Кіріспе 

      Бағалы  қағаздар нарығының дамуы мен  оның проблемалары қазіргі нарықтық экономика жағдайында өзекті тақырып болып табылады. Бағалы қағаздар нарығындағы басты қиындық нарықтың ұзақ мерзім бойы қызмет  атқармауында. «Бағалы қағаздар нарығы» атты курстық жұмыста бағалы қағаздар нарығына, бағалы қағаздардың түрлеріне кең тоқталынып өтіледі.

     Қазақстан Республикасының мемлекеті бағалы қағаздар нарығын құру және одан әрі  өрістеу мақсатында қажетті шаралар  жасауда. Қазақстан Республикасындағы  меншікті мемлекет иелігінен алу және жекешелендірудің ұлттық бағдарламасы бағалы қағаздар нарығының негізгі элементерін құру процесін жеделдетті. Мемлекеттік кәсіпорындарды акционерлік қоғамдар түрінде қайта құру олардың инвестиция тартудың ең бір тиімді механизімдерінің бірі-акция шығаруды пайдалану мүмкіндігін ашты. Бағалы қағаздар нарығының механизімі экономиканың барлық субъектілеріне инвестиция көздерін алу мүмкіндігі туды. Акция шығару осы ресурстарды шектеусіз алуға мүмкіндік туғызса, ал облигация шығару ақша ресурстарын, оларды банктерден алудан гөрі, тиімдік жағдайда алуға мүмкіндік берді. Мемлекет бюджет кемшілігін толтыру мақсатында да ақша белгілерін эмисияламай, мемлекеттік бағалы қағаздар шығарумен шүғылданады.

     Дүние жүзіндегі барлық банктер бағалы қағаздар нарығында инвесторлар мен эмитенттер болып қана емес, сонымен қатар делдал ретінде де белсенді роль атқарады. Бірақ әр мемлекетте олардың қор нарығының ролі бірдей емес.

     Бағалы  қағаздар бизнесінде андерайтинг эмитентке  мұндай ақша сомасын бағалы қағаздарды сатудан түсетін жайлы кепілдік түрінде көрінеді.

     Қазақстандық  банктердің бағалы қағаздар портфелі негізінен акционерлік қоғамдардың  акциясынан құралады. Олар жақында  пайда болған және олардың болашағы белгісіз. Мұндай бағалы қағаздарға инвестиция салу несиелік салымдардың тэуекелділігі жақын болып келеді. Мұндай жағдайды мемлекеттік бағалы қағаздарды дамыту арқылы жеңуге болады.

     Қазақстанда экономиканың бюракратиялық капитализм және жеке кәсіпкерлік капитализм деген 2 түрлі даму жолын ұстанып банктер  бэсекелеседі. Экономиканы басқару тек қана меңщігі бар адамның қолынан келеді.

     Банктік бағалы қағаздар инвесторлар үшін де, салымшылар үшін де тиімді объект, ұзақ мерзімді жоспарласаңыз, ең тиімді ірі  және орта коммерциялық банктердің акцияларына  инвестициялау өте тиімді.

     Төлеушілік  экономикалық ресурстардың қалыпты  айналымын ақша құралдарын тоқтатып, көптеген әлеуметтік қарама-қайшылықтар  тудырады. Олардың ең қауіпті әсері, олар бір мекемеден екінші мекемеге тез ауысады. Нәтижесінде ортак  карыздың күрделі өрімі пайда болады.

      Бірінші тарауда бағалы қағаздардың түрлеріне  мемлекеттік  бағалы қағаздардың  ерекшеліктері, айналу шарттары мен  айналу мерзімдері баяндалады. Сонымен  қатар бағалы қағаздар нарығына сипаттама  беріледі. Нарықтың басқа нарықтардан  айырмашылығы мен ұқсастығы сараланады. Бірінші бөлімді жазуда Б. А.Көшеновтың  «Бағалы қағаздар нарығы» атты еңбегі мен Е.Ф. Жуковтың «Рынок ценных бумаг» атты еңбегі баса назарға алынды. Курстық жұмыстың бірінші бөлімінде Ресейлік экономистердің     Қазақстандық бағалы қағаздар жайлы айтқан мақалалары да негізге алынады.

      Бағалы  қағаздар дамуының ең басты кезеңіне  бағалы  қағаздардың  жаңа түрлері  еурооблигация  және еуроакция  нарығы.

        Екінші бөлімінде толығымен айтылған  және де осы екінші бөлімде   халықаралық айналымда  бұрыннан жүрген опциондар, пайызды фьючерстер және тағы басқа қаржылық құралдар сияқты қағаздардың  Лондон, Франкфурт-на-Майне, Чикаго, Конзас-Сити тағы басқа әлемдік биржаларда кеңінен тарағандығы туралы айтылған. Сонымен қатар бұл бөлімде халыаралық нарық қорының бағалы қағазы  және әлемдік бағалы қағаздар нарығының реттеу жолдары туралы мәліметтер берілген. Осы аталған  мәселелер курстық жұмыстың негізгі бөлім тақырыбының өте маңыздылығын көрсетеді.

      Үшінші  бөлімде Қазақстанның бағалы қағаз  нарығының құрылу тарихы, қазіргі ахуалы, проблемалары мен оларды шешу жолдары қарастырылады.  Бағалы қағаздар нарығының құрылуына түрткі болған жекешелендіру мәселесі, жекешелендіру нәтижесінде кеткен қателіктердің бағалы қағаздар нарығына әсері сипатталады. Бұл бөлімді жазуда ТМД елдерінің тәжрибесі, оның ішінде Ресейдің бағалы қағаздар нарығы негізге алынады.  Ресейлік экономист Е.Ф.Жуковтың пайымдауынша Қазақстан нарығына барлық постсоциалистік елдерге тән проблемалар бар. Олар шешудің жалғыз бір жолы елдегі реформаларды қайта қарастыру қажет деп пайымдалады. Курстық жұмыстағы кестелер статистикалық мәліметтер негізінде құрылды. 

I -Тарау.  Бағалы қағаздардың теориялық негіздері.

               1.1    Бағалы қағаздар түсінігі және  түрлері

      Бағалы  қағаз - бағалы қағаз нарығының құралы болып табылады. ҚР Азаматтық кодексіне  сәйкес бағалы қағаз белгілі формасы  мен реквизиті бар, меншікті құқықты көрсететін, берілуі тек алушыға көрсетілген кезде ғана іске асырылатын құжат. Бұл – заңды анықтамасы. Тауар әлемінің 2 топқа бөлінуі бағалы қағаздардың экономикалық мағынасын ашады; тауарлар (материалды активтер, өндіріс құралдары және қызметтер) және ақша. Ақша жай ақша не қосымша ақша әкелетін капитал болуы мүмкін. Әрқашан заңды тұлғадан немесе жеке тұлғадан ақшаны басқа біреуге беру қажеттілігі болады. Әлемдік тәжрибеде ақша берудің 2 тәсілі бар – несиелендіру мен бағалы қағаздарды шығарып, айналымға енгізу. Тауар нарығында тауардың жолда не әлі шығарылмаған кездің өзінде тауарды біреуге беру қажеттілігі сияқты жағдайлар болады. Бағалы қағаз – ақша да, материалды тауар да емес.

      Бағалы  қағаздардың иесіне беретін құқығы бағалы қағаз құндылығын анықтайды. Сатып алушы өз капиталын бағалы қағазға айырбастай отырып меншік құқығын сақтайды және капиталдан түскен пайыз не дивидендті қолдану құқығын сақтайды.

      Тауар мен ақша қазіргі уақыттағы капиталдың бір түрі болып табылады. Экономикалық көзқарас бойынша бағалы қағаз – нарықта тауар сияқты айналатын және пайда әкелетін капитал.

      Бағалы  қағаз – ерекше нарықта айналатын  ерекше тауар, бірақ нақты тауар, қызмет және ақша болып табылмайды. Бағалы қағаздардың ақшаға айырбасталуы негізгі қасиеті болып табылады (сату-сатып алу, эмитенттік қайтару т.б.). Оны есепке айырысуға, мұраға бірнеше жыл бойы беруге кепілдікке берілуі мүмкін.

      Осылайша, бағалы қағаз қатаң тәртіпке салынған өз иесіне табыс, құқық және міндетті үшінші бір тұлғаға келісім шарт жасаспай берілетін құқық.                                                                                                                            Бағалы қағаздарды бергенде ұсыну міндетті емес, яғни трансакциялық                                                                                                                                               шығындарды азайтады.                                                                                         4

      Бағалы  қағаздар қоғамдық маңызы бар қызметтерді  де атқарады.

• мемлекет арасында, экономикалық салалар арасында, елдер арасында, топтар арасында ақша қаражаттарын бөледі.
• капиталдан табыс алуға және капиталдың қайтуын қамтамасыз ету;

        Қазақстандағы бағалы қағаздардың  сыныпталуы. 

      Барлық  бағалы қағаздар келесідей категорияларға бөлінеді:

      Негізгі бағалы қағаздар.  Бұлардың негізіне тауарлар, ақша, капитал, мүлік пен түрлі ресурстарға мүліктік құқық жатады.

      Туынды бағалы қағаздар. Базистік активке негізделген бағалы қағаздар (базистік активтерге баға, индекстер, пайыздық мөлшерлену). Туынды бағалы қағаздарға мыналар жатады: фьючерлік келісімдер (тауарлы, валюталы, пайыздық, индекстік және т.б.), варанттар, опцион еркін айналымы мен құқығы.

      Үлестік бағалы қағаздар кәсіпорын мүлкінің өтімді кезінде ие болуға құқық береді, жарғылық қордың құрылуына, табыстың бір  бөлігін алуға және кәсіпорынды  басқару ісіне араласуға құқық  береді. Акциялардың барлық түрі мен  инвестициялық пай үлестік бағалы қағаз болып табылады.

      Қарыздық  бағалы қағаздар эмитент пен қарыз  алушы арасында болатын қатнас, мұнда  клиент ақшаны белгіленген күні қосымша  пайызбен қайтарып беруді өз мойнына  алады.

      Бағалы  қағаздар меншік құқығы бойынша мынадай түрлері болады: Атаулы бағалы қағаздарда барлық иегерлер идентификацияланады.

      Ұстаушылар  туралы ақпарат реестрде болады, меншік құқығы біреуге өткенде олар қайта  идентификациялануы қажет. Ордерлі  бағалы қағаздар –бұлар бойынша құқық  бағалы қағазда көрсетілген тұлғаға тиесілі, олар бойынша операциялар бағалы қағаздардағы жеткізу жазбалары – индоссамент арқылы іске асырылады. Мысалы: Вексель, ипотекалық куәлік.

      Ұсынушылық  бағалы қағаздар бойынша құқыққа  ұсынушы тұлға ие болады. Бұл бағалы қағаздарды көрсету ондағы құқықтарды іске асыруға жеткілікті

      Құжатты – қағаз күйінде;

      Құжатсыз – шоттарда жазылған.

      Нарықтық  бағалы қағаздар – бағамдық айырма бойынша табыс алынатын бағалы қағаз.

      Инвестициялық бағалы қағаздар – дивиденд, купон, пацыз түрінде ағымдық табыс  алуға негізделініп, ұзақ мерзімге алынатын бағалы қағаз.

      Қайтарымды  бағалы қағаз – мерзімінен бұрын  өтелуі мүмкін.

      Қайтарымсыз – айналу мерзімі біткенше дейін  айналымнан шықпайтын бағалы қағаз.

      Айналымға мынадай бағалы қағаздар түсе алады:

• Мемлекеттік бағалы қағаздар;
• Акциялар;
• Облигациялар;
• Коносаменттер;
• Ипотекалық куәлік;
• Туынды бағалы қағаз;
• Жай қоймалық куәлік (Қоймалық + кепілдік куәлік);
• ҚР-да айналымға түсуге болатын шетелдік бағалы қағаз;
• Заң актілері бойынша бағалы қағаз болып табылатын өзгеде құжаттар.

      Қазақстандағы қаржылық құралдарды негізге ала  отырып бағалы қағаздар нарығының құрлымын былайша көрсетуге болады.

      Сурет 1 Бағалы қағаздар нарығының құрлымы

      Акция – акционердің акционерлік қоғамның табысының бір бөлігін дивиденд күйінде алуға, акционерлік қоғамның ісін басқаруға және оның жабылған кезде мүлкінің бір бөлігін алуға құқық беретін бағалы қағаз.

      Акция – акционерлік қоғамның капиталының  қатысушылығын куәландыратын  бағалы қағаз. Акцияларды мемлекеттік органдардан  басқа барлық акционерлік қоғамдар шығара алады. Корпарациялармен құрылған капитал өзіндік капиталдың бір бөлігі болып табылады және корпарация жабылған кезде бұл капитал қарыздық капиталдар (оның ішінде облигациялар бойынша) бойынша қарыз жабылғаннан кейін төленеді. Акционерлер салған акцияларының мөлшеріне сәйкес жауап береді. Сондықтан эмитенттің банкротқа ұшырауы кезінде инвестицияланған ақшалардың қайту кепілдігі жоқ.

      Акцияларды  былайша сыныптауға болады:

      1. Бір акционерден екінші акционерге  беру тәсілі бойынша:

• Атаулы
• Ұсынушылық.

      Атаулы  акциялар – бұл акциялардың иесі міндетті түрде акционерлер реестрінде тіркелуі тиіс.

      Ұсынушылық  акциялар акционерлер реестрінде тіркелмейді. Мұнда акционерлік қоғамдар акциялар иелерін білмейді.

      2. Табыс алуы бойынша:

• Жай;
• Айрықша.

        Айрықша акциялар бойынша табыстың  көлеміне қатыссыз табыс алады.  Акционерлік қоғамдардың жабылған  кезінде айрықша акция иелері  қарызы бірінші болып жабылады.

      Айрықша акцияларды өз кезегінде былайша  сыныптауға болады:

• аккумулятивті – егер дивидендтер уақытылы төленбеген жағдайда олар барлығы жинақталып төленеді.

      - қайтарымды – басқа акциялардан  қарағанда мезгілсіз болуына  қарамастан эмитентпен жабылуы  мүмкін;

      - конверттелетін – шығарушы эмитенттің  жай акцияларына айырбастала  алады.

      - дауыс беру құқығы бар минималды дивиденд көлемі берілетін акциялар;

      - дауыс беру құқығы жоқ минималды  дивидендтер көлемі. Мұнда акционерлік  қоғам жабылған кезде мүлік  бірінші ретті төленді. Егер  акциялар бойынша дивидендтер  3 ай мерзімінде төленбесе акция  ұстаушылар акционерлік қоғам жарлығына сәйкес акционерлік қоғам жабылуы не қайта құрылуы мүмкін.

      Акционерлік қоғамдар тек атаулы акциялар шығара алады. Айрықша акциялар болса  2 түрге бөлінеді:

      1. дауыс беру құқығы бар минималды дивиденд көлемі берілетін   акциялар

       2. - дауыс беру құқығы жоқ минималды дивидендтер көлемі.

      Облигациялар  – ұстаушыға шығарушы жағынан  бағалы қағаздың номиналды құнын  не кей жағдайларда өзгеде мүліктік эквиваленттін алуға  құқық беретін  бағалы қағаз. Облигация ұстаушы  бағалы қағаздың номиналды құнының анықталған пайызын алуға немесе басқа да мүліктерді алуға құқық береді.

      Қосымша ақша қаражатын тарту мақсатында эмитент төлем уақыты 3 жылдан ерте емес және жарғылық капитал көлемінен  аспайтын облгациялар шығаруға құқылы

      Облигациялар  – эмитенттің  қарыздық міндеттерін бектетін құжат, ол активтерге қарсы қойылады. Облигациялар есебінде жинақталған капитал акционерлік капитал болып табылмайды. Облигация шығару – капиталды қарызға алудың бір түрі. Облигациялар бойынша жедел қарыздық міндеттемелердің төлеу кепілі болып эмитент табылады. Эмитенттің банкротқа ұшыраған кезінде оның мүлкінің бір бөлігін иеленуге облигация құқық береді.

      Корпорациялар үшін облигациялар акциялар сияқты инвестиция тарту көзі болып табылады. Алайда бұл бағалы қағаздардың айырмашылығы бар:

      1. Облигация иесі кредитор болса,  ал акция иесі корпарацияның  меншік иегері болып табылады.

      2. Облигация иегері  эмитент табысына  байланыссыз пайыз алады. Акционердің  акциялары жай акция болған  жағдайда акционерлік қоғамның  табысы болмаған кезде дивиденд алмайды.

      3. Облигация иегерінің дауыс беру  құқығы жоқ, акционерлер жиынына  қатыспайды, корпорацияның басқару  ісіне араласпайды Акционердің  мүліктік мүддесіне қатысты жайттарда  акционердің дауыс беру құқығы  болады.

      4. Облигация бойынша төлемдер корпорация шығындарына жатады           және салық төлеуге тиісті табысты азайтады. Салық салғаннан кейін қалатын таза табыс негізінде дивиденд төленді.

      5. Облигациялар белгілі бір мерзімге  шығарылса, акциялар мерзімсіз  бағалы қағаз болып табылады.

      Облигациялардың сыныпталуын былай көрсетуге болады:

      1. Эмитентке байланысты

• мемлекеттік
• жергілікті
• корпаративті
• шетелдік.                                                                                 10 

      2. Облигациялық қарыз мерзіміне  орай:

• қысқа мерзімді 1жылға дейін
• орта 1 жылдан 3жылға дейін
• ұзақ 3 жылдан 25 жылға дейін

      3. Шығару түріне байланысты:

• шоттағы жазба күйіндегі қолма қол емес облигация;
• қолма-қол облигация.

      4. Иелік етуі бойынша:

• ұсынушылық;
• атаулы.

      5. Табыс алу тәсіліне байланысты:

• табысты, компанияның жеткілікті пайдасы болған жағдайда ғана төленетін;
• пайызсыз номиналды құнынан төмен, яғни дисконтпен сату;
• қалқымалы пайздық, облигация бойынша пайыз банктік пайызбен теңгеріледі, бірақ белгілі бір деңгейден не жоғары, не төмен болмайды.

      6. Жабу тәсілі бойынша:

• сериялық;
• бір ретті.

      7. Айналу тәсіліне орай:

• конверттелетін;
• конверттелмейтін.

      8. Қамтылуына байланысты:

• кепілдемемен қамтылған;
• үшінші тұлғамен кепілдендірілген;
• кепілдемесіз (қамтылмаған).

      9. Айналымына орай:

• еркін айналымдағы;
• айналымы шектелген.

         Мемлекетік бағалы қағаздар жергілікті  және орталық билік органдарымен 

      шығарылатын қарыздық бағалы қағаздар. Олар мемлекеттің  ішкі және сыртқы қарыздарының бір  түрі. Сыртқы нарықта мемлекеттің  еурооблигациялары айналымға түседі. Барлық мемлекеттік бағалы қағаз құжатсыз күйде шығарылады.

      Мемлекеттік бағалы қағаз әр түрлі тәсілдермен  орналастырылуы мүмкін (аукциондар, сауда, ашық сату, жабық тарату және т.б.). Кез  келген заңды тұлға мен жеке тұлға  сатып алушы бола алады. Халық, екінші деңгнйлі банктер, зейнетақы және инвестициялық қорлар мен сақтандыру компаниялары негізгі инвестор болып табылады. 

      2 Кесте Мемлекттік бағалы қағаздардың сыныпталуы. 

      Нарықтық  мемлекеттік бағалы қағаздар алғаш  рет орналасқаннан кейін еркін  қайта бөлініске түседі.

      Нарықтық  емес – белгілі бір уақыттан кейін  эмитентке қайтарылатын

      қайта бөлуге түспейтін мемлекеттік бағалы қағаздар.

      Дисконтты мемлекеттік бағалы қағаздар номиналды  құнынан төмен шығарылып, номиналды  бағамен өтелетін мемлекеттік бағалы қағаздар.

      Купонды бағалы қағаздар номиналды бағамен  шығарылып, қосымша пайызбен өтелінеді.

      Біріктірілген  - номиналды бағасынан төмен шығарылып, қосымша пайызбен өтеледі. 

1. 2 Бағалы қағаздардың  функциялары

      Бағалы  қағаздар нарығының мәні мен қызметіне  кеңірек тоқталып өтсек. Бағалы қағаздар нарығына былайша анықтама беруге болады: бағалы қағаздардың айналымы мен шығарушылар арасындағы жалпы экономикалық қатынас. Бұл мағынада бағалы қағаздар нарығы басқа да кез келген нарықтан айырмашылығы жоқ. Айырмашылық ретінде тек зерттеліп отырылған нарықтың объектісін айтуға болады. Бағалы қағаздар нарығының номенклатурасы жеке тауарлар нарығына жатпайды, ол кез-келген елдің қаржылық нарығының құрамдас бөлігі. Бағалы қағаздар нарығының негізі тауарлық нарық, ақша және ақшалық капитал.

      Бұл нарықтың сыныпталуы бағалы қағаздардың  түрлерімен ұқсастығы бар және олардың  айырмашылығы төмендегідей:

• Халықаралық және ұлттық бағалы қағаздар нарығы;
• Ұлттық және аймақтық нарықтар;
• Нақты бағалы қағаздар (акциялар, облигациялар және т.б.) нарығының түрлері;
• Мемлекеттік және мемлекеттік емес (корпоративті) бағалы қағаздар нарығы;
• Бірінші және туынды  бағалы қағаздар нарығы.

      Бағалы  қағаздар нарығын қызметіне орай шартты түрде 2 топқа бөлуге болады: жалпы нарықтық және ерекше. Бірінші  топтың қызметіне мыналар жатады:

• Коммерциялық – нарықта жүргізілетін операциялардан пайда табу қызметі;                                                                                                    13
• Бағалық – нарықтық бағаның қалыптасуын және олардың қозғалысын қамтамасыз етеді;
• Ақпараттық – сату объектілері мен қатысушылар жайлы ақпаратты шығарады және қатысушыларға жеткізеді;
• Реттеуші – нарықтың сату және  қатысу ережелерін жасап, келеңсіздіктерді шешу, басқару органдары мен басқаруды ұйымдастыру.