Міндеттемелермен есеп айырысулардың аудиті

Жоспар

Кіріспе..............................................................................................................

1-тарау.Міндеттемелертуралы жалпы түсінік............................................

1.1.Міндеттемелердің түсінігі,жіктелуі...........................................................

1.2.Міндеттемелер аудитінің көздері, маңызы ...............................................

2-тарау.Міндеттемелермен есеп айырысулардың аудиті............................

2.1.Жабдықтаушылар мен мердігерлермен есеп айырысулардың бақылауы мен аудиті........................................................................................................

2.2.Бюджетпен есеп айырысудың  бақылауы мен аудиті................................

2.3.Еңбекақы төлеу бойынша есеп айырысудың аудиті.................................

Қорытынды....................................................................................................

Пайдаланылған әдебиттер тізімі...................................................................

Кіріспе

Міндеттемелер-бұл ұйымның осы есепті уақытында бар нақты берешегі оны өтеу үшін қарсы жақтың наразылығын қанағаттандыруда ресурсың жылыстауы түріндегі экономикалық пайданың  кемуіне алып келеді.

Міндеттемелер-өткен мәмілелердің немесе өткен оқиғалардың нәтижелері болып табылады және қысқа мерзімді(ағымдағы)және ұзақ мерзімді болып бөлінеді.Міндеттемелер егер ұйымның қалыпты операциялық циклы кезінде төлеу балансынан кейін 12 ай ішінде жүргізіледі деп болжанса,ағымдағы мерзімді деп жіктелуі тиіс.Барлық басқа міндеттемелер ұзақ мерзімді деп жіктеледі.Шаруашылық субьекті есептеушінің  қабылданған есеп саясаты мен қолданылатын нысанына қарай әртүрлі талдамалық  есеп-карточкалары ,ведомостар журнал және т.б.регистрін қолдана алады.Жан-жақты ойластырылған жіне жақсы қойылған талдамалық есеп тексерушіге кәсіпорын міндеттемелері үшін ішкі бақылау жүйесі жағдайына дұрыс баға беруге көмектеседі.Ағымдағы міндеттемелерге банктің қысқа мерзімді қарыздары,шаруашылық  субьектінің кредиторлық берешегі жатады.Банктің қысқа мерзімді  қарыздары бір жылдан аса уақытқа қолданылатын нормативтік құжаттарға сәйкес беріледі,мысалы,жөнелтілген тауарлардың нақтылы құжат айналымы уақытына тең,бірақ 30 күннен аспайды.Қысқа мерзімді кредиттерді алу және  өтеумен байланысты  есепшоттық-кредиттік операциялар 3010-3020«Қысқа мерзімді қарыздар»және 4010-4020«Ұзақ мерзімді қарыздар»шоттарында есепке лынады

Міндеттемелер дегеніміз – ұйымның өткен оқиғалардан туындаған, реттелуі болашақта экономикалық тиімділігі бар ресурстардың шығуына әкеп соқтыратын қарызы. Яғни бұл белгілі бір тұлғаның (борышкердің) басқа бір тұлғаның, яғни қарызгердің (кредитордың) пайдасына белгілі бір іс-әрекет жасау міндеттемесі: мәселен мүлікті беруі, жұмыс атқаруы, ақша төлеуі және басқалар, не болмаса белгілі бір іс-әрекеттен бас тарта тұруы.

Міндеттемелер кәсіпорында  жасалынған әр түрлі келісімдердің  нәтижесінде туындайды және алынған  тауарлы-материалдық құндылықтар  немесе пайдаланылған қызметтер  үшін келешекте жасалынатын төлемдердің  заңды негізі болып табылады.

Несие –бір заңды тұлғаның екінші бір заңды тұлғаға немесе жеке адамның заңды тұлғағаәдетте келісілген мөлшерде пайыз алу үшін белгілі бір уақытқа заттай немесе ақшалай уақытша қаржы беруге байланысты пайда болатын экономикалық қарым-қатынас жүйесі болып табылады.

Нарықтық экономика жағдайында несие коммерциялық және банктік  болып екіге бөлінеді.

Коммерциялық  несие- бір субъектінің екінші бір субъектіге сатқан тауарының құнынан алынатын төлемнің кейінге қалдырылуына байланысты туындайды.

Банк  несиесі- субъектіге ақша қаражаты түрінде өндірісін ұлғайтуға, ағымдағы қызметтерге байланысты қарыздарын төлеу үшін беріледі.

Берілетін уақыт аралығына  байланысты банк несиесі қысқа мерзімді (бір жылға дейінгі уақыт) және ұзақ мерзімді (бір жылдан артық  уақыт) болып екіге бөлінеді.

Несиенің объективті қажеттілігі- бұл, субъектінің өндірістік және сауда  айналымы капиталының жетіспеушілігінен  туындайды.

Банкке несие алу үшін бірінші рет барған кәсіпорын өзінің жарғысын, ұйымдастыру құжаттарының көшірмесін, ережелерді, жалға алу келісімдерін, тіркеу куәлігін және клиенттін кредит алу құқығының барлығын растайтын құжаттар ұсынады.

Жабдықтаушылар мен мердігерлерге  тауарлық-материалдық қорларды жеткізушілер немесе әр түрлі қызметтер көрсететін және әр түрлі жұмыстар орындайтын кәсіпорындар мен ұйымдар жатады. Жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысулар, әдетте, қолма-қол  ақшасыз жолмен жүргізіледі. Еңбек  ақының екі түрі болады : негізгі және қосымша. 

Негізгі еңбек ақыға атқарылған (жұмысқа) уақытқа және орындалған жұмыстың саны мен сапасы үшін есептелген еңбек ақы: тарифтік ставка, оклад, кесімді бағалау бойынша төлеу, сыйақылар, мерзімнен тыс жұмысқа, түнгі уақытта жұмыс істегені үшін, жұмыскерлер кінәсінің болмаған тұрып қалған уақытқа ақы төлеулер жатады.

Қосымша еңбек ақыға еңбек туралы заңдарда қарастырылған атқарылған уақытқа төленетін төлемдер жатады .Оған: кезекті демалыс уақытына ақы төлеу, мемлекеттік және қоғамдық міндеттемелерді орындағаны үшін ақы төлеу, жұмыстан шығу кезіндегі төленетін жәрдем ақы және болып табылады.

Еңбек ақының негізгі формалары мерзімді және кесімді болып табылады. Мерзімді еңбек ақыны төлегенде жұмыс істеушінің ақысын жұмсаған еңбегінің іс жүзінде атқарған уақыты мен сапасына тікелей тәуелді түрде төлеу қарастырылады. Мерзімді еңбек ақыны төлеу екі жүйеге бөлінеді: жай мерзімді және мерзімді - сыйақылы.Жай мерзімді еңбек ақы төлеуде жалақы сағаттық, күндік, айлық тарифтік ставкалар бойынша немесе нақты атқарған уақыты үшін оклад бойынша есептеледі. Еңбек ақының мөлшері тарифтік ставканы атқарылған уақыт мөлшеріне көбейту арқылы немесе окладты есептеу арқылы анықталады.Еңбекті төлеудің мерзімді - сыйақылық жүйесі кезінде тариф бойынша есептелген еңбек ақы сомасына тарифтік ставкаға белгілі бір процент мөлшеріндегі сыйақыны қосады.

Менің курстық жұмысым 2-тараудан,6-бөлімнен тұрады.Менің бұл тақырыпты таңдау себебім яғни кәсіпорындардың,жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің  салықтарды еңбекақыныбюджетпен есеп айырысу,жабдықтаушылармен  мердігерлердің есебі туралы толық  мағлұмат алу.

1-тарау.Міндеттемелер  туралы жалпы түсінік

1.1 Міндеттемелердің түсінігі,жіктелуі

Қаржылық есеп берудің  негізгі элементінің бірі-шаруашылық субьектіде қолданылатын міндеттемелер  ретінде арнайы бақылау мен аудитте  жиі кездесетін жағдайларды  қарастырамыз.Бақылау-талдау қызметінің басқа аймақтары мен  аспектілерінде қолданылатын арнайы бақылау  мен аудитке келсек,ол осы кітаптың кейінгі бөлімдерінде қарастырылатын жекелеген нәтижелерді,жаңа іздестіру  зерттеулерін  талап етеді./3,371/

Міндеттемелер-бұл ұйымның осы есепті уақытында бар нақты берешегі оны өтеу үшін қарсы жақтың наразылығын қанағаттандыруда ресурсың жылыстауы түріндегі экономикалық пайданың  кемуіне алып келеді.

Міндеттемелер-өткен мәмілелердің немесе өткен оқиғалардың нәтижелері болып табылады және қысқа мерзімді(ағымдағы)және ұзақ мерзімді болып бөлінеді.Міндеттемелер егер ұйымның қалыпты операциялық циклы кезінде төлеу балансынан кейін 12 ай ішінде жүргізіледі деп болжанса,ағымдағы мерзімді деп жіктелуі тиіс.Барлық басқа міндеттемелер ұзақ мерзімді деп жіктеледі.Шаруашылық субьекті есептеушінің  қабылданған есеп саясаты мен қолданылатын нысанына қарай әртүрлі талдамалық  есеп-карточкалары ,ведомостар журнал және т.б.регистрін қолдана алады.Жан-жақты ойластырылған жіне жақсы қойылған талдамалық есеп тексерушіге кәсіпорын міндеттемелері үшін ішкі бақылау жүйесі жағдайына дұрыс баға беруге көмектеседі.Ағымдағы міндеттемелерге банктің қысқа мерзімді қарыздары,шаруашылық  субьектінің кредиторлық берешегі жатады.Банктің қысқа мерзімді  қарыздары бір жылдан аса уақытқа қолданылатын нормативтік құжаттарға сәйкес беріледі,мысалы,жөнелтілген тауарлардың нақтылы құжат айналымы уақытына тең,бірақ 30 күннен аспайды.Қысқа мерзімді кредиттерді алу және  өтеумен байланысты  есепшоттық-кредиттік операциялар 3010-3020«Қысқа мерзімді қарыздар»және 4010-4020«Ұзақ мерзімді қарыздар»шоттарында есепке лынады

Яғни бұл белгілі бір тұлғаның (борышкердің) басқа бір тұлғаның, яғни қарызгердің (кредитордың) пайдасына белгілі бір іс-әрекет жасау міндеттемесі: мәселен мүлікті беруі, жұмыс атқаруы, ақша төлеуі және басқалар, не болмаса белгілі бір іс-әрекеттен бас тарта тұруы.

Міндеттемелер кәсіпорында  жасалынған әр түрлі келісімдердің  нәтижесінде туындайды және алынған  тауарлы-материалдық құндылықтар  немесе пайдаланылған қызметтер  үшін келешекте жасалынатын төлемдердің  заңды негізі болып табылады./3,371/

Міндеттемелер төмендегі  үш белгісі бойынша анықталады:

• кәсіпорында міндеттемені туындатушы оқиға орын алуға тиісті;
• міндеттеме тек активті немесе қызметтерді басқа кәсіпорынға аудару жолымен реттеледі;
• міндеттеме даусыз (анық) болуға тиісті.

Міндеттемелер өтелу мерзіміне байланысты екі түрге бөлінеді:

1. Ұзақ мерзімді міндеттемелер
2. Ағымдағы міндеттемелер

3010-3020«Қысқа мерзімді  займдар»мен 4010-4020«Ұзақ мерзімді  займдар»шотының аналитикалық есебі  займ.Қысқа мерзімді займдар коммерциялық  кредит векселі мен қарыздық  міндеттемелердің «серіктестік»кредиті  сипатына жиі көрінеді.Баланста  алынған қысқа мерзімді займдардың  дұрыс бейнелеуін тексере келе,аудитор мынаны белгілеуі тиіс:

-займ қандай мақсатқа пайдаланылған,бұл мақсаттар кредит алу келісімшарттарындағы шарттарға сәйкес пе?

-шаруашылық субьекті  басшылығы қамтамасыздандыру құрамына  немесе займ кепілдігіне енгенін;

-займды төлеу толықтығы  мен өз уақыттылығы(банк көшірмелері  бойынша)

-кредитке төленген пайыздың  бекітілген келісімшартпен дұрыстығы;

-қарыз субьектілерінің  алыну заңдылығымен негізділігі,сондай-ақ  оларды өтеудің толықтығы мен  өз уақыттылығы;

-жинақтамалы және талдамалы  есептің 3010«Қысқа мерзімді банк  займдары»жазбасының №4журнал-ордер  мен бухгалтерлік баланстағы  жазбаларына сәйкестігі.

Бақылауды тиімді ұйымдастыру  кредиторлар мен айырысу жағдайында және есеп айырысу тәртібіне,тапсырылған  сұрыпталым мен сапада өнім жеткізу  бойынша міндететмелерді орындауға  төлем тәртібін сақтау жауапкершілігін  көтеруге және соңында шаруашылық субьектінің  қаржылық жағдайын жақсартуға қабілеттілікті бекітуге көмектеседі.Аудитордың субьектінің кредиторлық берешегін тексерген кездегі басты мақсаты-оның баланста бейнеленген көлемінің нақтылығы мен дәлдігін белгілеу болып табылады.Ол үшін оған баланстық мәліметтерде жазғандарды Бас кітаппен,журнал-ордермен,ведомостылармен және басқа да есептік регистрлермен салыстыру қажет.Бухгалтерлік баланстың «Қысқа мерзімді міндеттемелер» бөлімінде «Ұзақ мерзімді займдардың ағымдағы бөлімі»бабы келтірілген.Аудитор оны тексерген кезде ұзақ мерзімді кредит талдамалық есебінің мәліметтеріні бойынша зайымдарды төлеу уақыты мен осы бап бойынша негізділігін көрсетеді./2,361/

Қысқа мерзімді міндеттемелер есепті кезең (бір жыл) ішінде немесе белгілі бір операциялық цикл ішінде қайтарылады деп күтілетін ағымдағы міндеттемелер болып табылады.

Оларға мыналар жатады:

1. Қысқа мерзімді несиелер және овердрафт;
2. Ұзақ мерзімді несиелердің ағымдағы бөлігі;
3. Кредиторлық борыштар:

• төленуге тиісті шоттар мен вексельдер;

• сатып алушылар мен тапсырыс берушілерден алынған аванстар;
• салық міндеттемелері;
• төленуге тиісті дивидендтер;
• негізгі шаруашылық серіктестігі мен оның еншілес серіктестіктері арасындағы борыштар;
• акционерлік қоғамның лауазымды тұлғаларына борыштары;
• өзге де кредиторлық борыштар;

4. Төленуге тиісті есептелінген шығыстар;

5. Алдағы кезең табыстары;
6. Күтпеген жағдайлар бойынша есептелінген төлемдер.

Қысқа мерзімді міндеттемелерге  келесілер кіреді:

1. қысқамерзімдінесиелержәнеовердрафт;
2. ұзақмерзімдінесиеніңағымдағыбөлігі;
3. кредиторлыққарыздар:
• төленугетиістішоттар мен вексельдер;
• сатыпалушыларданжәнетапсырысберушілерденалынғанаванстар;
• салықбойыншақарыздар;
• төленугедивидендтер;
• негізгішаруашылықсеріктестікпеноныңеншілессеріктестеріарасындағықарыз;
• акционерлікқоғамныңқызметкертұлғаларыныңқарызы;
• басқа да кредиторлыққарыздар.
4. төленугетиістіесептелгеншығындар;
5. алдағыкезеңтабыстары;
6. көрілмейтінжағдайларбойыншаесептелгентөлемдер./2,364/

    -Төленетін шоттар  – жабдықтаушылармен есеп айырысу  шоты. Кәдімгі қызмет барасында  пайда болатын қайталанатын  сауда  міндеттемелері үшін қолданады.

Шаруашылық жүргізуші субьект есеп саясатына сәйкес,әртүрлі аналитакалық есеп регистрлері-карточкалар,ведомостар,журналдар және т.б.қолдануына болады.Нақты қарастырылған аналитикалық есеп кәсіпорынның ағымдағы міндеттемелерге жүргізілетін ішкі бақылау жүйесін дұрыс бағалау тексерушілерге көмектеседі.

 Қысқа  мерзімді заемдардың алынуы және қайтарылуына байланысты операциялар 3010-3020 «Қысқа мерзімді заемдар» шоттарында  жүреді.Бұлар пассивтік шоттар болып табылады және олардың қалдығы есеп беру кезеңінің қайтарылмаған қарызын көрсетеді.Субьект несиені алған жағдайда дебеттелетін шоттар:1040,1050,1070, ал кредиттелетін шоттар 3010-3020.Неиенің қайтарылу жағдайында аталған 3010-3020 шоттар дебеттеліп,1040,1050,1070 шоттары кредиттеледі.Қысқа мерзімді займдардың аналитикалық есебі займдарды берген банктердің түрлері бойынша жүргізіледі.Аудиторға мыналарды тексеру керек:

1)займ үшін төленген  пайыздардың  дұрыстығын және  оларды кезеңдік шығыстарға дұрыс  апарылатындығын;

2)3010,3020шоттар бойынша  №4 журнал-ордер,баланстағы синтетикалық  және  аналитикалық есептің дұрыстығын;

3)«Ұзақ  мерзімді міндеттемелердің  ағымдағы бөлігі»деген бабының  көрсеткіштері баланстағы «Қысқа  мерзімді міндеттемелер»бөліміне  кіргізілуін тексеру;

4)осы бап бойынша займдардың  қайтару мерзімінің орындалуын,көрсетілген  сомалардың нақтылығын тексеру;

5)«Овердрафт»бабы бойынша  көрсеткіштердің дұрыс анықталуын  және уақтылы төленбеген банк  заемдары бөлек есептелінуі керектігін;

6)3020 шотының аналитикалық  есебінің мәліметтерін тексеру;

7)вексельге коммерциялық  несие және қарыздық міндеттемелерге  жататын серіктестік несие түрінде  ұсынылған банк мекемелерінен  алынған қысқа мерзімді заемдардың  есептесуінің жағдайын тексеру;

8)шығарылған облигацияларды  қайтару және үйлестіріп тарату,вексельдердің  берілуі және төленуі,қызметкерлер  үшін алынған заемдарды және  т.б.байланысты операциялар 3050 «Басқа  да қаржылық міндеттемелер» шотымен  тексеріледі./3,377/

Жүргізілген тексерулердің  нәтижесі кәсіпорында қысқа мерзімді займдардың аналиткалық есебінің жүргізілмейтінін немесе оның нашар ұйымдастырылғанын  көрсетеді.Сол себепті жұмыс уақытын  үнемдеу мақсатында аудиторға-банкілік және банк мекемелерінен тыс займдар бойынша пайыздардың есептелуінің дұрыстығы дер кезінде әрқашанда тексеріле бермейді.Осыған ұқсас жағдайларға байланысты аудиторға негізгі белгілері бойынша барлық несиелік шараларды топтастырып,содан кейін банк займдары бойынша пайыздардың есептелуінің дұрыстығы және олардың кәсіпорын балансында дұрыс көрсетілуін тексеру керек./2,362/

Ұзақ  мерзімді міндеттемелер – есеп беру мерзімінен кейінгі жыл ішінде немесе белгілі бір операциялық цикл ішінде қайтарылуы (өтелуі) жоспарланбайтын кәсіпорынның міндеттемелері.

Төленуге тиісті шоттар тауарды  жөнелтушіге, қызмет көрсетушіге кәсіпорынның қысқа мерзімді міндеттемелері болып  табылады. Олардың сомасы, әдетте, аналитикалық есеп регистрлерінде тіркелген төленуге тиісті шоттармен дәлелденеді.

Кейбір жағдайларда кредиторлық  борышты қамтамасыз ету мақсатында кредиторға вексель берілуі мүмкін. Қысқа мерзімді төленуге тиісті вексельдер деп заңнамалық нысанда бекітілген бір тараптың (эмитент, вексель берушінің) екінші тарапқа (вексельді ұстаушыға) берген шартсыз жазбаша борыштық ақшалай міндеттемесі. Төленуге тиісті вексель пайыздық және пайыздық емес болуы мүмкін. Пайыздық вексельде пайыздық ставка көрсетіледі. Бұл ставка бекітілген пайыздық ставка деп аталады. Пайызсыз  вексельдерде нақты пайыз көрсетілмейді, оның орнына жанама түрде шынайы пайыздық ставка немесе пайыздық кіріс деп аталатын пайыз нормасы көрсетіледі. Ұзақ мерзімді міндеттемелерге мыналар жатады:

-банктердің ұзақ мерзімді  қарыздар 

-банктен тыс ұзақ мерзімдік  қарыздар 

-мерзімі шегерілген корпоративтіқ  табыс салығы.

Банктердің және банктен  тыс мекемелердің ұзақ мерзімді қарыздары 1жылдан астам мерзімге, әдепте, жаңа техниканы енгізу шығындарына, өндірісті  кеңейтуге,оны қайта құруға, қымбат бағалы жабдықты алуға және басқа  мақсатты бағдарламаларға беріледі./3,372/

Қарыздарды алу және өтеу бойынша операциялардың арнайы аудитін  өткізу үшін келесі көрсетілген шоттар. 3010 «Банк қарыздар», 3020 «Банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың қарызы» және 3390 бөлімшенің «Қарыздар», 3050 «Басқалар» қолданылды. Оларға «Ұзақ мерзімді қарыздар»  мен «Қысқа мерзімді қарыздар» аралық шоттар 1040 бөлімшенің “Банктердегі аккредетивтердегі, чектердегі; карт-шоттардагы ақша,” 1050 ”Ұлттықвалютада ағымдағы корреспонденттік шоттардағы ақша” 3320 Еншілес ұйымдарға  кредиторлық берешек”, 3310 Берушілермен және мердігерлермен есеп айырысу” және басқа шоттармен корреспонденцияда  алынған қарыздар сомалары кредит бойынша, ал дебет бойынша- ақша есебі жүргізілетін шоттармен корреспонденцияда өтелген  қарыздар соммасы беріледі./2,363/

Қарыздарды беру мен өтеуге байланысты барлық мәселелер банк ережелерімен және қарыз алушы ұйым мен банк арасындағы кредиттік шарттармен реттеледі. Бұл мақсат үшін кредиттік шарт рәсімделеді, онда кредиттеу обьектісі, қарыз  беру мен қайтару мерзімдері проценттік мөлшерлемелер, оларды төлеу тәртібі, тараптардың қарызды берумен  өтеу жөніндегі міндеттемелерді, құқықтары  мен жауапкершілігі, құжаттар тізбесі  және оларды банкке ұсынудың мерзімділігі мен басқа жағдай көрсетіледі. 
Ұзақ мерзімді міндеттемелерді тексерген де, аудитор бәрінен бұрын баланста көрсетілген, есепті кезеңнің басы соңындағы қалдықтың бас кітаптың жоғарда аталған шоттарының журнал ордердің мәліметтеріне қарап сәйкестігін анықтауға тиіс.

Алайда мұны бірден жасауға  болмайды, өйткені баланста синтетикалық шоттардың қалдықтары емес, аналитикалық есептің мәліметтері келтіріледе. Басқаша айтсақ, баланстың «Қамтамасыз  етілген қарыздар», «Қамтамасыз  етілмеген қарыздар» және «Ұйымдардың  бір-біріне және еншілес ұйымдарға  беретін қарыздары», бабтары аналитикалық есеп мәліметтер негізінде толтырылуы тиіс. Сондықтан аудитор синтетикалық есептің аналитикалыққа сәйкес болуына баса назар аударуына тиіс.

Атап айтатын жайт 4010,4020,4030 шоттары бойынша аналитикалық есеп мерзімінде өтелмеген қарыздар, оларды берген банк түрленрі бойынша: қарыз  берушілер мен қарызды өтеу мерзімі  бойынша иәліметтер банк көшірмелері  мен расталуы тиіс. Қарыздарды банктер  тиісті қамтамасыз етуге немесе кепілдікке және белгілі бір мақсаттарға  беруге тиісті болғандықтан, Біріншіден кәсіпорын басшысын қамтамасыз ету  құрамына кіруін немесе кепілдікті, екіншіден  қарызды мақсатты пайдалану тексеру  керек. Үшіншіден, олардан ынталандыруды  толықтығы мен уақыттылығына  ерекше назар аудару қажет. Бұл үшін банк көшірмелерін тексеру керек. Қайтару  мерзімі бұзылғанда мұнын себебін  анықтау талаб етіледі. 
Басқа кәсіпорындармен ұйымдардан алынған ұзақ мерзімді қарыздарды тексергенде, аудитор қарыз берушілермен мәліметтерді салыстыру нәтижелерімен анықтауға тиісті, қайтарылмаған қарыздың қаржы қалдықтарының дұрыстығын айқындауға тиісті. /3,375/

Аудитор бір мезгілде басқа кәсіпорындардан қарыз алудың негізділігімен эаңдылығында, сондай ақ оларды өтеудің толықтығымен мерзімділігін тексеруі тиіс.

Сонымен қатар аудитор  қарыз дәне алынған несие үшін процент төлеудің дұрыстығын тексеріп, сондай ақ кәсіпорынның өтелмеген қарыз  қалдықтарымен бірге осы қарыз  үшін банке тиесілі процентті  көрсету жайлы шешім қабылдағанын анықтауы тиіс. Проценттер соммасы  банктердің қарыздары жөніндегі  процеттерді төлеу бойынша, шығыстар есебінің тиісті шоттарымен бірге корреспонденциясында ұзақ мерзімді міндеттемелер есебі  шоттарышың кредиті бойынша көрсетіледі.

Тексеру кезінде аудитор  берешек кәсіпорынға берілген вексельдермен  қамтамасыз етілгенін, ұзақ мерзімді қарыздар шотынан есептен шығарылмайтынын, вексельдік операциялар есебі ережелеріне  сәйкес ескерілетін назарда ұстауға  тиіс.

Олардың кейбірін қарастырайық:

1)есепті кезең ішіндегі  салықтық төлем міндеттемелер  тәсілімен салықтық әсер есебі  негізінде анықталады. Бұл тәсілде  табыс салығы кіріс алу барысында  заңды тұлға шеккен шығыс ретінде  қарастырылады және табыс пайда болған кезеңге есептеледі;

2) есепті кезеңде пайда  болған уақытша айырманың салықтық  әсері салықтық төлемге кіргізіледі  және бухгалтерлік баланста «Кейінгіге  қалдырылған салықтар» бабы бойынша көрсетіледі;

3)бап бойынша кезең  басы мен соңындағы қалдықтардың  анықтығын айқындау үшін Бас  кітаптың 4310 «Кейінгіге қалтырылған  корпорациялық табыс салығы»  шотынын және 5 журнал ордердің  осы шотының мәліметтері мен салыстыруы керек

4)4310 шот кредиті бойынша  мыналар көрсетіледі 
• 7710 Корпорация салығы бойынша шығыстар шоты мен бірге корреспонденцияда болашақта төлеуге тиісті салықтар сомасы. 
• Дебет 7710 Кредит 4310 шотынын салықтық мөлшерлемесіне ұлғаюына байланысты түзету енгізу

• Дебет 5020 негізгі құралдарды қайта бағалаудан түсетін қосымша  төленбеген капитал шоты Кредиті 4310 кейінгіге қалтылылған корпорация табыс салығы шотының салықтық есептегі өсімінің артуы кезіндегі активтерді қайта бағалауға байланысты әлеуметтік салықтық әсер сомасы 
5)4310 шот дебеті бойынша мыналар көрсетіледі;

• Уақытша айырмалардың пайда болуы мен жойылуы нәтижесінде  төленуге тиісті немесе 3110 төленетін  корпорациялық табыс салығы және 7710 корпорациялық табыс салығы бойынша  шығыстар шоттары мен бірге корреспонденцияда  зиянды өтеу нәтижесінде есептке жатқызылатын салықтар сомасы

• Салықтық мөлшерлемесінің 4310 шоты кредиті 7710 шотынын кемуіне  байланысты түзету енгізу

• 5020 негізгі құралдарды қайта бағалаудан түсетін қосымша  төленбеген капитал шоттары мен  корреспондеция бухгалтерлік есептегі өсімнен салықтық есептесулердегі қайта бағалау сомасы./2,365/

                      1.2 Міндеттемелер аудитінің көздері, маңызы

Міндеттемелер аудиттің міндеттері:

-кредиторлық борыштардың  пайда болу күндері бойынша  есеп жүргізудің дұрыстығы және  бухгалтерлік есеп регистрлері  және Бас кітаппен салыстыру  жолымен оны баланста көрсетудің  обьективтілігін;

-талап білдіру мерзімдерінің  сақталуын және салық есебінде 2 жыл өткен соң, бухгалтерлік  есепте – 3 жыл өткен соң,  кәсіпорынның кірісі ретінде  кредиторлық борыштарды танудың  уақыттылығын;

-талап бідіру жұмыстарының  жай-күйі және кәсіпкерлердің  оларды қанағаттандыруын;

-есеп айырысулары түгендеу  және салыстыру жолымен кредиторлық  борыштардың шынайылығын тексеру  болып саналады./2,365/

Кредиторлық борыш – бұл, ақшалай төлеу, өзге активтерді (өзара жеткізіп беру) беру, бұл міндеттемелерді өзгелермен алмастыру (өзара есептесу) жолымен кәсіпорынның экономикалық ресурстары өтеуге (орнын жабуға) қатыстырылуы мүмкін өткен оқиғалар мен келісімдердің нәтижесі. Оған мыналар жатады: төлеуге арналған шоттар-келесідей құрылымға ие, тауарлық-материалдық қорларды, құрал-жабдықтарды және қызметтерді несиеге сату, алу бойынша туындайтын міндеттемелер:

а) жабдықтаушылар мен мердігерлер  алдындағы борыш;

б) еншілес (тәуелді) серіктестіктерге борыш; 

в) алынған аванстар-алдағы тауарлар жеткізу мен жұмыстар үшін қол ақшаның түсуінен пайда болатын  міндеттемелер;

г) бюджетке түсетін салықтар бойынша борыш-бюджетке кірістің белгілі  бір бөлігін аудару бойынша кәсіпорынның өзі есептеген міндеттемелер;

д) төлеуге арналған дивиденттер  – шаруашылық қызметінен алған кірісті  бөлу бойынша құрылтайшы алдындағы  міндеттеме;

е) алдағы кезеңдер кірістері-сол  уақытта алынған, бірақ алдағы уақыттың кірістеріне есептелетін түсім;

ж)өзге кредиторлық борыш – еңбек ақы төлеу бойынша жалдық ақы бойынша, пайыздар және басқалар бойынша борыштар.

Пайда болу (құралу) сипаты бойынша  ол қалыпты және қалыпты емес болып  бөлінеді.

Шарт бойынша төлеу  мерзімі келмеген кредиторлық борыш қалыпты болып саналады.

Төлеу мерзімі өткен, бірақ  талап білдіру мерзімі өтпеген  кредиторлық борыш қалыпты емес болып саналады.

Несие –бір заңды тұлғаның екінші бір заңды тұлғаға немесе жеке адамның заңды тұлғағаәдетте келісілген мөлшерде пайыз алу үшін белгілі бір уақытқа заттай немесе ақшалай уақытша қаржы беруге байланысты пайда болатын экономикалық қарым-қатынас жүйесі болып табылады.

Нарықтық экономика жағдайында несие коммерциялық және банктік  болып екіге бөлінеді.

Коммерциялық  несие- бір субъектінің екінші бір субъектіге сатқан тауарының құнынан алынатын төлемнің кейінге қалдырылуына байланысты туындайды./3,373/

Банк  несиесі- субъектіге ақша қаражаты түрінде өндірісін ұлғайтуға, ағымдағы қызметтерге байланысты қарыздарын төлеу үшін беріледі.

Берілетін уақыт аралығына  байланысты банк несиесі қысқа мерзімді (бір жылға дейінгі уақыт) және ұзақ мерзімді (бір жылдан артық  уақыт) болып екіге бөлінеді.

Несиенің объективті қажеттілігі- бұл, субъектінің өндірістік және сауда айналымы капиталының жетіспеушілігінен туындайды.Банкке несие алу үшін бірінші рет барған кәсіпорын өзінің жарғысын, ұйымдастыру құжаттарының көшірмесін, ережелерді, жалға алу келісімдерін, тіркеу куәлігін және клиенттін кредит алу құқығының барлығын растайтын құжаттар ұсынады.

   Қарыз алушыға  несие жасалынған несие шартына  сай беріледі. Бұл келісімде кредиттің  мақсаты, мөлшері және мерзімі,  құжаттар тізімі және олардың  банкке ұсынылу мерзімділігі, кредиттің  мақсатты пайдаланылуын және  қамсыздандырылуын тексеру нысандары,  несие бойынша қарыздарды өтеудің  есебіне кепілге салынған мүліктерді  өткізудің рәсімдері, қамсыздандыруды  тексеру үшін банкке ұсынылатын  ақпараттардың мазмұны көзделді.