Кәсіпорынның айналым капиталын қаржылық басқару

Мазмұны:

 

 

Кіріспе

 

1 Кәсіпорынның  айналым капиталын қаржылық  басқарудың  теориялық негіздері

1.1 Кәсіпорынның айналым капиталының  мазмұны мен мағынасы

1.2  Айналым капиталынының құрамы  мен құрылымы

1.3  Айналым капиталын қаржылық  басқару саясаты

 

2 КӘСІПОРЫННЫҢ ТАЗА АЙНАЛЫМ  КАПИТАЛЫН ҚАРЖЫЛЫҚ БАСҚАРУ ЖӘНЕ  ЖШС «ҰЛАННЫҢ » АЙНАЛЫМ АКТИВТЕРІН  БАҒАЛАУ ЖӘНЕ ТАЛДАУ

2.1 Кәсіпорын айналым активтері  мен қысқа мерзімді міндеттемелерінің  құрамы мен құрылымын талдау

2.2 ЖШС «ҰЛАН» кәсіпорнының құрылуы,  қызметі және       экономикалық  көрсеткіштерін талдау

2.3 “Ұлан” ЖШС-нің  қаржылық-экономикалық  қызметін талдау және кәсіпорынның  дебиторлық қызметін басқару

 

3.  КӘСІПОРЫННЫҢ АЙНАЛЫМ КАПИТАЛЫН  ҚАРЖЫЛЫҚ БАСҚАРУДЫ ЖЕТІЛДІРУ  ЖОЛДАРЫ

3.1 Айналым  активтерінің көлемін басқаруды  жетілдіру

3.2 Кәсіпорынның айналым капиталын  пайдалану тиімділігін жетілдіру  жолдары

 

Қорытынды

Қолданған әдебиеттер тізімі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                      КІРІСПЕ

 

        Нарықтық экономика, оның модельдерінің  әртүтлілігіне қарамастан, мемлекеттік  реттеуді міндетті түрде қажет  ететін, әлеуметтік-бағытталған шаруашылық  ретінде сипатталады. Нарықтық  қатынастар құрылымында үлкен  рольді қаржы атқарады. Қазақстан  Республикасында жүргізілетін экономиканы  жандандырудың стратегиялық курсы  шаруашылық субъектілерінің қызметінің  нәтижелілігі, қаржы жағдайының  тұрақтылығы үшін жауапкершіліктерін  жоғарлатуды болжамдайды. 

       Алғашқы жаңақұру жылдарында  байқалған қаржы бақылауы мен  ұйымдастырылуының ролін дұрыс  бағаламау кәсіпорындардың қаржылық  жағдайына теріс әсер етті. Реформа  жылдарында шаруашылық субъектілерінің  айналым қаражаттарының жетіспеушілігі  екі топ факторлардың әсерінен  пайда болады. 

       Бірінші топтың пайда болуына  макродеңгейдегі шешім қабылдау  мен туатын жағдайлар шарт  болады. Олардың қатарына мыналарды  қосуға болады: өнімнің өзіндік  құнының өсуі мен айналым қаражаттарының  жетіспеушілігіне әкелген еңбек  ақы қорына салынатын салық  салу, шікізат, материалдар, құрал-жабдықтарды  сатып алуға кететін айналым  қаражаттарына деген кәсіпорындардың  қажеттілігін өсірген қосымша  құнына салығы енгізілді; кәсіпорындардың  айналым қаражаттарына қосымша  салымдарды қажет еткен айналымға  салыннан тағы бірқатар салықтар  енгізілді; нақты өндірушілерді  қолдауға бағытталмаған банктік  жүйенің дамымауы кәсіпорындарға  уақытында айналым қаражаттарының  орнын толтыруға мүмкіндік берген  жоқ; инфляцияның жоғары деңгейі;  табысқа салынатын салық; қосымша  құн салығы, тағы басқа салықтар  бойынша аванстық төлемдердің  бюджетке жіберілуі. 

        Фактордың екінші тобы кәсіпорындардың  қызметімен байланысты: айналым  қаражаттарының ұйымдастырылуына, ең алдымен олардың нормалануына, жеткіліксіз көңіл бөлушілігі; айналым  қаражаииарының мақсатсыз қолданылуы; өндіріс процесінен айналым қаражаттарының  шығарылуы; жабдықтаушылардың, мердігерлердің  және тауар мен қызметтерді  тұтынушылардың дұрыс таңдалмауы; дебиторлық және кредиторлық  қарыздарды басқарудың төмен  деңгейде болуы, банкроттық жүйесінің  аз тиімділігі, кәсіпорындардағы  қаржы бақылаушыларының төмен  дайындығы. 

        Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық  дамуының орта мерзімдік (2002-2011жж) бағдарламасының мақсаты ұзақ  мерзімді динамикалық өсу потенциялы  бар, жергілікті халықтың әл-ауқатының  бірқалыпты көтеруін, өндіріс аппаратының  тиімді жаңартылуын, елдің қамтамасыздығын  және бәсеке қабілеттілігінің  нығаюын қамтамасыз ететін қазақстандық  экономиканың моделін жасау. 

        Қазақстан экономикасы мен әр  шаруашылық субъектісінің алдына  бұл бағдарламамен қойылатын  басты міндетінің бірі – қарғылық  жандандыру болып табылады. Бұл міндеттің орындалуы нарық шаруашылығы субъектілерінің негізгі және айналым қаражатының қолдалынуының тиімділігін жоғарлатуынсыз мүмкін емес. Қаржы-несие механизмі кәсіпорындардың айналым қаражаттарының жеткіліктілігі жағдайында ғана тиімді қызмет етуі мүмкін.

        Әрбір кәсіпорынның табысты жұмыс  істеуі бірқатар шарттарға байланысты, оның ішінде ең маңыздыларының  бірі айналым қаражаттарының  қажетті көлемінің бар болуы.  Бәсеке ортасы жағдайында өндіріс  тиімділігі кәсіпорынның нарықтық  инфрақұрылымдағы алдыңғы қатарларында  болуына негізгі шарт болып  табылады. Сондықтан, айналым қаражаттарының  тиімді ұйымдастырылуы мен оларды  қолданудың тиімділігін жоғорлату  мәселелері кәсіпорындар алдында  өткір түрде тұрады, себебі бұлардың  шешілуі өндірістік процесін  үздіксіздігін қамтамасыз ететін  және өндіріс рентабельділігінің  негізгі шарты болып табылады.

        Қазіргі кезде ғылыми қызметкерлер  айналым қаражаттарына, оларды  жоспарлау және қолдану тиімділігі  мәселелеріне жеткіліксіз көңіл  бөледі. Айналым қаражаттарының  теориясы бойынша батыс экономистері  еңбектерінің аудармалары санының  өсуіне байланысты белгілі терминалогиялық  айырмашылықтар туандады. Бұрын  жасалған зерттеулерді жарыққа  шығарылған монографияларды және  оқулықтарды талдай келе, көпшілік  кездерде авторлардың айналым  капиталы, айналым қаражаттары және  айналым активтері тусініктерінің  бір мағынада көрсететінін байқауға  болады. Айналым қаражаттарын бақылау  мәселелері ашылғанда, оларды  ұйымдастырудың принциптері көрсетілмейді.  Нормалауды жетілдіру сұрақтары  терең түрде қарастырылмайды.  Бұның бәрі тәжірибелік қызметте  кері әсерлерге әкеліп соқтырады. 

Курстық жұмыстың зерттеу объектілері – Алматы облысының орналасқан «Ұлан» ЖШС болып табылады. Бұл кәсіпорынның бәсеке қабілетін арттыру, кәсіпорынның айналым капиталын, айналым қаражаттарын, қаржылық тұрақтылығы жөніндегі механизмдер жүйесі, төлем қабілетін қалпына келтіру үлгілері, кәсіпорынның Қазақстан аймағында қызмет ете алуының тәжірибесі болып саналады. Атқарылатын жұмыс құрылымы жұмыстың мақсаттарымен және тапсырмаларымен анықталады. «Кәсіпорынның таза айналым капиталын басқару мен талдау»деп аталған екінші тарауда «Ұлан» ЖШС-і мысалға алынып, оның жалпы сипаттамасы, қаржылық тұрақтылығы және төлем қабілеті жайлы айтылады.

«Кәсіпорынның  айналым капиталын тиімді басқару  және жетілдіру жолдары» деген үшінші тарау кәсіпорынның экономикалық көрсеткіштері  мен оның Қазақстан жағдайларына бейімделуіне, «Ұлан» ЖШС қолданған  қаржылық сауықтандыру жоспарларына арналады.

 

 

 

 

1 Кәсіпорынның  айналым капиталын қаржылық  басқарудың  теориялық негіздері

 

1.1 Кәсіпорынның айналым капиталының  мазмұны мен мағынасы

 

Кәсіпорындардың іс-әрекеттерін қамтамасыз етудегі міндетті шарт- қолда бар  айналым- қаражаттарының болуы. Айналым  қаражаттары – бұл өндірістік айналым қорларын құру, пайдалану  және үздіксіз өндірістік процестер  мен өнімді өткізуді қамтамасыз ету  үшін аванслаудың ақшалай қаражаттарының жиынтығы. Айналым қаражаттарының мәні -  ұдайы өндірістік процестердің  қажеттілігіні қамтамасыз етудегі  экономикалық рөлімен анықталады. Айналым  қаражаттары өндірістік процеске бірнеше  рет қатысатын негізгі қорларға қарағандағы айырмашылығы, ол тек  бір ғана өндірістік  кезеңде  қызмет етеді және өндірістік тұтыну тәсіліне тәуелсіз өзінің құнын тікелей  дайын өнімге апарады.

Айналым қаражаттары  үнемі  қозғалыста болады. Бі өндірістік кезең  аралығында олар үш сатыдан  тұратын ауыспалы  айналым жасайды.

Бірінші сатыда – кәсіпорын ақша  қаражаттарын еңбек заттарын сатып алу үшін шарттарды төлеуге жұмсайды.  Бұл сатыдан айналым қорлары айеналыс аясынан өндіріс саласына өтеді.

Екінші сатыда – алынған айналым қорлары өндіріс процесіне тікелей өтіп, әуелде өндіріс қосалқы қорларына және шала фабрикаттарға содан соң аяқталмаған өндірістік процесі дайын өнімге айналады.

Үшінші сатыда – дайын өнім сатылады, нәтижесіне айналым, қорлары өндіріс саласынан айналыс аясына, қайтадан ақшалай нысанына келеді. Бұл қаржылар жаңадан еңбек құралдарын алуға жұмсалып, жаңа ауыспалы  бірінші дегенді білдірмейді. Керісінше олар бір мезгілде айналымның барлық үш сатысында белгілі орында болады. Бір нәрсенің әрбір мезеті сатып алынады, өндіріледі, сатылады және қайта сатып алынады. Нақ осы жағдай өндірістік   үздіксіздігін, тоқтаусыздығын және өндірілген өнімдерді сатуды қамтамасыз етеді. Сонымен, бұдан ескеретін жай- әрбір сатыдағы айналым қаражаттарының тұрған уақыты бірдей емес.

Айналым капиталы – кәсіпорынның  қосымша қор құру үшін және бір жыл ішінде немесе бір өндірістік  кезеңде айналым жасайтын өндірістік процесінің және өнім өткізу  шығындарын авансалау үшін қолданылатын ресурстар. Айналым қаражат өзінің экономикалық мәні бойынша айналым қоры мен айналыс қорына бөлінеді.

• Айналым қорлары – бір өндірістік кезеңде өндірістік  процесте түгел тұтынылып өзінің құнын дайындалатын өнімге толық көшіретін ресурстардың  бір бөлігі. Оларға:

1. Өндіріс қалдықтары, оның құрамында  шикізат, материалдар, отын, сатымдық жартылай фабрикаттар, шыны ыдыстар, қосылқа бөлшектер, құралдар мен құрылғылар қызмет мерзімі бір жылдан кем болады.

2. Аяқталмаған өндіріс
3. Болашақ кезеңдердің шығындары жатады.

• Айналыс қорлары – құнды қалыптастыруға қатыспайтын, оның жеткізушілігі болып табылатын айналыс саласына қызмет ететін қаражат.

Оған:

1. Қоймадағы дайын өнім.
2. Тиелген, бірақ ақысы  төленбеген дайын өнім.
3. Материал алуға, жалақы төлеуге, жетіспеушілер алдында қаржылық міндеттермелерін орындау үшін және т.б. қажетті ақшалай қаражат жатады.

• Сатудың таза құны бойынша тауарлы- материалдық қорларды бағалау- мұндай қорларға зақым келу, жартылай немесе толығымен ескірген немесе олардың сату бағасы төмендеу себебімен, олардың өзіндік құны қалпына келмейтін жағдайлардағы бағалау әдісі. Өткізудің таза құны оларды сатуды ұйымдастыруға жұмсалған шығынды шегергендей болжамды сату бағасына тең.

• Өлшенген  орташа құн әдісі – тауарлы материалдық қорлардың өлшенген орташа құны есеп беру кезеңінің басында болған және сол кезеңде алынған ұқсас бірліктердің орташа құнын анықтаумен есептелінетін әдіс.
• Фифо әдісі – (алдымен келеді- алдымен қызмет көрсетіледі) – бұл әдіс бойынша бағалау кәсіпорын қорды қандай кезекпен сатып алса, сол кезекпен қолданылады, яғни өндіріске бірінші келген қор уақытымен бірінші сатып алынған өзіндік құн бойынша бағалануы тиіс (алдымен бірінші сатып алған топтама бағасы бойынша, одан кейін екінші,топтама бағасы бойынша және одан әрі бір айға шығындалған материалдық жалпы көлемі алынғанша осылайша кезекпен кете береді).
• Лифо әдісі (соңынан келеді- алдымен қызмет көрсетіледі) – бұл әдіс бойынша өндіріске қорлардың келіп түсуі уақыт бойынша соңғы сатып алынғандардың өзіндік құны бойынша бағаланады (соңғы сатып алынған топтама бағасы бойынша, одан кейін оның алдында сатылған топтама бағасы бойынша, осылай жалпы көлемді шығарғанша) ал кезең соңында қордың өзіндік құны ерте сатып алынғандардың өзіндік құнымен анықталады:

1.Айналым қаражаттарының айналымдылығы  мынадай көрсеткіштер бойынша  есептелінеді.

а) айналым қаражатының айналымдық коэффиценті:

К_ай= ө ө/ АйҚ

Мұнда:ө ө - кезеңдегі өнімді өткізу көлемі.

А й Қ  – сол кезеңдегі айналым қаражатының  орташа сомасы

ә) Бір айналымның ұзақтығы (Ұ₁)

Ұ₁=(АйҚ х Т)/ ӨӨ немесе Ұ₁= Т/Кай,

Мұнда: Т – уақыт кезеңі;

б) айналым қаражатының  қайтарымы (Қ)

Қ=П/АйҚ

2. Кәсіпорын қажеттілігіні анықтау  үшін айналым қаражатынан есептеледі:

а) өндірістік қодың (шикізат және материал) қалыптасуына айналым қаражатының  қажетілігі

ҚҚ = Ш₁Н_Қ

Мұнда:Ш₁– құндық көрінісіндегі бір күндік шикізат пен материал шығысы.

Н_Қ– қоймадағы шикізат пен материал қорының норамсы

ә) аяқталмаған өндірістің қалыптасуына, айналым  қаражатының қажеттілігі (АӨҚ).

АӨҚ = Ш₁*Ұ К_шө

Мұнда:Ш₁– құндық көрінісіндегі бір күндік өнім шығарылымына жұмсалатын шығын.

Ұ - өндірістік кезеңнің ұзақтығы;

К_ШӨ - шығынның өсу коэффиценті.

б) дайын өнімге айналым қаражатының қажеттілігі (Д_ӨҚ)

Д_ӨҚ  = Ш₁* Н_дө

Мұнда :Н_ДӨ - қоймадағы дайын өнім қорының нормасы.

 

Кәсіпорын қорларының басқаруға қатысты тапсырмаларды  орындағанда, сондай-ақ төменде берілген формулалар қолданылады.

1) Сатып алынатын шикізат топтамасының  оңтайлы көлемін анықтау үшін  Уильсон үлгісі  (Q)₁ бірлігі:

1 нұсқа

Мұнда:m – сатып алынатын шикізаттың жылдық көлемі бірлігі;

о – бір топтамамен есеп айырысқандағы сатып алу қызметін көрсету бойынша шығындар, теңге.

r – орташа жылдық қор пайызында шикізатты жинақтау бойынша шығындар (коэффицент арқылы ондық бөлек түрінде көрінеді);

к – шикізат бірлігінің бағасы, теңге.

2 нұсқа

мұндағы   F – осы тапсырыс топтамасын орындау құны, теңге.

Д – бір кезеңдегі жалпы шикізат қажеттілігі;

Н – шикізат бірлігін сақтау бойынша шығындар, теңге.

 

2. Кезең ішіндегі топтама саны

N =m/Q]

3. T =Ұ/ И

Мұнда

И – тапсырыс топтамалары арасындағы интервал;

Ұ – жұмыс кезеңінің ұзақтығы, күндер.

 

Тауарлы- материалдық қорларды бағалау үшін мына  көрсеткіштері анықталады.

1. Есеп беру кезеңінде нақты-  шығындалған материалдар құны: (Р)

Р = Б+А+С

Мұнда:Б – есеп беру кезеңінің басындағы материал қалдығының құны;

А – есеп беру кезеңі ішінде алынған материалдар құны

С – есеп беру кезеңінің соңындағы материал қалдығының құны.

2.ФИФО әдісімен анықталатын есеп беру кезеңінің соңындағы материалдар қалдығының құны (СФИФО).

СФИФО –  К_З *Б_Т

Мұнда:К_З – кезең соңындағы заттай көрінетін материал көлемі.

Б_Т – соңғы сатып алынған топтаманың материал бірлігінің бағасы.

3. ЛИФО  әдісі бойынша анықталатын есеп  беру кезеңінің соңындағы материал  қалдығының құны.

С_лифо =К_з * Б₁

Мұндағы:Б₁ – бірінші сатып алынған топтаманың материал бірлігінің бағасы.

1.2  Айналым капиталынының құрамы  мен құрылымы

 

Айналым қаражаты табиғи нысанын сақтайды және  аяқталғаннан кейін ақшалай  нысанды  қайтарылады:

Айналым қорлары 2 бөлімнен тұады:

- өндірістік айналым қорлары;

- айналыс қорлары.

Өндірістік  айналым қорлар:

- өндіріс  қалдықтары;

- аяқталмаған  өндіріс

- болашақ  кезең шығындары.

Айналыс қорларының құрамына:

- Дайын өнім – техникалық бақылаудан өткізілген шығындалған дайын өнмі. Олар өндіріс процесі сақталған соң, әрі қарай орап, қораптап сатуға дайындауға дейін қоймаларда сақталады. Дайындау жұмыстары жүргізіліп бітіп, қажетті құжаттар толтырылған соң, дайын өнім тұтынушыларға жөнелтіледі.

- Ақша құралдары – кәсіпорындардың материалдық ресурстарды сатып алуға, еңбек ақы төлеуге, мекемелерге атқарған қызметтері үшін төлемдер төленуіне жұмсалатын қаржысы.

Дебиторлық берешек – заңды ұйыммен немесе жеке адммен шаруашылық өзара арақатынастық қорытындысында, кәсіпорынға, ұйымға, мекемеге есептелген борыштың сомасы. Кәсіпорынның дебиторлық берешегі болуы кәсіпорын қаражатының тікелей көзделген мақсаттан басқа мұқтаждыққа жұмсалғандығы, демек кәсіпорын жұмысындағы елеулі кемшілік ретінде қаралады.

Айналым қаражатының нормативі – қаржы  жоспарында белгіленетін ақшалай қаражаттың ең аз мөлшері. Ол кәсіпорынға, бірлестікке, үйымға өзерінің қалыпты, толасыз жұмыс істеуін қамтамасыз ететін тауар- материалдық құндылықтардың ауыспалы қосалқы қорларын құрау үшін қажет.

Айналым қаражаттары 2 түрге бөлінеді: меншікті айналым қаражаты және қарызға берілген айналым қаражаты.

• меншікті айналым қаражаты – кәсіпорындардың, бірлестіктердің, ұйымдардың  ресурстар жөніндегі тұрақты ең аз қажеттерді қамтамасыз ету үшін бекітілген нормативтерге сәйкес өздерінің тиесілі айналым қаражатының бір бөлігі.
• қарызға берілген айналым қаражаты- кәсіпорындардың, бірлестіктердің және ұйымдардың айналым қаражатының қысқа мерзімді банк кредиті және айналымға тартынған қаржы есебінен құралған бөлігі.

Айналым қорлары мен айналыс  қаражаттары салынған ақшалар айналым  қаржыларын құрайды. Ұдайы өндірістің  қызмет көрсету процесі. Кезінде  айналым құралдарының кейбір бөліктері  бір уақытта әр түрлі кезеңдер мен әр түрлі айналым формаларында болады.

        Айналым қаражаттарын материалдық және ақша ресурстары құрағанымен оларды ұйымдастыру мен тиімді, пайдалану тек қана материалдық өнідіріс, процесінде ғана емес, сонымен бірге кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына да тәуелді.

Айналым құралдарын ұйымдастыру мыналарды  қамтиды:

- айналым  құралдарының құралы мен құрылымын  анықтау;

- кәсіпорынның  айналым қаражаттарына қажеттілігін  белгілеу;

- айналым  құралдарының қалыптасу көздерін  анықтау;

-айналым құралдарының сақталуы мен тиімді пайдалануға жауапкершілік;

- айналым  құралдарын мөлшерлеу және қайта  бөлу;

Айналым қаражаттарының құрылымы деп барлық жиынтығындағы олардың бөлек  элементтерінің  арақатынасын айтады. Кәсіпорындағы айналым қаражаттарының құрылымын талдау жасау және оны  жетік білу маңызды мәселелерінің  бірі болып саналады. Себебі, белгілі  бір шамада қаржы жағдайы кәсіпорын  қызметінің не ол, не бұл мезетін сипаттайды. Мысалы, дебиторлық берешек үлесінің шамадан тыс артуы, қоймадағы дайын өнімдер, аяқталмаған өндіріс, кәсіпорынның қаржы жағдайының нашарлағанын білдіреді.

Дебиторлық  берешек осы кәсіпорындағы айналымынан  оқшауландырылған қаражатты және оларды дебиторлық пайдалануын, өзінің айналымдағы  борышкерлерді сипаттайды.

Аяқталмаған өндіріс үлесінің артқы, қоймадағы  дайын өінмдер айналымындағы  айналым қаражатының оқшауланғанын, сату  мөлшерінің, сонымен бірге  пайданың да азаюын көрсетеді. Сондықтан, кәсіпорындарда айналым қаражатының  құрылымын оңтайландыру және олардың  айналымын арттыру басты мақсатқа айналғаны жөн.

Кәсіпорында айналым қаражаттарының құрылымы тұрақсыз және көптеген себептердің ықпалымен өзгеріп те отырады. Әрбір нақты кәсіпорында айналым қаражатының шамасы, олардың құрамы мен құрылымы өндірістік сипаты ме күрелілігіне, өндіріс кезеңінің ұзақтығына, оларды жеткізу жағдайына және т.б. байланысты болады.

Кәсіпорынның  мүмкін болып, сондай-ақ құндық  формадағы  айналыс қорлары мен айналым  қорларының жиынтығын көрсететін айналым  қаражаттары, активтері саналады. Бұл  кәсіпорынға қоймалар мен өндірісте  өндірістік қорларды құру, жабдықтаушылармен, бюджетпен есеп айырсу үшін, еңбек  ақыны төлеу үшін қажет ақша қаражаттары.

Айналым қаражаттарының құрамы ретінде айналым  қаражаттарын құрайтын элементтер жиынтығы түсіндіріледі. Айналым қаражаттарының өндірістік айналым қорларымен айналыс  қорларына бөлінуі олардың пайдалану  ерекшеліктері мен өнім өндірісі және оны сату салаларында бөлінуімен анықталады.

Негізгі өндірістік қорлар мен бірге үздіксіз өндіріс процесін қамтамасыз ету  үшін еңбек заттары, материалдық  ресурстар қасиеті.  еңбек құралдарымен бірге еңбек заттары, еңбек өнімін, оның тұтынушылық құнын құруға және  құнын қалыптастыруға қатысады.  Өндірістік айналым қорларының заттық элементтерінің айналымы органикалық  түрде еңбек процесі және негізгі  өндірістік қорлармен байланысты.

Кәсіпорынның  өндірістік айналым қорлары үш бөлімнен тұрады.

- өндірістік  қорлар;

-аяқталмаған өндірістік және жеке дайындалған жартылай фабрикаттар;

- болашақ  кезң шығындары. 

Өндірістік қорлар – бұл өндіріс процесінде  шығару үшін дайындалған еңбек заттары; олар шикізаттан, негізгі және көмекші материалдардан, отыннан, сатып алынған жартылай фабрикаттар мен құрастырушылық бұйымдардан, ыдыс және ыдыстық материалдардан, негізгі қорлардың ағымдағы жөндеуге арналған бөлшектерден тұрады.

Аяқталмаған өндіріс пен жеке дайындалған  жартылай фабрикаттар – бұл өндіріс процесіне түскен еңбек заттары: материалдар, деталдар, өңдеуге немесе жинау процесіндегі бұйымдар, сондай-ақ кәсіпорынның бір цехтарында өндіріспен толық аяқталмаған және кәсіпорынның басқа цехтарында өндіріспен толық аяқталмаған және кәсіпорынның басқа цехтарында одан әрі өңделуге тиісті жеке дайындалған жартылай фабрикаттар.

Болашақ кезең шығындары – бұл берілген кезеңде өндірілетін жаңа өнімді дайындауға және иегруге кететін шығындарды  қамтитын, бірақ болашақ кезеңінің өнімін(мысалы, құрал-жыбдықты орналастыру, бұйымның жаңа түрлерінің технологиясын өңдеу мен құрастыруға кететін шығындар) қатысты шығындарды қамтитын айналым қорларының заттық элементтері.

Өндірістік  айналым қорлары өз қозғалысында сондай-ақ айналыс сферасына қызмет ететін айналыс қорларымен байланысты. Олар қоймалардағы дайын өнімді,  жолдағы тауарларды, ақша қаражаттарын және тұтынушылардың  өніммен есеп айырысу бойынша қара заттарды көбінесе дебиторлық қарыздарды қамтиды. Айналым  қорлары мен айналыс қорларын құруға бағытталған кәсіпорынның ақша қаражаттарының жиынтығын кәсіпорынның айналым қаражаттарын құрайды.

Кәсіпорынның айналым қаражаттарының құрамын келесідей сипаттауға болады.

Өндірістік  айналым қорына (100% 17 %)

- өндірістік  қорларда (70%)

- өндіріс  процесінде (25 %)

- болашақ  кезең шығындары (5 %)

- айналыс  қорлары (100% / 70 %)

- қоймадағы  дайын өнім (31%)

- тиелген  және жолдағы тауарлар 

- ақша  қаражаттары (25%)

- дебиторлық  қарыз ( 14%), есеп айырысудағы қаражаттар, банктердегі ағымдағы есеп айырысу  шоттары. 

- қалыпқа  келетін айналым қаражаты (30%)

Айналым қорларының жекелеген элементтері  немесе олардың құрмалас бөліктері  арасындағы арақатынас айналым қорларының құрылысы деп қарастыралады.

Нарықтық  экономикадағы өту жағдайындағы негізгі міндеттерідің бірі- бұл  ресурстарды үнемдеу принципін  бұлжытпай сақтаудағы өндірісті  қамтамасыз ету бойынша шаралардың жалпы  жүйесінде еңбек заттарын үнемдеу негізгі орынды алады, ал бұл дегеніміз – бұйымның сапасының  сенімділігі мен ұзақтылығына ешқандай  нұқсан келтірмей, өнім бірлігіне кететін  шикізат,  материал,  отын шығындарын азайту.

Қазіргі жағдайда айналым қорларын үнемдеудің экономикалық мағынасы келесілерден көрінеді.

- шикізат,  материал, отынның үлестік шығындарын  төмендету өндіріске үлкен экономикалық  мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді.  Бұл ең алдымен осы берілген  материалдық ресурс көлемінен  көбірек дайын нім жасауға  мүмкіндік береді және сондықтан  да өндіріс ауқымын ұлғайтудың  маңызды алғышарттарының бірі  болып табылады.

- материалдық  ресурстарды үнемдеу, өндіріске  жаңа, неғұрлым тиімді экономикалық  материалды енгізу қайта  өндіру  процесінде  жекелеген салалар  арасында  неғұрлым прогрессивтік  операцияларды бекітуге, өнеркәсіптік  өндірістің неғұрлым жетілген  салалық құрылымына жетуге септігін  тигізеді.

- материалдық  ресурстарды тұтынуды үнемдеу  өндірістік қуаттарды қолдануды  жақсартуға және  еңбектің қоғамдық  тиімділігін арттыруға себептігін  тигізеді. Өткен, заттанған еңбектің  үлестік шығындарын азайтудың өзі қоғамдық еңбектің өнімділігінің өсуін көрсетеді. Бірақ мәселе тек мұнда ғана емес – материалдық ресурстарды үнемдеу сондай-ақ тірі еңбек шығындарын азайтуды білдіреді; материалды жеткізуге, тиеуге, сақтауға кететін жұмысшы күшінің салыстырмалы шығыны азаяды.

- материалдық  ресурстарды көп мөлшерде үнемдеу  өнеркәсіптік өнімнің өзіндік  құнын төмендеуіне әсерін тигізеді. Бүгінгі күннің өзінде материалдық  шығындардың  үлесіне өндірістің, барлық шығындардың ¾-і келеді, одан әрі өндірістің техникалық  деңгейінің өсуіне байланысты  өнімді өндірудегі жалпы шығындары  заттанған еңбек үлесі жоғарылайды  және сәйкесінше еңбек заттарын  және еңбек құралдарын қолдануды  жақсарту өндірістің қоғамдық  шығындарын үнемдеудегі негізгі  бағыт болып табылады.

- өнімнің  өзіндік құнын төмендетуге елеулі  әсер ете отырып, материалдық  ресурстарды үнемдеу кәсіпорынның  қаржылық жағдайына да оң әсер  етеді. Осыған байланысты экономикалық  тиімділік, айналым қорларын үнемдеу  мен пайдалануды жақсартудың  мәні өте үлкен, өйткені олар  кәсіпорынның өндірістік және  шаруашылық қызметінің барлық  жағына оң әсер етеді. 

Айналым қорлары мен айналым қаражаттарына  салынған ақшалар айналым қаржыларын құрайды.

 

1.3  Айналым капиталын қаржылық басқару  саясаты

 

Кәсіпорын қызметін басқару маңызды болып  табылады.  Оның ішінде ақша қаражаттарын басқару өте тиімді. Соған байланысты басқару саясаты қалыптасады. Оның өзі белгілі бір сатыда қалыптасады. Оларға: өзіндік құн, баға, капитал, табыс, дебиторлық қарыз, инвестиция, т.б. жатқызуға болады.

Өзіндік құн матераилдық - өндірістік қорларды бағалаудың негізі болып табылады. Алайда бұл қордың нарықтық бағасы өзіндік құннан төмен болғанда, есеп берушілікте нарықтық баға қолданылады. Материалдық өндірістік қорлардың  нарықтық бағасы – бұл кәсіпорынға  материалдық- өндірістік қорлардың  қандай да бір элементін  ауыстыру үшін қажет шығындар. Осыған байланысты нарықтық баға бұл жерде рынок  қорлар сатылатын емес, сатып алынатын рынокты білдіреді. Төмен баға ережесін қолдану,тексеру принципімен көзделген, өйткені қайта құрушы құнның төмендуі көп жағдайды сату бағасының төмендеуі  немесе осы бағаның нақты төмендеуін білдіреді. Көрсетілген мысалдар бойынша, айналым қаражаттарын басқару процесі  кәсіпорынның қызметінің  қаржылық  нәтижелеріне қалай әсер ететінін көрсетеді.

Кәсіпорынның  активтерін басқаруда негізгі  мақсат болып жалпы жағдайда кәсіпорынның тұрақты және жеткілікті төлем қабілеттілігін қамтамасыз ету үшін салынған капиталға  пайданы максималды ету болып  табылады. Экономикалық кризис жағдайында тұрақты төлем қабылеттілігі  табыстылықтан да маңызды.