Клиент-сервер Автосалон теориясы

Кіріспе

Қазіргі кезде адамзат дамуының ерекше артықшылығы - ақпараттық өркениетке көшу, адамдардың интеллектуалдық мүмкіндіктерін арттыратын есептеуіш техника мен ақпараттық технологиялардың жедел дамуы болып табылады.

Бүгінгі таңда ақпараттық қамтамасыз ету жүйесіне баса мән  бермейінше,  кез-келген әлеуметтік-экономикалық саланың алға басуы мүмкін емес.  Қазіргі  кезде  ЭЕМ-сы кең  тараған  кезде  құжаттарды  электронды  түрде өңдеу  маңызды  мәселелердің  бірі. Сондықтан, жазылып отырған курстық жұмыста ақпараттың  көлемінің уақыт өткен сайын үлкеюіне байланысты, мәліметтер қорының барлық пайдаланушылар үшін түсінікті, әрі жеңіл етіп құрылуы сияқты мәселелер ашып көрсетілген.

Курстық жұмыстың мақсаты: мәліметтер қорын құру есебін шешу мақсатында кафедрадағы экзамен нәтижелері туралы  мәліметтерді сақтайтын, оларға енуді ұйымдастыратын, оны басқаратын мәліметтер қорын құру.

Курстық жұмыс Delphi обьектілі-бағытталған тілінде жазылған және мәліметтер қорын басқару жүйесі ретінде Interbase қосымшасы қолданылады. Қазіргі уақытта Delphi корпоративтік пайдалану үшін қолданылатын мәліметтер қоры қосымшасын құруда бірден-бір кеңінен таралған құрылғы болып есептелінеді.

Курстық жұмыстың құндылығы: мәліметтерді енгізетін, өңдейтін, сұрыптайтын, берілген мәліметтер негізінде сұраныс жасай алатын  қолданушыға ыңғайлы интерфейсті программаны пайдалану.

Курстық жұмыстың құрылымы: жұмыстың алғашқы тарауында мәліметтер қорына жалпы түсінік, оның  архитектурасы, кесте құрылымына сипаттама беріледі. Ғылымның әр саласының есептері программалау тілдерінің көмегімен шешіліп, күрделі құбылыстарды зерттеу мен болжау мүмкіндіктері жаңа деңгейге көтерілді. Курстық жұмыстың екінші тарауында қосымша құрылған  орта – программалау технологияларының негізгі бағыттарының бірі – Delphi   программалау ортасына шолу жасалады. Үшінші тарауда «Кафедра бойынша экзамен нәтижелері» мәліметтер қорын жобалайтын программалық жабдықтың сипаттамасы келтіріледі. Қосымшада автоматтандырылған жұмыс орындарының құрамы төмендегідей болады:

• администратор   - деректерді өзгертіп, жаңа ақпарат енгізе алады, сонымен қатар программаны қайта құру мүмкіндігі бар;
• қолданушылар – өздеріне керекті ақпаратты керекті түрде көрсетуді ұйымдастырады, ақпарат алады.

       1. МӘЛІМЕТТЕР ҚОРЫ 

1.1  Мәліметтер қоры. Негізгі ұғымдар.

Ақпараттық технологияларда  мәліметтер қоры үлкен роль атқарады.

Мәліметтер қоры дегеніміз  – белгілі бір сипаттамасы (құрылымы) бар, өзара байланыса сақталатын ақпараттар жиынтығы. Алғашқы кезде, яғни, мәліметтер қоры түсінігі қалыптаса бастаған жылдары, бұл қорда тек қана мәліметтер сақталып жүрді. Бірақ бүгінгі күнгі мәліметтер қорын басқару жүйелері өз құрылымында тек қана мәліметтерді ғана емес, сонымен қатар тұтынушылармен немесе басқа да программалық-ақпараттық кешендермен қарым-қатынас жүзеге асырылатын әдістерді де орналастыруға мүмкіндік береді. Осылайша біз қазіргі заманғы мәліметтер қорында тек қана мәліметтер ғана емес, сонымен бірге ақпарат та сақталатындығын айта аламыз.  Мәліметтер қоры түсінігімен мәліметтер қорын басқару жүйесі түсінігі тығыз байланысты. Бұл жаңа қордың құрылымын құру, оны мәліметтермен толтыру, мәліметтерді редактрлеу мен ақпараттарды визуалдау үшін арналған программалық жабдықтар кешені. Қордың ақпаратын визуалдау деп берілген критерийлерге байланысты көріністегі мәліметтерді іріктеуді, оларды тәртіптеуді, толықтыру және шығару құрылғысына беру немесе байланыс каналдары бойынша жіберуді түсінуге болады.

Мәліметтер қорларында келесі ұғымдар қолданылады:

өріс – нысанның белгілі бір қасиетін сипаттайтын  ең кіші ақпарат бірлігі;

домен – өрістің  қабылдайтын мәндерінің жиыны;

мәліметтер  қорының құрылымы – өрістердің жиынтығы;

жазба – нысанның бір элементі үшін өріс мәндерінің жиынтығы;

мәліметтер  қорының файлы – сипатталатын нысанның элементтеріне сәйкес келетін  жазбалар жиыны.

 Мәліметтер  қоры қатынастар деп аталатын  екі өлшемді кестелер түрінде  беруді ұйымдастырады және ұсынады.  Кестені қандай да бір жиын атрибуттары бар екі өлшемді кесте ретінде елестетуге болады. Кестенің аты идентификатор болады, ол арқылы оған сілтеме жүреді. Кестенің бағандары сол немесе басқа объектілердің характеристикаларына сәйкес келеді, яғни өрістерге сәйкес келеді. Әрбір өріс сақталған мәліметтердің аты мен типі арқылы сипатталады. Өрістің аты – идентификатор. Ол әр түрлі программадағы мәліметтерді манипуляциялау үшін қолданылады. Өрістің аты латын әрпімен жазылады. Өрістің типі мәліметтер өрісінде сақталғандардың типін сипаттайды. Ол жол, сан, үлкен тексттер, әр түрлі кескіндер болуы мүмкін.

Әрбір кестенің жолы берілген кестеде сипатталған объектілердің  біреуіне сәйкес келеді, оны жазба  деп атайды және оның құрамына берілген объектіні сипаттайтын барлық өрістердің мәні кіреді. Мәліметтер қорын құрған кезде информациялардың қарама –  қайшылықсыз болуын қамтамасыз ету  маңызды. Әдетте бұл әрбір жазбаның қайталанбауын қамтамасыз ететін кілттік  өрісті енгізумен іске асады. Кілттік өріс бір немесе бірнеше болуы мүмкін. Өрістердің мәнін қолданушы өзі енгізеді және ол мәліметтер қорында сақталады. Бұл өрістерден басқа кейбір жүйелерде есептелінетін өрістерді енгізуге болады. Мұндай өрістердің мәнін қолданушы енгізбейді, ол автоматты түрде басқа жазба өрістерінің мәні негізінде есептелінеді.

Кестемен жұмыс кезінде  қолданушы немесе программа курсормен  жазбалардың бойымен жылжитын сияқты. Әрбір уақыт мезгілінде ағымдағы жазба бар және онымен жұмыс жасалады. Мәліметтер қорын құратын және оларға сұрауды өңдейтін мәліметтер қорын  басқару жүйесі МҚБЖ. Дербес МҚБЖ бір  компьютерде орындалатын жеке мәліметтер қорын құруды қамтамасыз етеді. Жеке МҚБЖ – Paradox, dBase, Access, FoxPro.

Мәліметтер қоры – қоғамның қандай да бір саласындағы немесе оның бөліміндегі нақты объектілер туралы мәліметтер жиынтығы.

Комплекстік мәліметтер қорын  бірнеше әдістермен құруға болады:

• Программалаудың алгоритмдік тілдері – Паскаль, Бейсик.
• Программалау ортасының көмегімен – Visual Basic, Delphi.
• Мәліметтер қорын басқару жүйесі деп аталатын арнайы программалық жабдық көмегімен – Access, FoxPro.

2. Мәліметтер қорының модельдері

Мәліметтер қорына   ешқандай  мәліметтер  енгізілмеген  жағдайда  да  ол  мәліметтер  қоры  болып  қала  береді. Өйткені  онда  мәліметтер  болмаған  күннің  өзінде  де,  қандай да  бір  ақпарат  бар – бұл  мәліметтер  қорының  құрылымы. Ол  мәліметтерді  енгізудің  және  сақтаудың  әдістерін  анықтап   береді. Мәліметтер  қоры  көптеген  объектілерден  тұрады ,  бірақ  солардың  ең  негізгісі  кесте  болып  табылады. Ең  қарапайым  мәліметтер  қоры   бір  ғана  кестеден  тұрады. Сәйкесінше , ең  қарапайым  мәліметтер  қорының  құрылымы   сол  кестенің  құрылымымен  анықталады.

Біз  білеміз,  екі  өлшемді  кестенің  құрылымы  жолдар  мен  бағандардан  тұрады. Олардың  аналогы  ретінде  қарапайым  мәліметтер  қорында  өрістер  мен  жазбаларды  аламыз. Өрістердің  құрамы  мен  қасиеттерін  өзгерту  арқылы, мәліметтер  қорының  құрылымын  өзгертеміз.

Қорда сақталған мәліметтер анықталған логикалық құрылымда  болады, басқаша айтқанда мәліметтер қорын басқару жүйелерін қолдайтын  кейбір мәліметтердің берілуінің моделі (мәліметтердің моделі) сипатталады. Классикалық түрге келесі мәліметтер моделі жатады:

• иерархиялық,
• желілік,
• реляциялық.

Мұнымен қатар, соңғы жылдары  келесі мәліметтер модельдері пайда  болды және практикаға белсенді түрде  ене бастады:

• постреляциялық,
• көпөлшемді,
• объектіге-бағытталған.

Басқа мәліметтер моделіне негізделген, белгілі моделдерді кеңейтетін  барлық мүмкін болатын жүйелер жасалынуда. Бұлардың қатарына объектілі-реляциялық, дедуктивті–объектілі-бағытталған, семантикалық, концептуальдық және бағытталған моделдерді жатқызуға болады. Бұл модельдердің кейбірі мәліметтер қорын, білім  қорын және программалау тілдерін интеграциялау  үшін қызмет етеді.

Кейбір МҚБЖ бір уақытта  бірнеше моделдерді қолдай алады. Мысалы, ИНТЕРБАЗА жүйесінде қосымшалар үшін мәліметтерді манипуляциялауға желілік  тіл қолданылады, ал пайдаланушы  интерфейсінде SQL және QBE тілдері қолданылады.

Иерархиялық модель.

Иерархиялық модельде мәліметтер арасындағы байланысты реттелген граф (немесе тармақ) көмегімен сипаттауға болады. Иерархиялық моделде мәліметтердің  арасындағы байланыс төмендегі суретте  көрсетілген.

Қандай да бір программалау тілінде иерархиялық МҚ-ның құрылымын  сипаттауға мәліметттердің «тармақ» типі қолданылады.

Мәліметтердің «тармақ» типі ПЛ/1 және Си программалау тілдеріндегі «құрылым»-ға, және Паскаль тіліндегі  «жазу»-ға ұқсас. «Тармақ» типі құрама болып табылады.

«Тармақ» типі өзіне ішкі типтерді (ішкі тармақты) қамтиды, оладың өздері де өз кезегінде «тармақ» типті  болып табылады. Әрбір «тармақ» типтері  «түбірлік» типтен және реттелген бағыныңқы (бос болуы да мүмкін) типтерден  тұрады. «Тармақ» типіне кіретін элементарлық типтердің әрқайсысы қарапайым  немесе құрама «жазу» типі болып табылады.  Қарапайым жазу типі бір ғана типтен, ал құрама «жазу» типі қандай да бір типтердің жиынтығынан тұруы мүмкін.

Түбірлік тип дегеніміз ішкі типтері бар және өзі ішкі тип болып табылмайтын тип. Бағыныңқы тип (ішкі тип) аталық рольді атқаратын типке қатысты ұрпақ болып табылады. Бір типтің ұрпақтары бір-біріне қатысты егіздер болып есептеледі. Жалпы алғанда, «тармақ» типі иерархиялық ұйымдастырылған «жазу» типін береді.

Иерархиялық мәліметтер қоры «жазу» типті экземплярдан тұратын  «тармақ» типті мәліметтердің экземплярының  реттелген жиыны болып табылады. Типтердің арасындағы туыстық қатынас  жазулардың арасындағы қатынасқа ауысады. Жазулар өрісі мәліметтер қорының  негізгі мазмұнын құрайтын сандық немесе символдық мәндерді сақтайды. Иерархиялық  мәліметтер қорындағы барлық элементтерді тексеру әдетте жоғарыдан төмен  немесе солдан оңға қарай жүргізіледі.

Иерархиялық мәліметтер қорында  келтірілген терминологиядан басқа  да терминология қолданылуы мүмкін. Мысалы, IMS жүйесінде «жазу» ұғымын «сегмент», «МҚ-ның жазуы» ұғымын «тармақ» типінің бір экземплярына қатысты барлық жазулар жиынтығын түсінеміз.

Компьютер жадында иерархиялық  мәліметтердің физикалық орналасуын ұйымдастыру үшін төмендегідей әдістер  тобы қолданылады:

• жадының тізбектеле үлестірілуі  бойынша сызықтық тізіммен берілуі (адрестік арифметика, сол тізімдік құрылым),

• байланысқан сызықтық тізіммен берілуі (көрсеткіштер мен  анықтамалықтарды пайдаланатын әдіс).

Иерархиялық ұйымдастырылған  мәліметтерді манипуляциялаудың негізгі  операциялары:

• МҚ-ның көрсетілген  экземплярын іздеу;

• бір тармақтан басқа  тармаққа көшу;

• тармақ ішінде бір жазудан  басқа жазуға ауысу;

• көрсетілген орынға жаңа жазуды қою;

• ағымдағы жазуды өшіру  және т.б.

Иерархиялық қордағы  мәліметтер.

«Тармақ» типін анықтау  сәйкестілігінен ұрпақ пен аталық арасында автоматты түрде тұтастылық байланысын бақылау орындалатынын  тұжырымдауға болады. Тұтастылықты бақылаудың негізгі ережесі төмендегідей тұжырымдалады: ұрпақ аталықсыз болуы мүмкін емес, ал кейбір аталықтың ұрпағы болмауы  мүмкін. Тұтастылық байланысын сүйемелдеу механизмі әртүрлі тармақтағы жазулардың арасында болмайды.

Мәліметтердің иерархиялық  моделінің жетістігіне компьютер жадының тиімді пайдаланылуы мен мәліметтермен жасалатын негізгі операциялардың орындалу уақытының көрсеткіштері жатады.

Мәліметтердің иерархиялық  моделі иерархиялық реттелген ақпараттармен  жұмыс істеуге ыңғайлы болады.

Күрделі логикалық байланыстармен ақпаратты өңдеудің қиындығы иерархиялық  модельдің кемшілігі болып табылады.Мәліметтердің  иерархиялық моделіне МҚБЖ-ң салыстырмалы түрде шектеулі ғана саны негізделген, олардың ішінен шетелдік IMS, PC/Focus, Team-Up және Data Edge және Ресейлік Ока, МИРИС  және ИНЭС жатқызуға болады.

Желілік модель.

Мәліметтердің желілік моделінде  элементтерінің әртүрлі өзара байланысын еркін бұтақ түрінде бейнелеуге болады, сонымен бірге мәліметтердің  иерархиялық моделін жалпылайды. Желілік МҚ-ң тұжырымдамасы алғаш  рет толық КОДАСИЛ тобының  ұсыныстарында баяндалған.

Желілік мәліметтер қорының  схемасын сипаттау үшін типтердің екі  тобы қолданылады: «жазу» және «байланыс». «Байланыс» типі келесі екі «жазу» типі үшін анықталады: ұрпақ және аталық. «Байланыс» типі айнымалысы байланыс экземпрляры болып табылады. Желілік  мәліметтер қоры жазулар жиынтығынан  және жиындардың сәйкес байланыстарынан  тұрады. Байланысты қалыптастыру үшін ерекше шектеулер қажет емес. Егер иерархиялық құрылымда жазу-ұрпақтың тек бір ғана жазу-аталығы болса, мәліметтердің желілік моделінде жазу-ұрпақтың жазу-аталықтар саны еркін алынады (өгей аталық Желілік типті қордағы мәліметтердің физикалық орналасуы, иерархиялық МҚ-дағыдай әдіспен ұйымдастырылуы мүмкін.

Желілік типті МҚ-н манипуляциялаудың  негізгі операциялары:

• МҚ-да іздеу;

• аталықтан бірінші ұрпаққа  көшу;

• ұрпақтан аталыққа көшу;

• жаңа жазу құру;

• ағымдағы жазуды өшіру;

• ағымдағы жазуды жаңарту;

• жазуларды байланысқа қосу;

• жазуларды байланыстан  шығару;

• байланыстарды өзгерту  және т.б.

Мәліметтердің желілік моделінің  жетістігі – жадының пайдалану  көрсеткішінің тиімді жүзеге асырылуы мен жеделдігінде болып табылады. Иерархиялық модельмен салыстырғанда  желілік модельдің еркін байланыстар  құруда мүмкіндіктері көп.

Мәліметтердің желілік моделінің кемшілігі мәліметтер қоры схемасының аса жоғары күрделілігі мен қатаңдығы, сондай-ақ, мәліметтер қорындағы ақпаратты өңдеуді әдеттегі пайдаланушының түсініп, орындауындағы қиындықта болып табылады. Мұнымен қатар, желілік мәліметтер моделінде байланыстың тұтастылығын бақылаудың әлсіздігінде және жазулардың арасындағы еркін байланыстарды орнату мүмкіндігінің шығуы.

Практикада желілік модель негізіндегі жүйелер кеңінен  таралмаған. Танымал желілік МҚБЖ-не: IMDS, DB_VISTA III, СЕТОР, КОМПАС жатады. 

 Реляциялық модель.

Мәліметтердің реляциялық моделін  Эдгар Кодд ұсынған, ол қатынас ұғымына  негізделеді. Қатынас кортеж деп аталатын жиын элементтерін білдіреді. Қатынастың көрнекі түрде бейнеленуі екі өлшемді кесте болып табылады. Кестенің жолдары (жазбалары) мен бағандары (өрістері) болады. Кестенің әрбір жолының құрылымдары бірдей және олар өрістерден тұрады. Кестенің жолдарына кортеждер, ал бағандарына қатынас атрибуттары сәйкес келеді.

Бір кестенің көмегімен мәліметтердің  арасындағы қарпайым байланысты сипаттауға болады, атап айтқанда, бір объектінің бөлінуі (құбылыс, маңыздылық, жүйелер  және т.б.) кестеде сақталатын ақпараттың ішкі объектілер жиынына бөлінуі, олардың  әрқайсысына кестенің жолдары немесе жазуы сәйкес келеді. Бұдан әрбір  ішкі объектінің өріс жазуларының мәндеріне  сәйкес сипатталатын бірдей құрылымы немесе қасиеттері бар. Мысалы, кесте  топтағы студенттер туралы мәліметтерден  құрылады, яғни олардың арқайсысына  мынадай сипаттамалар тән: фамилиясы, аты, әкесінің аты, жынысы, жасы, білімі. Бір ғана кестенің шеңберінде пән саласы бойынша мәліметтердің өте күрделі логикалық құрылымын сипаттау мүмкін емес, мұндай жағдайда кестелерді байланыстыру қолданылады.

Сыртқы тасымалдаушыларда  реляциялық қорда мәліметтерді физикалық  орналастыру әдеттегі файлдардың көмегімен  жүзеге асырылады.

Мәліметтердің реляциялық моделінің жетістігі – оның қарапайымдылығы мен түсініктілігінде және оның компьютерде физикалық жүзеге асырылуының қолайлығында. Осындай типті мәліметтерді өңдеу тиімділігінің проблемасы техникалық тұрғыдан толық шешілген.

Реляциялық модельдердің кемшіліктері төмендегідей: жеке жазуларды идентификациялаудың стандартты құралдарының жоқтығы мен иерархиялық және желілік байланыстарды сипаттаудың күрделілігі. 

Дербес компьютерлерге арналған шетелдік реляциялық МҚБЖ-нің мысалдарына, dBase III Plus және dBase IV (Ashton-Tate фирмасының), FoxPro және FoxBase (Fox Software фирмасының), Paradox және dBASE for Windows (Borland), Visaul FoxPro  және Access (Microsoft), Clarion (Clarion Software), Oracle (Oracle) және т.б. жатады.

Реляциялық МҚБЖ-дың соңғы  версиялары объектіге-бағытталған  жүйелердің кейбір қасиеттерінен тұрады. Мұндай МҚБЖ-н объектілі-реляциялық деп атайды. Бұл жүйелерге мысал  ретінде Oracle 8.х өнімін жатқызуға  болады. Алдыңғы версиялары, яғни Oracle 7.х-ге дейінгі версиялары «таза» реляциялық МҚБЖ-не жатады.

Постреляциялық  модель.

Классикалық реляциялық модель кестенің өрісіндегі жазуда сақталған  мәліметтердің бөлінбеушілігін  ұсынады. Бұл кестедегі ақпараттың алғашқы қалыпты формадағы ұсынылатындығын  көрсетеді. Шектеулерде қосымшалардың  тиімді жүзеге асырылуына кедергі жасайтын жағдайлар кездеседі.

Постреляциялық  модель кесте жазуында сақталатын мәліметтердің бөлінбейтіндігі тәрізді шектеуді болдырмайтын кеңейтілген реляциялық модель болып табылады. Мәліметтердің постреляциялық моделі көп мәнді өрістерді – мәндері ішкі мәндерден тұратын өрістерді ұсынады. Көп мәнді өрістердің мәндерінің жиынтығы негізгі кестеге орнатылған өзіндік кесте болып табылады.

Мәліметтердің реляциялық және көпөлшемді берілулері.

Мәліметтердің көп өлшемді  моделінің негізгі ұғымдарын  қарастырайық, оған өлшем мен ұяшық  жатады.

Өлшем – бұл гиперкубтың  бір бүйір қырын құрайтын бір  типті мәліметтер жиынтығы. Жиі пайдаланылатын уақыт өлшемдерінің мысалына Күндер, Айлар, Тоқсандар, және Жылдар жатады. Географиялық өлшем ретінде Қалалар, Аймақтар, және Елдер алынады. Мәліметтердің  көп өлшемді моделінде гиперкубтың  ұяшықтарындағы нақты мәндерді идентификациялауда өлшеу индекстер ролін атқарады.

Ұяшық немесе көрсеткіш –  бұл мәндері тіркелген өлшеулер жиынтығымен бір мәнді анықталатын  өріс. Өрістің типі көпшілік жағдайда сандық болып анықталады. Кейбір ұяшықтың мәндерінің қалай қалыптасатынына  тәуелді, ол әдетте айнымалы болуы (мәндері  өзгеріп, сыртқы мәліметтер көзінен  шақырылуы немесе программалық жолмен қалыптасуы) немесе формула арқылы (алдын ала берілген формула бойынша  электрондық кестедегі тәрізді  есептелуі) мүмкін.

Қазіргі көп өлшемді МҚБЖ-де мәліметтерді ұйымдастырудың екі негізгі  схемасы пайдалынады: гиперкубтық  және поликубтық.

Поликубтық үлгіде МҚ-да әртүрлі бірнеше гиперкуб анықталуы  мүмкін және оның әрбір қырындағы  өлшемдері әртүрлі болып келеді. Поликубтық үлгідегі МҚ-н сүйемелдейтін  жүйенің мысалына Oracle Express Server жатады.

Гиперкубтық үлгіде барлық көрсеткіштер белгілі бір өлшеулер жиынтығымен анықталады. Бұл МҚ-дағы болатын бірнеше гиперкубтардың өлшемдері бірдей болатынын көрсетеді. Кейбір жағдайларда, егер ұяшықтарды міндетті түрде толтыру талап етілсе. Онда МҚ-дағы ақпарат шамадан тыс артық  болуы мүмкін.

Мәліметтердің көп өлшемді  моделінде қолданылатын бірқатар арнайы операциялар бар: «кесу», «айналдыру», «агрегациялау» және «детализациялау».

«Кесу» (Slice) бір немесе бірнеше  өлшеуді тіркеу нәтижесінде алынған  гиперкубтар жиынтығы. Кесу пайдаланушының қолданатын мәндерін шектеу үшін орындалады, өйткені гиперкубтың барлық мәндері  практикада ешқашан бір мезгілде пайдаланылмайды. «Айналдыру»  (Rotate) екі өлшемді мәліметтерді беру үшін қолданылады. Оның негізгі мәні мәліметтерді көрнекі етіп көрсету жағдайында өлшеу ретін өзгерту болып  табылады. «Айналдыру» операциясын  көп өлшемді жағдай үшін де жалпылауға болады, ол үшін өлшеуді шығару ретінің  өзгерісі процедурасы ретінде қарастырамыз.

«Агрегациялау» (Drill Up) және «детализациялау» (Drill Down) операциялары гиперкубтағы ақпаратты пайдаланушыға  жалпылап беруге немесе талдап беруге көшуді көрсетеді.

Мәліметтердің көп өлшемді  моделінің негізгі жетістігі – уақытқа тәуелді үлкен көлемді мәліметтерді аналитикалық өңдеу тиімділігі мен қолайлығында болып табылады. Ұқсас мәліметтерді реляциялық модель негізінде өңдеуді ұйымдастыруда МҚ-дағы өлшемділікке тәуелді күрделі операциялардың сызықтық емес өсуі байқалды және индекстеуге оперативті жадының айтарлықтай көлемде жұмсалатыны көрінеді.

Мәліметтердің көп өлшемді  моделінің кемшілігі – қарпайым есептегі ақпаратты жедел өңдеудің айтарлықтай күрделігінде. Мұндай жүйелердің мысалына Essbase (Arbor Software), Media Multi-matrix (Speedware), Oracle Express Server (Oracle)  және Cache (InterSystems) жатады. Кейбір программалық өнімдер, мысалы Media /MR (Speedware) бір уақытта көп өлшемді және реляциялық МҚ –н жұмыс істеуге болады. Мәліметтердің ішкі моделі көпөлшемді модель болып табылатын Cache МҚБЖ-де мәліметтерге енудің үш тәсілі бар: тікелей (көпөлшемді массив түйіндері деңгейінде), объектілі және реляциялық.

Объектілі бағдарланған модель.

Объектілі бағдарланған мәліметтер моделінде мәліметтер қорының жеке жазуларын идентификациялауға мүмкіндік  бар. МҚ-ның жазулары мен оны өңдеу  функцияларының арасында объектілі  бағдарланған программалау тілдерінің командаларының көмегімен өзара  байланыс тағайындалады.

Стандартты объектілі  бағдарланған модель ODMG -93 стандартында сипатталған (Object Database Management Group – бағдарланған мәліметтер қорын басқару тобы). ODMG-93 стандартын толық көлемде меңгеру  әлі асырылған жоқ. Негізгі идеясын  баяндау үшін объектілі бағдарланған МҚ моделінің жеңілдетілген түрін  қарастырайық.

Объектілі бағдарланған МҚ-ның  құрылымын торабтары объект болып  табылатын графикалық тармақ түрінде  қарастыруға болады. Объектінің қасиеттері қандай да бір стандартты типпен (мысалы string-жолдық) немесе пайдаланушының құрған типімен (мысалы, class) сипатталады. String типінің мәні символдар жолы болып  табылады. Class типінің мәні сәйкес кластың  экземпляры болып табылатын объект болады.

Әрбір объект – класс  экземпляры объектінің ұрпағы болып  есептеледі, ол қасиет ретінде анықталған. Класс экземплярының объектісі  өзінің класына жатады және бір ғана ата-анасы болады. МҚ-дағы туыстық  қатынастар объектілердің байланыс иерархиясын құрады.

Мәліметтер моделі дегеніміз – бұл мәліметтердің құрылымын, мәліметтердің рұқсат етілген жүзеге асыруларын мәліметтерге қолданылатын рұқсат етілген амалдарын анықтайтын ережелер.

1.3  Мәліметтердің реалияциялық  моделі

Реляциялық мәліметтер қоры МҚ-да сақталатын барлық ақпараттардан тұратын қатынастар жиынтығы болады.  Қатынастар деп объектілер арасындағы немесе олардың қасиеттері арасындағы кез келген өз ара байланысты айтады. Объектілер арасындағы, бір объектінің қасиеттері арасындағы және әр түрлі объектілер қасиеттерінің арасындағы өз ара байланыстар болып бөлінеді.

Қатынастар өзінің атымен және осы қатынастар байланысқан  элементтермен, атрибуттар тізімімен  беріледі:

<қатынас аты>(<атрибуттар  тізімі>)

Қатынас аты қатынас элементтері арасындағы байланыстардың маңызын түсіндіретіндей болып таңдалады.

Объектілердің немесе байланыстардың кейбір қасиеттерін сипаттау үшін атрибуттар деп аталатын мәліметтердің қарапайым бөлінбейтін элементтері қолданылады. 

Атрибуттар атымен, типімен, мәнімен және басқа қасиеттерімен  сипатталады.

Атрибут аты – бұл мәліметтерді өңдеу процесіндегі атрибуттың шартты белгіленуі. Ол бір қатынаста және сол қатынастың өзінде уникальды  болуы қажет.

Атрибуттың мәні – объектілер мен байланыстардың кейбір қасиеттерін  сипаттайтын шама.

Атрибуттар қатынастардағы мәліметтерді біріктіретін, мәндер класына  сәйкес келеді. Қатынастар атрибуттарының аттарының тізімі және олардың сипаттамалары  қатынас схемасы деп аталады.

Атрибуттар сипаттамалары  қатынастың әрбір аргументі үшін мәндерді енгізу облысымен беріледі.

Нақты кортеждің бір мәнді  идентификациясы үшін қолданылатын атрибут немесе атрибуттар жиыны  қатынастың алғашқы кілті немесе жай кілт деп аталады.

* Мәліметтердің реляциялық  моделі қазіргі уақытта кең  таралымға ие болды және барлық  қазіргі МҚБЖ мәліметтердің осындай  түрде берілуіне бағытталған. 

Реляциялық модельді өз мәліметтерінде қамтитын (кесте түрінді) мәліметтерді қарастырудың ерекше әдісі және олармен  жұмыс және әрекет жасау тәсілдері (байланыстар түрінде) ретінде бейнелеуге болады. Реляциялық модель үш концептуалдық  элементтің болуын жорамалдайды: құрылым, тұтастық және мәліметтерді өңдеу, айта кететін жағдай, басқа көптеген реляциялық емес модельдерде осы элементтерден  тұрды. Бұл элементтерде кейінгі  түсіндірулер үшін қажет болатын  арнайы ұғымдар бар, оларды қысқаша  түсіндіріп өтейік.

Кесте мәліметтердің тікелей  «сақтаушысы» ретінде қарастырылады. Реляциялық жүйелерде кестені қалыптасқан  дәстүр бойынша қатынас деп атайды. Кестенің жолын кортеж десе, бағанын атpибут деп атайды. Оған қоса артибуттардың бірегей атаулары (қатынас шеңберінде) бар. Кестедегі котежднр саны кардинальды сан деп аталса, атрибуттар саны-дәреже деп аталады. Қатынас үшін бірегей идентификатор қолданылады, яғни мәндері бір уақытта бірдей болмайтын бір немесе бірнеше атрибуттар, мұндай идентификаторды алғашқы кілт деп атайды. Домен дегеніміз осы немесе басқа атрибут үшін мүмкін біртекті мәндердің жиынтығы болып табылады. Сонымен, домен ретінде аталынған мәліметтер жиынтығын қарастыруға болады, бұл жиынтықтың құрамдас бөліктері логикалық бөлінбейтін бірліктер (домен ретінде, мысалы, мекеменің қызметкерлерінің фамилияларының тізімі бола алады, алайда кестеде барлық фамилиялар  болмауф да мүмкін) болып табылады.

Қатынас екі бөліктен –  тақырыбы (аты) және мазмұнды бөліктен тұрады. Тақырыбы атрибуттардың шектеулі жиынтығын, ал мазмұнды бөлік (қатынас  денесі) атрибут атының жұптары мен  оның мәндерінің жиынтығын қамтиды.

Реляциялық мәліметтер қорының (МҚ) басқа модельдерден ерекшелігі – пайдаланушы қалай істеу  керектігін емес, оған қандай мәліметтердің  қажет екендігін көрсетеді. Осы  себепті реляциялық жүйелердегі  МҚ бойынша орын ауыстыру және навигация  процестері автоматты түрде болады, бұл міндетті МҚБЖ-да оптимизатор  атқарады. Сонымен оптимизатор мәліметтердің  қандай кестеден таңдалып алынатынын, мұндай кестелерде ақпараттардың қаншалықты көп екендігін, жазбалардың кестеде  физикалық реті қандай екендігін  және олардың қалай топтасқандарын және т.б. анықтай білуі қажет.