тұрғын үйге ие болады. Ал Қазақстанда бұл көрстекіш 2005 жылдардың соңғы мәліметтері  бойынша 11,7 мың отбасын құрап, бар  жоғы 6% шамасында болып отыр.

Бірақ та экономика заңдылықтарынан белгілі  болғандай, банктердің немесе несие  беру ұйымдарының, және де қарапайым  халықтың белгілі бір табысқа  қол жеткізуі үшін тәуекелге баратыны айқын. Табыс деңгейі неғұрлым жоғары балса, тәуекел деңгейі де соғұрлым жоғарылайды.                     

      Сондықтан ипотекалық несиелеуді дамыту, және оның тәуекелдігін азайту Қазақстанның алдында  тұрған үлкен мәселелердің бірі болып  отырғандықтан, мен дипломдық жұмысымның тақырыбын «Қазақстан Республикасындағы ипотекалық несиелеу әдістерінің тәуекелін зерттеу» деп алдым. Бұл тақырыптың өзектілігі ипотекалық несиенің жүргізілу механизмін, еліміздегі ипотекалық несие жүйесінің даму барысын, табыстылығы мен тәуекелділігін және мәселеелрін қарастыра келе болашақтағы даму жағдайын сипаттау болып табылады.

Тәуекел  банктің,  сақтандыру  мекемелерінің, пайдық немесе зейнеткерлік қорларының, белгілі қаржы қызметтерін орындайтын  тұлғалардың потенциалды ұтылысының (максималды мүмкін болатын) бағасы болып  табылады. Институцияналды инвесторларға максималды мүмкін болатын ұтылыстар барынша, белгіленген шамадан аспауы қажет. Кері жағдайда қаржылық тұрақсыздықтың пайда болу ықтималдығы бар. Осындай жағдайдың орындалмауы үшін не істеу керек?  Тәуекелді басқару жүйесін құру қажет. Тәуекелді басқарудың маңызы, біріншіден, тәуекелді оқиғаның басталғандығының белгілі деңгейін болжамдау, екіншіден, мүмкін болатын жағдайсыз нәтижелердің мүмкіндік мөлшерін төмендету шараларын қолдану.   Тәуекелді басқара алу үшін, оның көлемдік бағасын білу қажет. Жағдайсыз оқиғалардың болу ықтималдығын және ұтылыс көлемін өлшей білу керек.           Коммерциялық банктер өзінің күнделікті қызметінде көптеген               көлемдегі тәуекелдің түрлерімен қақтығысады (бағалық, несиелік, валюталық). Ол банктер тәуекелдің барлық түрінге арналған күнделікті маниторингқа жеке түрінде қалай, банктің барлық портфелдеріне де сол сияқты тәуекелді бағалаудың тиімді әдістерімен жетілдіруі тиіс. 

Қазақстан экономикасы өтпелі кезеңді болғандықтан өз құрамында ашық нарықтық және әкімшілік  жүйелерін қамтиды. Реформа кезеңдері  көптеген макроэкономикалық проблемалаларға  әкеп соқты. Соның ішінде әсіресе, инфляция, инвестициялық күйзеліс, бюджет дефициті, мемлекеттік қарыздардың жылдам өсуі, тұрақсыздық пен тәуекелдіктің  жоғарғы деңгейі. Сондықтан қолданыстағы Қазақстанның қаржылық нарығында пайда  болған тәуекелді бағалайтын моделдер банктерге және кәсіпорындарға осындай  экономикалық нәтижелердің кері әсерлерін  реттеуге негіз болды. Мұндай мәселелерді  шешуде, шет ел мемлекеттерінің тәжірибелерін  де қарастыра кеткен жөн. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  ИПОТЕКАЛЫҚ НЕСИЕ

ЖҮЙЕСІ  ЖӘНЕ ОНЫҢ НЕГІЗГІ  ӘДІСТЕРІ 

         1.1  Ипотекалық  несие: мәні мен  қажеттігі 
 

«Ипотека» түсінігі алғаш рет б.э.д. VI ғасырдың басында Грецияда пайда болды  және ол қарыздардың белгілі бір  жер иеліктеріне және онымен байланысты құрылыстар арқылы қарыз берушіге міндеттемесін  қарыз етумен қатысты болды. Бұл  үшін міндеттемелер рәсімделген, ал қарыз алушының иелігіндегі жер  теориясының шекарасында осы  көрсетілген меншік аталған сомада қарыз берушінің талабын қамтамасыз ету мақсатында қолданылатындығы жайлы  жазылған бағана қойылатын болған. «Ипотека» деп аталған мұндай бағанада жер иесінің барлық келіп  түскен қарыздары белгіленген.

  Біртіндеп ипотека ортағасырлық еуропалық заңдарына ене бастады. Грецияда ол XIV жүзжылдықтан ерте емес кезде пайда болған. Францияда XIV ғасырдың сонында ашық (жария) емес ипотека әрекет еткен. Европалық мемлекеттердің заңдарында ипотеканың екі сипатты белгілері бар. Біріншіден ол жылжымайтын мүлікке қатысты қолданылған, екіншіден кепілге қойылған иеліктерді сату, қарыз берушімен емес, сот шешімімен жүзеге асырылады.

      Ипотекалық  несиелеу коммерциялық және арнайы маманданған  банктермен, несие-қаржы мекемелерімен, жылжымайтын мүлік (жер, тұрғын үй, өндірістік немесе коммерциялық айналымдағы жылжымайтын  мүлік) кепілдігімен берілетін ұзақ мерзімді қарыздар  болып табылады. Оған меншік құқы несиелеу кезінде  кредиторға өтеді, бірақ мүлік қарыз  алушының пайдалануында болады. Уақытша  меншік құқығын алу, қарыз алушының қарызды өтегенге дейін кепілге  қойған мүлікті сата алмайтындығын  және тек несиені өтегеннен соң  ғана кепілден босатылған мүлікке басқару  құқы оған қайтарылатындығын білдіреді.

      Несиелеудің кепіл формасының  механизмі мен  процедуралары кепілдеме міндеттемелері, кепіл болушылық және күрделілік, әсіресе, жылжымайтын мүлік жағдайында ипотекалық несиелеу механизмінің мәні, яғни белгіленген мерзімде қарыз  алушының төлем міндеттемесін орындамаған  жағдайда (негізгі қарыз - проценттер сомасын қайтару) банктің кепілге  қойылған жылжымайтын мүлікті меншігіне  алу құқығын растайтын кепіл  міндеттемесін, қарыз алушы банк кредиторға береді.

      Ипотеканың  пайда боу қажеттілігі тауар  айналымының дамуы және жылжымайтын  мүлікпен жасалатын келісімдердің  көбеюімен түсіндіріледі. Ипотекаға  сәйкес міндеттеме кепілмен қамтамасыз етіледі, ең бастысы ол кепіл берушінің, яғни қарыз алушының пайдалануында  болады.

      Кең мағынада, ипотекалық несиелеу жүйе ретінде  ипотекалық несиелерді беру процесінде капитал нарығынан қаржылық ресурстарды  тарту механизмдерін де, жылжымайтын  мүлік нарығындағы операцияарды да көп факторлы біртұтас механизм болып табылады.

      Ипотекалық  нарық – банктермен және басқа  мекемелермен үй шаруашылықтарына баспананы  сатып алу мақсатында, осы үй кепілдігімен берілетін ипотекалық несиелер және ипотекалық несиелік ресурстарды тарту  мақсатымен нарықта орналастыратын қаржы активтерінің нарығы. Осылайша, ипотекалық нарық қаржы нарығының  ипотекалық сегментімен және ипотекалық несиелерді ұсыну және ол бойынша  қызмет көрсетумен байланысты банктік  қызметтер нарығы сегментінен қалыптасады. Ипотекалық несиелер нарығы бірінші  реттегі нарық және екінші реттегі  нарық болып бөлінеді.

      Бірінші реттегі нарықта ипотекалық несие  беріледі және сатылуы мүмкін. Бұл  нарықта қарыз алу үшін кредитор тікелей бір-бірімен шарттық қатынастарға түседі. Мысалы, коммерциялық немесе ипотекалық банк азаматтарға несие ұсынады. Бірінші реттегі нарық субъектілері арасындағы қатынастар, несиелік шарт немесе салынған мүлік турады актісі деп аталатын негізгі құралдың көмегімен  және ол арқылы құралады.

Салынған  мүлік туралы актісі – несиені  қамтамасыз етуге қарыз алушының меншігін салуға байланысты қарыздық міндеттемесі; несие берушіге қарыз  алушының беретін жылжымайтын мүлік  кепілдігі туралы қарыздық мүлік.

Ипотекалық  ссуда алу барысында толтыратын салынған мүлік актісі арнайы несиелік келісім шартты білдіреді. Салынған мүлік туралы актісінің екінші реттегі  нарығының міндетті, басқа аймақтардағы басы артық несиелік ресурстарды, яғни оларға деген тапшы аймақтарға несиелеу мақсатында тартуды қамтамасыз ету  болып табылады.

      Қарыз алушы мен банк арасындағы қатынастарға сәйкесінше салынған мүлік актісінің  формасы мен заем түріне, клиенттің  жалпы әлеуметтік статусы және мүлік  жағдайы, жылжымайтын мүлік ерекшеліктері, несие мөлшері, қарыз капиталы нарығында  жалпы жағдай және басқа да факторларға  әсер етеді.

      Салынған  мүлік туралы акттің бірінші реттегі  нарығы- нақты жылжымайтын мүлік  объектілерін кепілдікке ала отырып жеке тұлғаларды несиелеуге байланысты ипотекалық банктер мен басқа  да қаржы мекемелерінің қызметтерін тікелей қамтитын жалпы несие-қаржы нарығының сегментін білдіреді. Сызба түрінде бұл нарықтық қатынастарды былайша көрстеуге болады:  

Клиент

(қарыз алушы)

Жылжымайтын мүлік

Салынған мүлік актісі

Нарықта салынған мүлік актісін ұсыну

Ипотекалық 

банк

Сурет.-1  Бірінші реттегі нарықтағы субъектілер  мен құралдар байланысы

      Клиент  банкпен несиелік шартты жасағаннан соң, ол несие сомасын уақтылы  қайтару және процестерді төлеу, оны пайдалану бойынша өзіне  міндеттемелерді ала отырып, оның мәнісінде ипотекалық жүйемен қарым-қатынасындағы  қажеттіліктері бітеді.

      Қарыз алушыға қарағанда, бұл туралы банкке қатысты айтуға болмайды. Банк үшін, клиентермен екі жақты қарым-қатынастарды жүргізу және сәйкес салынған мүліктің актісі портфелін толтыру, ипотека  нарығындағы тиімді қамтамасыз етудің тек бір жағы ғана болып табылады. Ипотекалық банктің екінші маңыздығы  жағы клиенттерге ұсына алатын несиелік ресурстарды толтыруы болып саналады.

      Екінші  реттегі нарықта ипотекалық несие  бойынша берілген салынған мүлік  актісі сатылады, яғни жылжымайтын  мүлікті кепілге ала отырып. Несие  берге нбанк және компания салынған мүлік актісімен қамтамасыз етілген  бағалы қағаздар шығарады да, оларды басқа  инвесторларға сатады.

Салынған  мүлік актісі екінші реттегі нарығының  негізі субъектілеріне:

1. Ипотекалық несиелерді беруге маманданған несие-қаржы мекемелері мен ипотекалық банктер;
2. Қуатты эмиссиялық – қаржы корпорациялары (ЭҚК), олар банктерден бірінші реттегі салынған мүлік актілерін сатып алады және айырбасқа жылжымайтын мүлікке салынған мүлік актілерімен қамтамасыз етілге нәр түрлі бағалы қағаздарды шығаруды қамтамасыз етеді, яғни ипотекалық несиелердің секьюритизациясын жүзеге асырушы делддалдар болып бағаланады.
3. Басқа банктер, зейнетақы қорлары, сақтандыру компаниялары, азаматтар және т.б. түрінде нақты ақшаға ЭҚК-дан бағалы қағаздар  сатып алатын инвесторлар.
4. ипотекалық несиелерді сақтандырумен айналысатын делдалдар.

Екінші  реттегі ипотекалық нарықта айналыста  жүретін бағалы қағаздардың әр түрлі  сипаттамалары бар, несие тәуекелінің  бар болуы, ипотекалық пұлмен қамтамасыз етілуі дәрежесі сияқты.  Бұл нарықты  ұйымдастырудың және қызметінің негізгі  мақсаты, ақырғы тұтынушылар үшін, несиелік ресурстар арзандату болып табылады. Арзандату ипотекалық несиелеу суюбъектілері  үшін қосымша ресурстарды ұсыну  есебінен жүзеге асырылады, олардан  ипотекалық несиелерді қайта сатып  алу жолымен.

Екінші  реттегі нарықтың атқаратын қызметтері келесідей:

1. Өтімділікті қамтамасыз ету;
2. Тұрғын үйді қаржыландырудың циклдігін азайту. Капитал жетіспеушілігі жағдайында тұрғын үй құрылысының мөлшері әдетте шұғыл төмендейді.
3. Капиталды аймақтар арасында бөлу. Екінші реттегі нарық капитал артықшылығы бар аймақтардан, баспананы қаржыландыруға капитал жетіспеушілігі байқалған аймақтарға оның құйылуын қамтамасыз етеді.
4. несиелеу бойынша ставкалары және инвестициялық портфелінің диверсификациясындағы өзгешеліктерді тегістеу. Капиталдың мобильділігі, аймақтар арасындағы несиелер бойынша ставкаларындағы өзгешеліктерді аймақтың тәуекелге қарсы  инвесторлардың портфелін диверсификациялауға мүмкіндік береді.

      Сызба ретінде екінші реттегі нарықтың қызмет етуін былайша көрсетуге  болады:  

Салынған мүлік актілерін бағалау мен іріктеу

Салынған мүлік актілері бойынша қызмет көрсету туралы шарттары

Ипотекалық банктерден салынған мүлік актілерін сатып алу

Салынған мүлік актісімен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды шығаруы

Бағалы қағазды инвесторлар арасында орналастыру

Бағалы қағаз бойынша қызмет көрсету мен өтеу

       Ипотекалық несиенің жіктелімі:Несиелеу  объектісіне қарай:

– Жер учаскелерін иемдену – жерді жеке меншікке алуды білдіреді;

– Жер учаскелерін игеру – осы жер учаскесіне жасыл желектерді отырғызу, сонымен қатар үй құрылысы;

– Тұрғын үй құрылыс – салынған және салынып жатқан үйді сатып алуға несиені беру және тікелей үй құрылысын қаржыландыру;

– Тұрғын үй емес құрылыс - өнеркәсіптік тұрғын үй емес  объектілерінің құрылысы;

– Сақтандырылған несиелер - әр түрлі сақтандыру компанияларымен сақтандырылған;

– Басқа  кепілдемелер, бұл жағдайда несиені  қайтарудың кепілдемесі болып, сақтандыру емес, үшінші тұлғалардың кепіл болушылығы сақталады.

Ипотекалық  облигациялардың нарығына қарай:

– Бірінші реттегі нарық – ипотекалық облигацияларын эмиссиялау;

– Екінші реттегі нарық  - ипотекалық облигацияларды орналастыру және оның ары қарай даму айналысы;

– Құрылысты  жүргізушіні несиелеу – баспананың болашақ иесіне тікелей несие  беру;

– Мердігерлерді несиелеу – құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде,  ғимараттың ақырғы иесі белгісіз болған жағдайда немесе ол жобаны өз бетінше қаржыландыра алмайтын болса;

Ссуданы беру мерзіміне қарай:

– 1-жылдан 3-жылға дейін;

– 3-жылдан 10 жылға дейін;

– 10 жылдан жоғары

Экономикалық  белменді жанұялар өздерінің тұтынушылық  стандарты мен болашақтағы табыстарды күту деңгейіне қарай ол табыстарды есепке ала отырып, тұрғын үйлерді  қазір тұтынғысы келеді. Нарықта  өз баспанасын сатып алу үшін көп  жылдық жинақтаудың қажеттігі туындайтын еді. Осылайша ипотекалық несиелеудің  нарықтық қатынастар жүйесінде негізгі  ролі ол өмір стандарты мен жинақтарға байланысты күтулер арасындағы қарама-қайшылықтарды  шешуде болып табылады. баспана сияқты тауар құнының жоғары болуынан пайда  болатын ағымдағы табыстар мен тұтыну стандарттары арасындағы теңсіздік  ипотекалық несиелеудің шаруашылықта айналымда жүру қажеттігін туғызады.  

         1.2  Ипотекалық  несиелеудің үлгілері 

Ипотекалық  несиелеуді ұйымдастыру жүйесінің  шетел тәжірибелерінде әрекет етіп отырған негізгі үлгілері бар. Ипотекалық несиелеудің біршама қарапайым  және біршама жетілген үлгісі шартты түрде айтсақ, «қарапайым ашық үлгі». Бұл үлгінің бастапқы принциптік сипатына тоқталсақ, ипотекалық ссудаларға деген барлық клиенттердің жалпы  өтініші банктің меншікті және сырттан  тартылған қаражаттары: депозиттерде жатқан клиенттердің қаражаттары; банкаралық несиелер және т.б. несиелермен қамтамасыз етіледі.

Қарапайым ашық үлгінің екінші бір принциптік сипаты ипотекалық ссудалар бойынша  белгіленетін пайыз мөлшерлері елдегі  несие-қаржы нарығындағы жалпы  жағдайға тікелей тәуелді болып  табылады. Бұл тәуелділік банктердің ипотекалық несиелеуге байланысты олардың  активтеріне және ауқымына мәнді  әсер етеді.

Бұл қарастырылған  үлгіден ажыратылатын келесі үлгі «кеңейтілген ашық үлгі» деп аталады. Бұл үлгі бойынша банктердегі ипотекалық несиелеу жүйесі үшін несиелік ресурстардың қалыптасуы арнайы ұйымдастырылатын жылжымайтын  мүліктермен қамтамасыз етілген  екінші реттегі бағалы қағаздар нарығы арқылы жүзеге асырылады.

Қарапайым ашық және кеңейтілген ашық үлгілердің сипатты белгісі олар таза нарықтық ипотекалық несиелеу механизмін білдіреді. Мұндай жағдайда ақшаға деген сұраным  мен ұсыным балансы және ауқымы көбіне екі өзара байланысты көрсеткіштермен  реттеледі: 1) ссудалар бойынша банктік  пайыз мөлшері және екінші нарықта  орналасқан бағалы қағаздардың  табыстылығына  байланысты анықталатын несиелік ресурстар  бағасымен; 2) сақтандыру компанияларын  қоса алғанда ипотекалық нарықтың барлық кәсіби қатысушыларының қызметтеріне төленетін аударымдар мөлшерімен.

Ипотекалық  несиелеудің келесі бір үшінші белгісі  – бұл «балансталған автономды  үлгі» . Бұл үлгінің ең басты белгісі  оның  қызметінің жинақ-ссуда принципіне негізделуінен көрінеді. Мұндай принцип  барысында банктердің жиынтық несиелік портфелі капиталдардың ашық нарығынан  қарызға алу арқылы емес, оның орнына өзара кассалық көмек принципі бойынша  болашақ қарыз алушының қаражаттарын тарту есебінен құралады. Бұл үлгі бойынша қарыз алушы алдын  ала өзінің уақытша бос қаражаттарын сұрайтын несиенің жартылай сомасы мөлшерінде жинақтағаннан кейін ғана ссуда  алуға болады.

Бірақ та бұл балансталған автономиялық ипотекалық үлгінің өзіндік артықшылықтары да бар, яғни бұл үлгі өзінің автономиялық күшіне байланысты жалпы қаржы-несие  нарығының жағдайына тәуелсіз. Балансталған автономиялы үлгінің іске асырылуы барысында ипотекалық банк үшін қай  жерден және қандай бағада несиелік ресурс табу сұрағы мазаламайды, банкке тек  өзінің көрсететін қызметі үшін ақыл-ойға сыйымды банктік маржаны белгілеуі  қажет. Құрылыс қаражаттары бойынша  салымы табыс мөлшері және несиені  пайдаланғаны үшін төленетін пайыз  мөлшері еркін жағдайда белгіленеді. Банк мақсаты жинақтарға табыс төлемей-ақ сол төленетін табыс мөлшерінде несиенің бағасын қысқарта белгілеуіне  болады.  

1.3  Қазақстан Республикасының  ипотекалық несие  жүйесін ұйымдастыру 

Қазақстандағы ипотекалық несиелеу 90-жылдардың ортасында  пайда бола бастады. Ол кезде 1994 жылы «Жилстройбанкі» (кейіннен «Центр Кредит»  банкінің құрамына кірді) Швебил Халл қаласындағы құрылыс жинақ кассасымен серіктестік қарым-қатынас құрып (Германия), ол тұрғын үйлік несиелеудің  отандық моделін зерттеуге мүмкіндік  берді. Бұл модель Қазақстан  нарығының  ерекшеліктерін ескере келе пайдаланыла  бастады. Ең алғаш шамамен 30 млн. теңге  сомасы бар 450 құрылым жинақтауа  салымдары тартылды.

      Сонымен бірге Қазақстан Республикасы Президенті Жарлығы және ұзақ мерзімдік тұрғын үй саясатының бағдарламасына сәйкес 1993 жылдан бастап «Жилстройбанкі» тұрғын үй сатып алуға 30 жылға несиелер бере бастады. Мұндағы негізгі мақсат табыстары орташа немесе төмен қызметкерлерге үй жұмысын жақсарту (негізінен бюджеттегі қызметкерлер үшін) болып табылады. тұрғын үй бағдарламасына қатысқан 2675 адам үшін несие 5% ставка бойынша 30 жылға  берілген. Бұл шараның қайырымдылық сипатына қарамастан өз құрамында нарықтың элементтері болды және ол соңында  елеулі проблемаларды туғызды. Мұнда  сөз мемлекеттік банкке несиені  индекациялауды АҚШ долларымен жүргізуге  құқық бергені туралы болып отыр, ол несиені өтеде көптеген проблемаларға  алып келді. Әсіресе бұл проблемалардың шиеленісуі 1999 жылы ұлттық валютаның  девальвацияға ұшырап, еркін бағамның орнатылуы кезінде орын алды.

      Бірінші жүзеге асырылмаған тәжірибе Қазақстанда  ипотекалық несиелеудің жүйесін  енгізуде оны 10 жылға кейінге қалдырды. Бұл банк қызметін енгізу 2000 жылдардан басталды, ол кезде ипотекалық несиелеудің нормативтік-құқықтық актілерін шыға бастаған болатын. Оның ішінде:

– 1994 жылдың 27 желтоқсанындағы Азаматтық кодексі;

– 1998 жылдың 30 маусымындағы «Қозғалмайтын мүлікті тіркеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

– 1995 жылдың 31 тамыздағы «Қазақстан Республикасының Банктері және банк қызметі туралы» ҚР-сы Президентінің Жарлығы.

– 1995 жылғы 23 желтоқсанда шыққан «Қозғалмайтын мүлік ипотекасы туралы» ҚР-сы Президентінің Жарлығы. Онда ипотека кепіл реті түрінде анықталып, онда кепілденген мүлік немесе оның белгілі кепіл беруші немесе үшінші тұлға иелігінде және пайдалануында болады.

Берілген  сатыдағы ең маңыздысы 2000 жылы 21 тамызда  қабылданған «Ипотекалық несиелеудің  даму жүйесінің және ұзақ мерзімді тұрғын үй құрылысының қаржыландыру тұжырымдамасы» болды. Бұл құжатта  тұрғын үй құрылысындағы жағдайдың  түпкілікті сарапталынуы болып, негізгі  проблемалар анықталып, бұл жүйенің  Қзақстанда дамуына негізгі іс шаралар  тағайындалды. Сонымен бірге әлемдік  моделдер қарастырылып оның ұлттық экономикаға сәйкестері енгізілді.

Қазақстан ипотекалық компанияның негізгі  функциялары:

– Ұзақ мерзімді ипотеканың несие бойынша талап ету құқықтарын сатып алу жолымен белгіленген стандарттар негізінде несие берушілерді қайта қаржыландыру;

– Сыйақыларынан белгіленген немесе қалқымалы ставкаларымен ипотекалық құнды қағаздар шығару;

– Тұрғын үй несиелендіруіне инвесторлардың қаржыларын тарту;

– Ұлттық банкпен банк-несие берушілердің қаржылық жағдайын көрсететін мәліметтерді алу және келісім жасау;

– Банктер үшін ипотекалық несиелеуге байланысты әдістемелік ұсыныстарды құрастыру;

– Ипотекалық несиелеу сұрақтары бойынша консалтингтік қызметтерді көрсету;

      Енді  «Қазақстан Ипотекалық Компаниясының»базасында  оның қызмет етуін қарастырайық. Оның қызмет жүйесі келесідей: