Мемлекет механизмі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Мазмұны

 

Кіріспе...........................................................................................................................3

 

1    МЕМЛЕКЕТ МЕХАНИЗІМІНІҢ  ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Мемлекет механизімінің теориялық негіздері....................................................5

1.2 Мемлекет механизімінің  белгілері.......................................................................8

 

2    МЕМЛЕКЕТТІК АППАРАТ  ТҮСІНІГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ БЕЛГІЛЕРІ

2.1 Мемлекеттік аппарат түсінігі.............................................................................10

2.2 Мемлекеттік аппарат құрылымы. Мемлекеттік орган және оның белгілері.12

 

3    ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  МЕМЛЕКЕТТІ АППАРАТЫ ЖӘНЕ         ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН ҚЫЗМЕТІ

3.1 Қазақстан Республикасының мемлекеттік  аппараты.......................................18

3.2 Қазақстан Республикасында мемлекеттік  аппарат құрылуы мен қызмет   атқару принциптері...................................................................................................21

 

ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................25

 

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ......................................................................26

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                Кіріспе

 

Мемлекет механизмі  дегеніміз – бұл арнайы органдар жүйесі. Бұл жүйе арқылы мемлекет өз функцияларын атқарады.

            Мемлекет механизмінің белгілері:  мемлекеттік аппарат, мемлекеттік мекелемер, мемлекеттік кәсіпорындар мен мемлекеттік қызметкерлер.

Мемлекеттік орган мемлекет механизмінің негізі болып табылуының себебінен, мемлекеттік органды  қарастыру қажет.

Курсық жұмыстың өзектілігі - кез келген саяси режим, оны іске асыратын субъектілерінсіз мүмкін емес. Субъектілер болып билеу аппараты, мемлекеттік органдар, ұжымдар, ұйымдар, міндетті тұлғалар болып табылады.

Бұл тақырыптың үлкен  маңызы бар. Өйткені мемлекет механизмі  арқылы мемлекет функциялары жүзеге асырылады. Мемлекет және механизм тығыз байланысты және ажыратылмас бөлігі. Осы топта маңызды болып келетін субъект бұл – адам. 

 Ең алдымен мемлекет  органы – бұл мемлекет мехнизмінің  бөлігі және оның анықталған  белгілері бар.

 Мемлекет маханизмінің  белгілері:

-Билеу өкілдіктерінің мәні:

 а) Ол мемлекеттің  атынан жұмс атқарып, мемлекеттің  атынан өз функцияларын жүзеге  асырады;

ә) Нормативті құқықтық актілерді  шығарады;

б) Нормативті-құқықтық актілердің талаптарына сай қатаң бақылау  жүргізеді;

в) Бұл талаптарды бұзушылығынан  қорғайды және оның қорғалуын іске асыру үшін мемлекеттік мәжбірлеу шараларын қолданады;

- Құзырет – бұл  мемлекеттік билікті іске асыру  үшін қолданылатын өкілдік жүйе. Оның мазмұнына сәйкес ол өзінде  белгілі бір функцияларды атқаруды  яғни, міндеттілік (мемлекет алдында) және құқық (биленетін объектілерге) қамтиды. Өкілдік элементтері болып табылатын құқық пен осы фунцияларды тапсырылған органға басқа объектілерге бағыттап орындау міндеті.

 Өкілдіктің басқа  элементі болып табылатын –  белгілі бір заңмен қарастырылған әрекеттіерді орындау.

• Мемлекет органы нормативті- құқықтық актілер негізінде жұмыс атқарады. (Қазақстан Республикасының конституциясы, Қазақстан Республикасының заң актілерінің салалары мен салашалары);
• Мемлекеттік орган мемлекеттік қызметкерлер мен бөлшектерден тұрады. (басқарулар, бөлімдер, департаменттар т.б. )
• Мемлекет функцияларын орындау үшін қаржы және материалды құралдары бар.[1.426] Мысалыға алсақ, Қазақстан Республикасының Қорғаныс министірлігінің материалды- техникалық базасы бар. (оқу полигондары, лагерлер, қару қоймалары, ғимараттар т.б.)

 Қарастырылған белгілер  мемлекеттік органның түсінігін  ашады. 

Мемлекеттік орган –  бұл мемлекеттік механизмінің бөлігі. Оның мемлекеттік-биліктік өкілдіктері, заңды анықталған өкілдіктері және осы функциялардың, тапсырмалардың барлығын іске асыру үшін материалды «қосымшалары» бар.

Зерттеу деңгейінің объектісі  жалпы мемлекеттік-құқықтық  қатынастар, ал субъектісі болып мемлекет механизмінің қызмет атқару барысында пайда болған қоғамдық қатынастар.

 Курстық жұмыстың мақсаты - мемлекет механизмінінің түсінігін және негізгі белгілерін қарастыру. Курстық жұмыс барысында келесі сұрақтарды қарастыруға талап қойылады:

1. Мемлекет механизмінің теоретикалық түсінігін қарастыру;
2. Мемлекеттік аппараттың түсінігін және оның белгілерін; мемлекеттік аппараттың құрылысын қарастыру.
3. Қазақстан Республикасының мемлекеттік аппаратын қарасытыру.

Қазақстан Республикасында, мемлекеттік механизмінің сапалы түрде  жұмыс істеуге кедергі тудырып  жатқан мәселе бұл – мемлекеттік  органдарға қызметкерлердің талаптарына сай қабылданбауы. Ол үшін мемлекеттік механизм осындай қағидаларды жоғары қоюға міндетті:

1.Мемлекет қызметшілерінің  адамгершілік қасиеттеріне және  құқықтық мәдениеттке кәсіптік  талап ету;

2.Мемлекеттік аппаратта  қызмет атқаратындардың заңдық жауапкершілігін арттыру;

3.Мемлекеттік қызметкерлерді  жұмысқа алуды конкурстық нәтижеде  өткізу және әрдайым квалификациясын  көтеру;

4.Азаматтардың және  олардың қоғамдарының құқықтары  мен заңды мүдделері үшін күресінің  белсенділігін арттыру;

5.Мемлекет және қоғамның  мемлекеттік органдарға бақылау  күшейту формаларын арттыру және  дамыту

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

             1 Мемлекет механизмінің теоретикалық  негіздері

1. Мемлекет механизмінің теоретикалық негіздері

 

 Мемлекет және құқық  теориясында мемлекет механизмі және мемлекеттік аппарат синонимдер ретінде қолданылады. Бірақ-та басқа құқық салаларында (конституциялық, әкімшілік) мемлекет механизмі мен мемлекеттік аппарат түсініктерін ажыратып қояды. Сонда-да екінші түсінік бірінші түсінігінің бөлімі болып қарастырылады. Көптеген заңгерлер «мемлекет механизмі» деген түсінік, «мемлекеттік аппарат» түсінігінен кеңірек мағынада қолданылатын жақтайды. Мемлекеттік аппарат мемлекеттің арнайы, билеу әрекеттеріне байланысты органдарды құрып, ал мемлекет механизмі – мемлекеттік органдар жүйесі және құралы болып табыла отырып, мемлекеттік әрекеттердің , тапсырмалардың, функцияладың орындалуын қамтамасыз етеді. Мемлекеттік механизм мемлекеттің өзін кейіптеп, оның нақты материяланған бейнесін, оның «тәні» мен «қаны» болып келеді. Мемлекеттік механизмсіз мемлекет жоқ дәне бола алмайды. Мемлекет механизмінің ішіне мемлекеттік аппарат, жергілікті өзін өзі басқару органдары, мемлекеттік кәсіпорын мен мекемелер және басқа да мемлекеттік құрылымдар, мемлекеттік-өктемдік жарлықтарды іске асыратындар кіреді. Мемлекеттік аппаратты және оның барлық салаларын қамтамасыздандыруды, мемлекеттік билеуші, мемлекеттік жұмыс ұйымдастырушы құрып, керекті ұйымшылдықты және өмірдің барлық салаларын тиімді фунциялануын іске асырады.

 Осы әрекет формасы көбінесе мемлекеттің билеушілік заңдары, құқықтық механизмдері қандай дәрежеде қолданылатынына байлынысты. Осыған орай мемлекеттік аппараттың келесі әрекет формалары ажыратылады:

1. Тікелей билеушілік – бұларға заңдық мінездемесі жоқтар, бірақ ғылыми рекомендациялар өндіруде, тәжірибе алмасушылықта түзелетіндер.
2. Құқықтық нормалара – бұларға заңдық мінездемесі барлар, яғни барлық субъектілерге міндетті түрде болып келетін және мемлекеттік-міндетті салдар салдар туғыздыратындар.

Мемлекеттік аппарат негізгі құқықтық формалар әрекеттеріне кіретіндер:

1. Құқықшығармашылқ әрекет – бұл нормативтік актілер жобаларын дайындаушы әрекеттер, олардың қабылдануы мен таралуы;
2. Құқықатқарушылық әрекет – бұл  заңдық нормалар іске асыру әрекеті;
3. Құқыққорғаушы әрекет – бұл заңдарды бақылау және қадағалау әрекеті, кінә болған тұлғаларды заңгерлік жауапкершілікке тару;

Мемлекеттік аппарат  белгілері келесілер болып келеді:

1.Мемлекет алдында  тұрған мақсаттар мен міндеттерді  іске асыру нысанымен, мемлекет  қалауымен құрылады;

2.Мемлекет өз атынан  барлығына міндетті, барлығына тән  заңды мінез ережелерін шығарады, қабылдайды және заңды күшпен  қамтамасыздандырады;

3.Мемлекеттік мәжбүрлеуге  монополиясы бар;

4. Мемлекеттік аппарат құру және функиялауына проффесионалды принцип негізге салынған, яғни мемлекеттік аппарат қызметкерлірі өз жұмыстарын проффесионалды негізде атқарып, ешқандай қосымша саяси-әлеуметтік жұмыспен араласпайды. Тек билеуші қызметпен айналысады;

Мемлекеттік аппарат  мемлекеттік билеу органдары  мен материалды қосымшаларды (армия, полиция,салық жинау, қаржы және кеденді қызмет) қамтиды. Олар мемлекеттік-биліктік жарлықтарды орындау үшін қажет.[2.191б]

 Мемлекеттік мекемелердің  және кәсіпорындардың билеу өкілдігі  жоқ (администрациялардан басқа), бірақ жалпықоғамдық функцияларды –экономика, спорт, мәдениет, білім беру, денсауылық сақтау, ғылым салаларында фунцияларын атқарады.

Мемлекеттік қызметкерлер – бұл билеумен айналысатын ерекше адамдар тобы болып келеді. Мемлекеттік  қызметкерлерінің құқықтық жағдайы  арнайы заңмен реттеледі. Бұл заңда әр мемлекеттік қызметкердің міндеті және мемелекеттік қызметкерлердің түрлері бар.

 Қазіргі кезде биліктік  қызметтердің таратудың кең таралған  түрі, бұл – сайлау және тағайындау. Әдетте, заңшығарушы органдар депутаттары  мен мемлекет басшылары – президенттер ( республикалық билеу формасында ). Алайда монархты тағайындау да сайлау негізінде болуы мүмкін.

 Мемлекет механизмінің  құрылысының негізгі бөлімі мемлекеттік  орган болып табылады. Мемлекеттік  орган – бұл біршама тәуелсіз, ол құрылысы жағынан мемлекеттік аппарат буынымен оңашаланған. Мемлекеттік орган - мемлекеттің өз еркімен, өз қажеттіліктері үшін арнайы билік саласына құрастыратын, билеу өкілігімен қамтамасыз етілген және өз қабілеттіктері бар орган. Мемлекеттік орган өз өкілдігін іске асыру барысында, ұйымдастырылған, материалды және міндеттеуші мемлекеттік күшке сүйене отырады. Мемлекеттік орган мемлекеттік қызметкерлерден тұрады. Олардың ішіндегі ерекешелері лауазмды тұлғалар. Мемлекеттік қызметкерлерді ақшамен қамтамасыз ету қоғам арқылы, яғни салық төлеу арқылы жүзеге асады.

 Мемлекеттік органдадың  өзіндік нышандары:

1. Мемлекет қалауымен құрылады және өз өкілдіктерін мемлекет атынан жүзеге асырады;
2. Тек нақты анықталған, заңмен орнатылған, ретке келтірілген түрлі әрекеттер мен формаларды жүзеге асырады;
3. Заңды бекітілген организацияланған салалар: әрекетжасаушылық территориясы; билік иерархиясындағы анықталған қалпы; анықталған биліктік өкілдіктер мен құзыреттер.
4. Мемлекеттік органдар әрекеттесуінің негізіне мемлекеттік билік бірлігі және билік бөлінісі.

 Қоғами-құқықтық субъектілер  қатынасы бола тұрып, мемлекеттік  органдар заңды, бұқаралық-құқықтық  сипаттағы тұлғалар ретінде қарастырылады.  Олардың болмысы кез келген  мемлекетттік органдарды құрастыратын  жеке тұлғалардың қалауымен, немесе ықыласымен байланысы жоқ. ( Мысалыға, Үкімет мүшелерінің тағайындалуы немесетаралуы мемлекеттік органының яғни Үкіметтің болмысына әсер етпейді.)

 Мемлекеттік органдар  әртүрлі негіздерде жіктеледі:

1. Пайда болу әдісіне байланысты:
1. Алғашқы (уәкілдік) органдар, мысалыға, мұрагерлік монархия, Парламент, Президент. Бұл органдар ешқандай басқа органдармен құрылмайды.
2. Туынды (Үкімет, прокуротура және т.б.) алғашқы болған органдармен құрылады және оларды алғашқы органдар құрады,оларға алғашқы органдар билеу өкілдіктерімен қамтамасыз етеді.
2. Билік өкілдіктерінің көлеміне байланысты:
3. Жоғарғы (Үкімет);
4. Жергілікті (әкімат);
3. Құзырет кеңдігіне байланысты:
5. Жалпы құзырет (Үкімет)
6. Арнайы құзырет (ІІМ)
4. Билік бөліну принципіне орай:
7. Заңшығарушы (Парламент)
8. Соттық (соттар)
9. Атқарушы (Әділет министрлігі және т.б.).

5)Шешім қабылдау тәртібіне  байланысты:

- Алқалы (Парламент, Үкімет  және т.б.)

- Жекеше (Президент, Әділет министрлігі және т.б.). Мемлекеттік аппарат құру мен әрекеттер принциптері бар. Олар барлық мемлекеттік органдарға бірдей; [3.104б]

- Принциптер – дегеніміз  алғашқы идеялар, талаптар, негіздер, олар мемлекеттік органдар функициялауын  және құрылуына арнайы әдіс-тәсілдерді  анықтайды. 

Оларға жататын:

1. Адам мен азамат бостандығы мен құқығының белсенді болу принципі. Оларға қатысты мемлекеттік қызметкерлердің міндеттері: мойындау, сақтау және қорғалуы;
2. Демократизм принципі, мемлекеттік органдар қызметінің кең ұйымдастырылуына және құрылуына азаматтардың қатысуы;
3. Билік бөлінісі принципі, билік органдар тарапынан немесе жеке тұлғалар тарапынан биліктің өз еркімен асырылуын минимумға келтіретін механизмдерді құру
4. Заңдылық принципі, барлық мемлекеттік қызметкерлірдің Конституцияның, заңдарын және заңдық салашаларының толығымен орындалуын міндетті етеді;
5. Жариялық принципі, құқық субъектілернің, нақты бір мемлекеттік қызметтің әрекеттілігінің заңнамасы жайында хабардар болуы;
6. Профессионализм принципі, мемлекеттік аппарат қызметі үшін жоғарғы тәжірибелі қызметкерлерді тағайындау үшін жағдай жасау.
7. Әріптестік пен дара басшылықты байланыстыру принципі, мемлекеттік аппараттың демократиялық және бюрократиялық арақатынаста болуын қамтамасыз ету;
8. Таңдаулылық және тағайындаулылықты байланыстыру принципі, мемлекеттік биліктегі орталықтандыру немесе орталықсыздандыруды анық байланытыру;

Иерархия принципі, мемлекеттік  органдардың мемлекеттік аппаратта әртүрлі дәрежеде болуы;[4 191б]

 

1.2 Мемлекет механизмінің  белгілері 

Мемлекеттік механизмнің (аппараттың) негізгі нышандары келесілер:

1. Бұл мемлекеттік биліктің тұтас иерархиялық жүйесі – билік бөлінісі концепциясына сай заң шығарушы, атқарушы және соттық. Мемлекеттік билік пен аппарат проблемаларымен айналысатын авторлар арасында мемлекеттік аппарат қанадай болу тиіс, мемлекеттік билік бөлшектері, сонымен қатар олардың иеленушілері – мемлекеттік органдар өзара қандай қатынаста болуы керегі жайында ортақ ой жоқ;
2. Аппараттың алғашқы құрылымдық бөліктері (элементтері), мемлекеттік қызметкерлер жұмыс атқаратын мемлекеттік органдар мен мекемелер. Мемлекеттік органдар өзара субординация мен координация бастауларымен бастауларымен байланысты;
3. Мемлекеттік билеу жарлығымен қамтамасыз ету үшін аппараттың әр заманның техникалық дәрежесіне сай міндеттеу мекемелері бар – қаруланған адамдар тобы, абақтылар,полиция т.б.;
4. Аппарат көмегімен практикалық негізде мемлекеттің функциялары орындалып, жүзеге асырылады. Мемлекеттік функциялар мен аппарат арасында байланыс тікелей және бұзыла алмайды.[6 ,320]

Мемлекеттік аппарат  түсінігі – кең және саң қырлы. Онымен тар байлынысты, өзінің логикалық  көлеміне баламалы болып келетін басқалармен теңестіруге болмайды. Егер қоғамның саяси жүйесі ретінде өз түріне орай мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдардың барлығы мемлекеттің саяси өміріне және мемлекеттік билікті жүзеге асырумен айналысатын болса, онда мемлекеттік аппарат түсінігі тек мемлекеттік органдар жүйесін қарастырады. Мемлекеттік аппаратқа тек заң шығарушы органдар, атқарушы органдар, және күш құрылымдары (керек кезде міндеттеуші фунцияларды атқаратын армия, ішкі әскер, абақтылар т.б.) кіред.

Мемлекеттік аппарат – мемлекеттік құқық теориясында мемлекет механизмі және мемлекеттік аппарат деген түсініктер синоним ретінде қолданылады.

Мемлекеттік аппарат  ол өзін мемлекетік орган системасы  ретінде дамытады, ол арқылы мемлекет билік негізінде функциялары  әртүрлі этаптарда ісін жүргізеді. Аппараттың негізгі элементі болып табылатын солыну мен функциялық негізінде объективтік және субъективтік факторлар қай мемлекеттік аппараты болса да механикалық жеке органдардың механикалық бірлестігі, ол ұйымдасқан жинақ жүйесі. Фактор санымен және орган ұйымдардың экономикалық жалпылама негіздері, шаруашылық негіздері және әртүрлі жеке меншік түрлері. Бірлескен саяси негіздер мемлекеттік органның, функциясының салына негіздерінің ортақ принциптерінің болуы мемлекеттік аппараттың құрам бөліктерінің болуы.

Мемлекеттік органның мемлекеттік  емес органдардың айырмашылығы:

1-ші: мемлекет еркімен  іс жүргізіледі;

2-ші: қызметтеріне заң  нормаларына сай іске асырылып  отырылуы;

3-ші: мемлекеттік аппаратты  заң нормаларының қызмет бабының  территориялық масштабы белгілі орны, атқаратын орны болуы және де басқа мемлекеттік орган және ұйымдаық арасындағы қатынас тәртібінің болуы;

4-ші: мемлекеттік органдардың  белгілі бір билігі болады, ол  қасиеттер мемлекеттік емес органдар  ерекшелігі болып табылады.

Мемлекеттік аппараттың бөлімдеріне қарай субординациямен  қандай принциппен функциясын көрсетіп ал оның дәрежесі кез-келген мемлекетте мемлекеттік аппаратты бірыңғай, бір бүтін жүйе ретінде қарастырылады. /5/

Мемлекеттік аппарат  өзінің мемлекет мүшелер жүйесін жүзеге асырып мемлекеттік билікті көмекпен атқарудың негізгі міндеттерінің алдында тұрған кезеңнен және өніп-өсу мақсатымен және тапсырмасын және қоғамды басқару үшін арнаулы құрылған мемлекет органдарының біртұтас жүйесі.

Мемлекеттік механизм (аппарат) – бұл құқықтық қатарда мемлекеттік билік өкілеттілігімен және ақиқаттылығымен мемлекеттік фнукцияда бөлініп беруде белгіленген мекеме және қызметтегі адамдардан құрылған мүшелік жүйесі.

Мемлекеттік аппараттың мағынасы – көпшекті және сыйымды, шынайы ұйымдастыру басқамен бірдей мазмұнды мағынасы және өзінше логикалды. Саяси жүйе қоғамымен және мағынасымен диктаруталық жүйесін дәреже мөлшерінде кең мағынадағы жекелік. Көрсеткіш мағынасы ұқсас мағынасымен мемлекеттік аппарат оған ұқсас. Мемлекеттік аппарат мағынасы – қамсыздандыру тек қана мемлекеттік мүше жүйесінде қабылдаушымен қатысу саяси өмірдегі елмен немесе жүзеге асырылу мемлекеттік билікпен, былайшы, мағыналық диктатура жүйесі мен дәрежесі және мағынасы саяси жүйемен қоғамдық қамсыздандыруды барлық жиынтық айырмашылығымен өзінше мемлекеттік және мемлекеттік емес мүшелер және ұйымдар. Мемлекеттік аппараттың мағынасына қарағанда көптігі сыйымдылығымен және кең бейнесімен, қоғамдық мағынасы диктатура жүйесін дәрежесімен және саяси жүйесімен болады. Мемлекетті механизм және мемлекеттік аппараттың мағынасы ғылыми және оқу әдебиетінің көп сұрағына байланысты шешіледі.

 

 

 

 

 

 

2 Мемлекеттік аппарат  түсінігі және оның белгілері.  Мемлекеттік аппарат құрылымы.

2.1. Мемлекеттік аппарат  түсінігі

 Мемлекеттік аппарат мемлекеттік билікті іске асыратын, мемлекеттің алдында әртүрлі кезеңдерінде негізгі функцияларын атқаратын органдар жүйесі болып табылады. Қоғамның дамуына байланысты мемлекеттік аппарат үздіксіз күрделенеді және жетілдіріледі. Мемлекеттік аппараттың жұмыс істеуіне және жетілдірілуінің негізінде субъективті факторлар жатады. Олар оның ішкі құрылысының, структурасының, мінезінің, әрекеттерінің формалары мен методтарын, көбінесе әртүрлі топтардың бір топқа бірігуіне әсерін тигізуінің ерекешеліктерінің ең маңыздыларын белгілейді.

 Кез келген мемлекеттің  аппараты – бұл оның жеке  органдарының қосындысы емес, бұл  нақты құрылған және қатаң  тәртіпке келтірілген тұтас жүйе. Мемлекеттік аппараттың әрдайым  жұмыс атқаруына, тұтас жүйе  болуына және әрдайым дамуына кіретін факторлар жиынтығына кіретіндер:

1. Әртүрлі мемлекеттік органдар мен ұйымдардың экономикалық жалпылығы – шаруашылық жүйе және әртүрлі өндіру амалдарының меншік формалараның бар болуы;
2. Мемлекеттік орагндар, мекемелері мен ұйымдарының саяси негіздің бірлігі;
3. Жалпыға ортақ ресми идеология бар болуы; әртүрлі қоғам бөліктерінің саяси-моральдік идея бірлігі;
4. Мемлекеттік органдардың ортақ жұмыс атқаруының және принциптер құрылысының бар болуы – мемлекеттік аппараттың негізгі топтары.
5. Әртүрлі мемлекеттік органдар мен ұйымдар алдында тұратын нысандар мен тапсырмалардың ортақ болуы; [5,136]

 Мемлекеттік аппаратты  билеу құқық арқылы жүзеге  асырылады: тәртіптің ортақ және  міндетті ережелерді қамтитын  нормативті-құқықтық актілер шығарылады. Бүкіл азаматтар, олардың ұйымдары, қызметті тұлғалар және мемлекеттік органдар заңдарға бағыну, өз әрекеттерінде оларды іске асыру тиіс. Сөйтіп мемлекеттік органдардың қызметінің негізгі үш формалары белгіленеді: нормативті-құқықтық актілердің шығарылуына және таратылуына байланысты – құқықшағармашылық; құқық нормаларының іске асырылуына байланысты – атқарушылық билеу формасы; құқықтық нормалардың ұстануын қамтамасыз ететін – құқыққорғаушылық құқықтық қызмет формасы.

 Мемлекеттің тапсырмалары  мен функциялары, оның мемлекеттік аппараттың қызметі арқылы жүзеге асады. Мемлекеттік аппарат ерекеше адамдар тобынан тұрады – мемлекет функцияларын жүзеге асыратын мемлекеттік қызметкерлер. Басқа жақтан қарасақ бұл бір-біріне иерархиялық түрде тәуелді, монополиялық әрекет жасау құқыққабілеттілігі бар, мемлекеттік органдар мен ұйымдар жүйесі. Сонымен, мемлекеттік аппаратқа жүктелген функцияларды жүзеге асыру үшін оның материалдық және ұйымдастыру құралдары болады, оның ішінде мемлекеттің мүддесін жүзеге асыру үшін керек кезде міндеттеу «заттық қосымшалары» бар.

 Жоғарыда айтылғанның  контекстінде мемлекеттік аппарат  іске асырылған мемлекеттің тікелей  болмысы, шын мәнінде-ұйымдастырылған  күшімен билік ететін күш.

 Сонымен мемлекеттік  аппарат – бұл белгіленген  тәртіпте мемлекеттік билік өкілдігі бар мекемелер, қызметті тұлғалар және органар жүйесі.

 Оқу әдебиеттерінде  мемлекеттік «механизм» және  «аппарат» өзіндік көлем мен  мазмұны бойынша көбінесе бірдей  түсініктер болып табылады. «Механизм»  термині аппараттың бірлігін  белгілеп, оның қорытындылық қызметке бағытталғанын айқындайды деген түсінік қалыптасуда

Мемлекет және құқық  теориясында мемлекеттiк аппарат  және мемлекеттiк механизм жиi синоним  ретiнде қолданылады.

Мемлекет механизмi бұл  мемлекеттiк органдар мен мемлекеттiк  органдар қызметiн қамтамасыз ететiн  мемлекеттiк құралдар жүйесi. Мемлекет механизмі – мемлекеттік материалдық билікті, қарулы күштерді ұйымдастыруға қосылған әртүрлі мемлекеттік мүше, мемлекеттік аппарат мемлекеттік мүшесінің жүйесімен шектелген. Оның нышандары: мемлекет қоғамды басқаратын және қызметпен шұғылданатын адамдардан тұрады; мемлекеттік аппарат мекеме мен органдардың байланыс жүйесі; мемлекет органдарының қызметі ұйымдастырушылықты, материалдық және әкімшілік кепілдіктерімен қамсыздандырылады; мемлекеттік аппарат азаматтардың заңды мүдделері мен құқықтарын қорғау үшін құрылады. «Мемлекеттік механизм» және «мемлекеттік аппарат» ұқсас мағына секілді басталатын ұйқастық міндет орындаушы топқа мәлімет бар болу және де басқа көзқарастағы  пікірлер бар.

Мемлекеттік механизм мемлекеттік аппаратпен кең мағынада, мемлекеттік аппарат мүше жүйесінде тар мағынада. Мемлекеттік мүшеде ажыратылмайтын бөлігімен өзгертілмейтін бөлігі шығып тұрады, мемлекеттік аппараттың мағынасы мен мазмұны ой салушыға маңыздылығымен байланысты, және де құралы мен мазмұнын қалыптастыруды олар толтырады.

Мемлекеттік аппараттың – едәуір дәрежеге байланысты болуына, дәрежесінің дамуына және тиімділік  саяси жүйелік қоғам сапалы дәрежелік  элементке кіру, олардың қарым-қатынасының  арасында мемлекеттік емес мүшелерімен және ұжымдарымен даму деңгейінің салалық іс-әрекет айқын біліктілігі – мемлекеттік мүшелерден бөлек-бөлек немесе әрқайсысынан алу мемлекет материалдық және күштеулік күшімен баяндау процесінде өзінің өкілетті ұжымдықпен, мемлекеттік құрылуы жүзеге асыру мақсаты мен қаталдығы мемлекеттік әрекетпен ұйғару, дәрежелік түйінін оқшаулау мемлекеттік аппаратпен мемлекеттік мүше салыстырмалы өзіндікті бастайды.

 

 

 

 

 

 

 

2.2 Мемлекеттік аппарат құрылымы. Мемлекеттік орган және оның белгілері

Біріңғай және тұтас  мемлекеттік аппараттың құрылымды  бөліктері болады – органдар, ішкі жүйелер. Олардың өзара иерархиясы бар: алуан түрлі органдар мен  ішкі құрылымдар мемлекеттік механизмде бірдей орын ала бермейді, олар координация, субординациямен күрделі қарым қатынаста болады. Мемлекттік аппарат құрылымы құбылмалы және біріңғай, бірақ та оларға әрдайым билеу органдары мен мемлекеттік «материалды қосымшалар» кіреді – армия, полиция және т.б.

 Қазіргі кездің  мемлекеттік аппараты жоғарғы  дәрежеде мемлекеттік органдар  мен мекемелер, берілген өкілдіктің  алуантүрлі болуымен күрделі  болып саналады. Құрылған мемлекеттік  аппарат бірыңғай және тұтас  (баршалық) , жеке жүйелерден тұратын  жүйе. Аталғандардың соңғылары біркелкі функциялар, ішкі құрылыстар, нысандар мен түрлерге орай әртүрлі істермен айналысатын мемлекеттік органдар.

 Қазіргі кездің  мемлекеттік аппаратының құрылымы  жағынан ең маңызды бөліктері:  мемлекеттік билік органдар жүйесі, үкіметтік органдар билеу жүйесі, соттық жүйе мен прокуратура жүйесі. Прокуратура жүйесінен басқа аталғандардың барлық үш жүйе мемлекеттік билік иемденушілері болып табылады – билік бөліну концепциясына сай болып заң шағарушы, заң атқарушы және соттық билік болып тармақталады. Мемлекеттік билік пен аппарат проблемаларымен айналысатын авторлар арасында мемлекеттік аппарат қанадай болу тиіс, мемлекеттік билік бөлшектері, сонымен қатар олардың иеленушілері – мемлекеттік органдар өзара қандай қатынаста болуы керегі жайында ортақ ой жоқ.