Негізгі құралдар. 7

МАЗМҰНЫ

 

КІРІСПЕ........................................................................................................................3

1. НЕГІЗГІ  ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЕСЕБІ.........................................................................5

1.1. Негізгі  құралдар түсінігі......................................................................................5

1.2. Негізгі  құралдардың келіп түсуі және  шығуы...................................................7

1.3 Негізгі  құралдардың тозуын есептеу...................................................................9

1.4 Негізгі  құралдарды түгендеу..............................................................................12

2  МАТЕРИАЛДЫҚ ЕМЕС АКТИВТЕР ЕСЕБІ....................................................15

2.1 Материалдық емес активтер түсінігі және оларды топтастыру......................15

2.2 Материалдық  емес активтердің кірісі мен  оларды есептен шығару..............24    

2.3 Материалдық  емес активтерді түгендеу және  есеп беруде олардың мәнін  ашу..............................................................................................................................30

ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................33

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............................................................34

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

 

Курстық жұмыстың өзектілігі. Негізгі құралдар дегеніміз – ұзақ уақыт бойы (бір және одан артық жыл) материалдық өндіріс саласында да, өндірістік емес салада да еңбек құралы ретінде іс-әрекет ететін материалдық активтер.

Бухгалтерлiк есептiң 16 “Негiзгi құралдар” деп аталатын халықаралық стандарттарына сәйкес негiзгi құралдар дегенiмiз – кәсiпорында өнiм өндiру, тауарларды тасымалдау немесе қызмет көрсету үшiн, басқа кәсiпорынға жалға беру үшiн немесе әкiмшiлiк мақсаттар үшiн пайдаланылатын және бiр кезеңнен (бiр жылдан) артық мерзiм iшiнде пайдаланылады деп болжанатын материалдық активтер.

Материалдық емес активтер актив ретінде болашақта экономикалық олжа әкелетін активтер ретінде танылады. Өз кезегінде, материалдық емес активтердің құны, активтердің  белсенді нарығы бар кезде ғана дұрыс  анықталуы мүмкін; кез келген уақытта мәміле жасауға ынта білдіруші сатып алушы мен сатушыны табуға жөне бұндай кезде сатылатын және сатып алынатын тауардын бағасы да халық үшін қолайлы болады.

Негiзгi құралдарға қозғалмайтын мүлiк, жер учаскелерi, үйлер мен ғимараттар, өткiзгiш тетiктер, машиналар мен жабдықтар, өлшеу және реттеу аспаптары мен қондырғылар, есептеу машиналары мен техникалары және олардың бағдарламалық құралдары, көлiк тасымалдау құралдары, аспаптар, өндiрiстiк және шаруашылық құрал-саймандары, өнiм және жұмыс малдары, көп жылдық екпе ағаштар, шаруашылықтың iшкi жолы, тағы да басқалар жатқызылады.

Біршама материалдық емес активтердің белсенді нарығы болмайды, өйткені олар өте сирек кездеседі, мысалға, тауар белгілері, басылым атауы, кино мен музыкаға берілген авторлық құқықтары және бір актив үшін төленген сомасы, осы тәріздес басқа активтің құнын өлшеу үшін, негіз бола алмайды.

Материалдық емес активтер танылған кезеңінен бастап бастапқы құны бойынша бағаланады. Материалдық емес активтердің бастыпқы құны олардың алынған тәсіліне байланысты болып келеді: сырттан  түссе (сатып  алынған  бағасы, ұйымдар бірлестігінің күшімен; айырбастау  арқылы  немесе мемлекеттік субсидияның есебінен) немесе  шаруашылық  жүргізуші субъектінің өз күшімен  жасалса.

Курстық жұмыстың мақсаты: Ұйымның негізгі құралдары және материалдық емес активтерінің мазмұнын ашып, қарастыру.

Белгіленген  мақсаттарға  қарап  бірқатар міндеттерді шешу  қажет  болады,  соның  ішінде:

- негізгі құралдар түсінігіне тоқталу;

- негізгі құралдардың келіп түсуі және шығуын қарастыру;

- негізгі құралдардың тозуын есептеуді қарау;

- нарықтық  жағдайдағы  материалдық емес активтер есебі есебінің  мәні мен  мақсатын  танып  білу;

- материалдық  емес активтер есебінің  дұрыс  ұйымдастырылуының  мәнін  ашу;

- материалдық  емес активтер есебінің синтетикалық  және аналитикалық  есебін  ұйымдастыруды  ашу;

- материалдық  емес активтер  аудитінің  кезектілігін,  көздерін, шешімін  қарастыру.

Курстық жұмысты орындау барысында экономика ғылымының баланстық, экономикалық–статистикалық, монографиялық және бухгалтерлік есептің өзіндік әдістері мен тәсілдерінің жиынтығы қолданылды. 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЕСЕБІ

 

1.1. Негізгі  құралдар түсінігі

 

Негізгі құралдар - материалдық өндіріс саласында жөне өндірістік емес салада бірнеше жыл бойы кәсіпорынның өндірістік-шаруашылың ісіне қызмет ететін еңбек құралдары мен материалдық активтер.

№6 «Негізгі құралдардың есебі» бухгалтерлік есеп  стандарттарына (БЕС-6) сәйкес олар өзінің заттай түрі мен бөлшектерін өзгертпей-ақ көптеген өндірістік циклдарға қатысады, тозуын еселтеу арқылы жаңадан жасалған өнімге өз құнын біртіндеп ауыстырады. Оларға: үйлер, ғимараттар, көліктер мен жабдықтар, зертханалық жөне реттеуші аспаптар мен құрылғылар, көлік құралдары, есептеу техникасы, өлшеу аспаптары жөяе қондырғылар, жабдықтар, саймандар мен ұзақ уақыт қолданылатын мүліктер, өнім беретін мал және т.б. жатады.

Негізгі құралдар келесі белгілер бойынша жіктеледі:

- халық  шаруашылық салалары бойынша;

- функционалдық  қажеттілігі бойынша;

- натуралдық-заттық белгісі бойынша;

- меншік  иелігіне байланысты;

- пайдалану  сипаты бойынша.

Халық шаруашылығының салалары бойынша негізгі құралдар бірнеше топқа бөлінеді: өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс, көлік, сауда, орман шаруашылығы және т.б.

Функционалдық қажеттілігі бойынша негізгі құралдар өнеркөсіптік-өндірістік, басқа салалардың өндірістік  негізгі құралдары, өндірістік емес және консервацияланған (тоқтап тұрған) болып бөлінеді.1

Натуралдық-заттық белгі бойынша негізгі құралдар былай бөлінеді: ғимараттар, құрылыстар, бекініс құрылғылары, машиналар мен жабдықтар, көлік құралдары, саймандар, өндірістік мүліктер, шаруашылық мүліктері; жұмыс малы мен өсім малы, көпжылдық екпе ағаштары, кітапхана қоры, мұражай құндылықтары мен басқа объектілер, басқа да негізгі құралдар.

Меншік иелігіне байланысты құралдар өзіндік және жалданған болып бөлінеді.

Пайдалану сипаты бойынша негізгі құралдар қолданып жүрген, қосалқы және бос тұрғандар болып бөлінеді.

Негізгі құралдардың ерекшелігі олардың қызмет ету ұзақтығы мен бірнеше рет пайдаланылуы болып табылады. Осыған байланысты негізгі құралдардың құны тұрақты түрде өндіріс пен айналым шығындарына енгізіледі.

Негізгі құралдардың қозғалысына байланысты операцияларды көрсетуде бағалаудың бірнеше түрі қолданылады.

1)  бастапқы  құны - бұл ғимараттарды тұрғызу (салу) немесе сатып алу бойынша нақты; жұмсалған шығынның құны, бұған төленген, өтелмеген салықтар мен алымдар, сондай-ақ активтерді мақсатқа пайдалану үшін жұмыс күйіне келтіруге байланысты жеткізу, монтаждау, қондыру, іске қосу шығындары жөне кез келген өзге шығындар енгізіледі. Олар түскен сәттен бастап баланстан шыққанша бастапқы құны бойынша көрсетіледі.2

2)  сату  құны - бұл жақсы хабарлар жөне келісім жасауға дайын төуелсіз екі жаң арасында негізгі құралдарды айырбастау мүмкіндігінің бағасы.

3)  жою  құны - қызметтің соңында орын алатын қосалқы бөлшектердің, сынықтардың, қалдықтардың жорамал құны, бұдан шығарып тастау жөнінде күтілетін шығындар шегеріледі.

4)  ағымдағы  құны - бұл негізгі құралдардың белгілі бір мерзімдегі іс жүзіндегі нарық бағасы бойынша құны.

5) баланстың  құны - бастапқы құннан жинақталған амортизация айырмасы.

 

 

1.2 Негізгі құралдардың келіп түсуі және шығуы

 

Негізгі құралдар көсіпорынға мынадай жағдайда түседі: күрделі қаржы (жаңа ғимараттар, құрылыстар, бекініс қүрылғыларын салу); жабдықтарды сатып алу және орнату; заңды жөне жеке тұлғалардан, сондай-ақ аукциондарда немесе ұсталған негізгі құралдар объектілерін сатып алу; негізгі құралдар объектілерін тауар-материалдық құндылықтарға айырбастау (бартер); заңды және жеке тұлғалардан жаңа жөне ұсталған негізгі құралдар объектілерінің қайтарусыз түсуі; жарғылық капиталға акционерлік кәсіпорындардың жарнасы ретінде түсуі; түгендеу кезінде аныңталған есепте жоқ , (артық) объектілерді кіріске кіргізу; ұзақ мерзімді жалға беру шартымен негізгі құралдардың түсуі.

Кәсіпорынға түскен негізгі құралдар объектілерін кәсіпорын басшысының өкімімен құрылған арнайы комиссия қабылдайды. Комиссия құрамына кәсіпорынның бас инженері, техникалың бөлімнің инженері, объекті пайдалануға берілетін цех немесе бөлім бастығы енеді.

Негізгі құралдардың түсуі комиссия жасайтын «Негізгі құралдарды» қабылдау-беру (жылжыту) актісімен (№НҚ1) ресімделеді.

Онда қабылданатын объектінің толық сипаттамасы беріледі, оның бастапқы құны және объектіні беру туралы құжаттардың мәліметі бойынша тозу сомасы (егер объект бұрын пайдалануда болса) көрсетіледі, сондай-ақ объектінің жағдайы туралы комиссияның қорытындысы келтіріледі. Акт негізгі қорлардың кез келген түріне жасалады.

Шаруашылық мүліктерінё, саймандарға, станоктарға жөне т.б., егер олар бір типті болса, құны бірдей және бір күнтізбелік ай ішінде қабылданса жалпы акт жасауға жол беріледі. Негізгі құралдарды қабылдау-беру актісінде ескі торап-объектіні қабылдаушы жөне беруші жасап, оны пайдалануға берген күні, жасалынған күні, бастапқы құны мен тозу сомасы қоса көрсетеді. Негізгі құралдарды қабылдау-беру актілеріне осы объектінің техникалық құжаттары (станоктың, ғимараттың паспорты және т.б.) қоса тіркеледі. Комиссия мүшелері толтырып, қол қойған қабылдау-беру актісі объектінің паспорты және басқа сатып алуға қажет техникалық құжаттармен бірге кәсіпорынның бухгалтериясына беріледі, мұнда осы құжаттардың негізінде объектіге материалдық жағынан жауапты тұлға бекітіліп беріледі. Әрбір инвентарлық объектіге түгендеу (инвентарлық) карточкасы ашылады, объектіге инвентарлық нөмір беріледі, объектіні инвентарлық тізімге енгізеді (тұратын, пайдаланатын орны бойынша), негізгі құралдарды кіріске енгізу жөнінде жазу жазылады. Объектінің инвентарлық нөмірі бойынша ол барлық бастапқы құжаттар мен есепке алу тіркелімінен өтеді. Объектіні есептен (баланстан) шығарғанда, оның инвентарлық нөмірі жаңадан түскен объектіге берілмеуі тиіс.3

ХҚЕС бойынша шоттар жоспарына сәйкес негізгі құралдар қозғалысының есебі «Негізгі құралдар» 2410 бөлімше шоттарында жүргізіледі.

Бұл шоттар активті, сондыңтан дебеті бойынша негізгі құралдардың түсімдері, келіп түсуі, ал кредит бойынша шығыстары, есептен шығуы көрсетіледі. Осы шоттарда негізгі құралдар бастапқы (ағымдағы) құны бойынша бағаланады. Негізгі құралдар объектілерінің құрылыс сатып алу жөне жасау жолымен түсуі күрделі қаржы жұмсау болып табылады. Күрделі қаржылардың өзіндік құнын бағалау жөне анықтауда 2930 «Аяқталмаған құрылыс» шоты қолданылады.

Негізгі құралдар субъект балансынан келесі жағдайлар нәтижесінде есептен шығарылады: жою, сату, айырбастау, ақысыз-қайтарусыз беру, т.б.

Жоюға жіберілген негізгі құралдардың жарамсыздығын анықтау үшін көсіпорын басшысы бұйрығымен комиссия құрылады. Олар объектіні қарап, талқылап шешім қабылдайды және жою актісін толтырады:

- Барлық  негізгі құралдарды жою кезінде  Н-NНҚ-3;

- Автокөлік  үшін Н-ШІҚ-4 жазылады. Комиссия мүшесіне  мемлекеттік автоинспекциясынан белгілі бір тұлға қатысуы керек.

Негізгі құралдарды толық және жартылай жоюға жіберуге болады. Жою актісінде жоюдан шыққан нәтиже, яғни шығыс пен кіріс арнайы бағанаға жазылады.

Негізгі құралдардың есептен шығуының нәтижесі кірістерге немесе шығыстарға жатқызылады, сонымен қатар пайда мен шығын есебінде көрсетіледі.

№	Операциялар мазмұны	Дебет	Кредит
1.	Негізгі құралдарды сату бойынша шығындар болғанда	7410	2410
2.	Негізгі құралдарды сату бойынша табыстар болғанда	1210,1010,1040	6210
3.	Сатып алушыларға шот көрсетілген кезде, ал сатып алушылар төлеген кезде	1010,1020,1040,1050,1070	1210,1280

 

1-кесте. Негізгі құралдардың есептен  шығуы

 

1.3 Негізгі  құралдардың тозуын есептеу

 

Пайдалану процесінде негізгі құралдар өзінің бастапқы заттық нысанын сақтай отырып біртіндеп тозады да, өз құнын жаңадан жасалатын өнімге біртіндеп ауыстырады. Бухгалтерлік есептің №6 негізгі құралдар есебі стандартына және ХҚЕС №16 сәйкес, тозу дегеніміз - негізгі ңүралдар объектілерінің физикалық және моральдық сипаттарынан айырылу процесі. Барлық жағдайда негізгі құралдардың объектілері пайдалану мерзімі аяқталғанша бастапқы түрін сақтайды, бірақ құны нақты тозу сомасына төмендейді.

Негізгі құралдардың табиғи (физикалық) тозуы үйлер мен ғимараттарды, жылжымайтын мүлік объектілерін пайдалану нәтижесі және түрлі сыртқы факторлардың «сері болып табылады.

Негізгі құралдардың сапалық (моральдық) тозуы олардың толық табиғи тозуының жетпей-ақ құнсыздануы, қазіргі таңдағы ғылым мен техниканық даму талаптарына сай келмеуі.

Тозудың қалыпты қызмет мерзімі бойы активтің амортизацияланатын құнының жүйелі бөлінуі түріндегі құндың шамасы амортизация деп аталады. Амортизацияланған құн бастапқы құны мен жою құнының арасындағы айырма. Амортизациялық аударымдар әрбір есептік кезеңнің шығысы ретінде танылады.

Амортизация әр түрлі тәсілдерді қолдану арқылы есептелінеді:

1)  құнды біркелкі (түзу сызықты) шегеру;

2)  құнды  атқарылған жұмыс көлеміне (пара-пар) пропорционалды шегеру (өндірістік тәсіл);

3) жеделдетілген есептен шығару: қалдықты азайту тәсілі;

Тозуды біркелкі есептеу әдісі объектінің тозған құнын оның қызмет мерзімі кезінде өндіріс шығындарына біркелкі бөлуді қарастырады. Мысалы: Объектінің құны 100000 теңге, қызмет мерзімі - 10 жыл. Есептік жою құны - 2000 теңге, тозуға жыл сайынғы резерв 9800 теңгеге тең болады: (100000-2000)/10. Ал ай сайынғы тозу сомасы (9800/12) = 817 теңге болады.

Өндірістік әдіс. Бұл өдіс 1977 жылы 1 қаңтарда күшіне енген. Бұл әдісте әрбір бірлік өзі өндірген активтің бірдей мөлшерде амортизациясын (тозудың) болдырады деп қарастырады. Активтердің тозуы олардың қолдану жиілігіне тікелей байланысты. Мысалы, жабдық техникалың құжаттарына сәйкес 5000 өнім бірлігін шығаруға  болады. Объектінін, құны - 27000 теңге, жою құны -300 теңге. Онда бір өнім бірлігіне амортизация мөлшері: (27000-300)/5000 = 5,34 теңге болады. Егер бір айда 400 өнім бірлігі шығарылса, онда амортизация сомасы 2136 теңгені құрайды (5.34 • 400).

Негізгі құралдардың кейбір түрлері жұмыста пайдаланудың бастапқы кезінде мейлінше тиімді жұмыс атқарады. Технологияны жетілдіру жағдайларында жабдықтар моральдық жағынан тез еекіреді. Сондықтан кәсіпорындар өндіріске ғылыми-техникалық жетістіктерді енгізуді жеделдету үшін қаржылық жағдай жасау жөне негізгі құралдарды жаңартуға қызығушылықты арттыру мақсатында амортизацйяны жеделдетіп есептеу әдісін - қалдықты азайту әдісін ңолдана алады.

Қалдықты азайту әдісі кезінде, түзу сызықты тәсілде қолданылатын амортизация мөлшері екі еселенеді жөне әрқашанда қалдық құнға қолданылады. Бұл кезде амортизация сомасы жылдан жылға азая береді, алғашқы жылдары ол едәуір жоғары болады. Амортизация сомасы қалдық құнды жою құнына дейін азайтуға қажетті шамамен шектелгең соңғы жылды қоспағанда, болжамды жою құны амортизация есептеуде есепке алынбайдім.

Мысалы: объектінің қызмет мерзімі 5 жыл, түзу сызықты тәсіл кезінде қолданатын амортизация нормасы - 20% -ға (100/5) тең болады. Онда жеделдетілген амортизация үшін 2 еселенетін коэффициентін ескере отырып бұл норма 40% болады жөне қалдық құнға тағайындалған мөлшерлеме болып табылады. Бұл жағдайда бастапқы құны 100000 теңге, ал жою құны 10000 теңге болатын объекті бойынша жыл сайынғы амортизациялың аударымдар былай анықталады:

Бастапқы құны   Амортизация сомасы   Қалдық құны

1 жыл  100000    40000=(40% • 100000)     60000

2 жыл  100000    24000=(40% • 60000)       36000

3 жыл   100000    14400=(40% • 36000)     21600

4жыл   100000    8640-(40%-21600)           12960

5жыл  100000    2960=12960-2960             10000

Амортизацияны (тозуды) есептеу актив қолдануға қолайлы болған уақытынан бастап оның есептен шығарылғанына дейін есептелінеді. Амортизация және тозу сомасын жинақтауға, яғни тозуының топтаушы есебі үшін 2420 «Негізгі құралдардың құнсыздануы мен амортизациясы» шоты арналған. Бұл шот пассивті, реттеуші шот. Кесте 2.

№	Операциялар мазмұны	Дебет	Кредит
1.	Аяқталмаған құрылыс құнына жатқызылатын негізгі құралдардың жиынтық тозу сомасына	2930	2420
2.	Негізгі құралдарға есептелетін тозу сомасына:
	А)негізгі өндірістегі	8010	2420
	Б)көмекші өндірістегі	8030	2420
	В)жалпы шаруашылыққа арналған	7210	2420
	Г)әлеуметтік салада	8040	2420
	Д)сатуға қызмет көрсететін салада	7110	2420

 

 

 

 

 

1.4 Негізгі  құралдарды түгендеу

 

№24БЕС «Бухгалтерлік қызметті ұйымдастыру» және оған әдістемелік нұсқауларға сәйкес ұйымдар бухгалтерлік есеп жөне қаржылық есеп берудің берілгендерінің дұрыстығын қамтамасыз ету мақсатында әрдайым негізгі құралға түгендеу жұмыстарын жүргізіп түрады.

Арнайы құрылған комиссия жүргізетін түгендеудің міндетіне негізгі құралдардың нақты қолда бары жөне техникалық жағдайы жөнінде бухгалтерлік мәліметтермен салыстыру жатады. Түгендеу басталмас бұрын тех-никалық құжаттардың қолда бары тексеріледі. Құжаттар болмаған жағдайда олардың алынуы қамтамасыз етілуі немесе ресімделінуі қажет. Негізгі құралдардың талдау есебін жүргізу негізгі құралдарды есепке алуды түгендеу карточкасы (нысан №НҚ-6) арңылы жүргізіледі, ол әрбір инвентарлың объекті немесе объектілер тобы үшін ашылады.

Түгендеу карточкалары бір дана болып «негізгі құралдарды қабылдау-беру актісі (Н№НҚ-1)», техникалың және басқа құжаттар негізінде толтырылады.

Түгендеу карточкаларында мыналар тіркеледі: объектінің шифры, баланстың құны, амортизация нормасы, паспорт нөмірі мен сызбасы, объектінің кәсіпорын ішіндегі қозғалысы туралы, күрделі жөндеу туралы (күні, жазылған нөмірі, сомасы) мәліметтер, заттың шығарылуы туралы деректер (шығарылған күні, актінің нөмірі, шығарылған бағыты, жазылған күні мен шифрі).Түгеңдеу карточкалары көптеген көсіпорындарда бір данада толтырылып, сақтығын қамтамасыз ету үшін олар негізгі құралдарды есепке алу жөніндегі инвентарлың тізімде (нысан №НҚ-10) тіркелінеді.

Инвентарлың объектілердің пайдаланылған (орналасқан) жері бойынша (цех, бөлім) негізгі құралдардың инвентарлық тізімі олардың орналасқан, пайдаланатын орны бойынша (нысан №НҚ-13) қолданылады. Ал жалға берілген негізі құралдарға жалгер кәсіпорынның бухгалтериясында түгендеу карточкалары ашылады. Мұндай объектілерді талдау есебі тіркелімі ретінде ұзақ мерзімді жалға алынған негізгі құралдардың есеп карточкаларының көшірмесі (нысан №НҚ-12 а) қызмет атқарады, оны жалға беруші кәсіпорын бухгалтериясы жалға алынған объектілердің қабылдау-беру актісіне тіркеуі тиіс.

№	Операциялар мазмұны	Дебет	Кредит
1.	Негізгі құралдарды түгендеу кезінде негізгі құралдардың артықшылықтары табыстың көбеюіне жатқызылады:	2410	6280
	Тозу құнына	2410	2420
2.	Негізгі құралдарды жетіспеушілігі анықталады:	1280	2410
3.	Кінәлі тұлғаның мойнына жатқызылғанда:	1250	1280

 

Кесте 3. Негізгі құралдарды түгендеу есебіне бухгалтерлік жазбалар

Уақытша пайдаланылмайтын негізгі құралдарды кәсіпорын басқа кәсіпорынға жалға беру ақысының қолданып жүрген мөлшерлемелері бойынша жалға беруге құқылы. Бухгалтерлік есеп стандартының №17 «жалгерлік есебіне» сәйкес жалгерлік - жалға берушінің жалдаушыға мүлікті уақытша иелік ету және пайдалануға беруі.

Жалгерлік қатынастың ұзақтығы бойынша жалгерліктің үш түрі болады:

- ұзақ мерзімді (лизинг) - 3 жылдан астам мерзімге;

- орта  мерзімді (хайринг) - 1 жылдан 3 жылға  дейінгі мерзімге;

- қысқа мерзімді (чартер) - 1 жылдан аспайтын мерзім.

Экономикалық жағынан жалгерлік - мүлікке иелік құқығына байланысты пайда мен шығынның үлкен бөлігін жалға беру. Мұнда жалгер жалға алынатын мүлікті өз балансында көрсетеді.

Ағымдағы жалгерлік - бұл қаржыландыратын жалгерліктен басқа кез келген жалгерлік. Бұл жалгердің уақытша мұқтажын қанағаттандыру үшін бүрын алынбаған мүлікті белгілі бір мерзімге жалдау (жалға беру).

Қайтарылмайтын жалгерлік - бұл келесі жағдайлар-\да ғана толықтырылатын жалгерлік:

- күтпеген  оқиға туындағанда;

- жалға  беруші рұқсат етпегенде;

-  сол  жалға берушімен сол мүлікке не соған ұқсас мүлікке жаңа жалгерлік шарт жасасқанда;

- егер  мерзімнің басында жалгерлік үшін жалгерлікті тоқтатуға жеткілікті өтемақы болып табылатын қосымша сома төленсе.

Кесте 4. Жалға беру кезінде келесі шоттар корреспонденциясын келтіруге болады:

№	Операциялар мазмұны	Дебет	Кредит
1.	Келісілген баға бойынша ұзақ мерзімге жалға алынған негізгі құралдар	2410 2930	3370 4150
2.	Ұзақ мерзімге жалға алынған негізгі құралдардың келісілген мерзімінен бұрын иесіне қайтаранылуы -пайдаланбаған мерзімге төленбеген, - есептелген тозу сомасына	2410   3370 4150 2420	2420   2410 2930 2410
3.	Ұзақ мерзімге жалға берілген негізгі құралдар: -қалдық құны бойынша -есептелген тозу сомасына	7410 2420	2410 2410
4.	Келісілген уақытқа дейін қалдық құнымен ұзақ уақытқа жіберілген негізгі құралдардың қайтарылуы	2410	3540 3320 3340
5.	Жалға берілген негізгі құралдарға есептелген тозу сомасына енгізілген түзету	7450	2420
6.	Ұзақ мерзімге жіберілген негізгі құралдар қайтарылғанда оларға есептелетін тозу сомасын есептен шығару	2420	2410

Негізгі құралдарды қайта бағалау үкімет шешімі бойынша 1 қаңтарға 2 әдіс бойынша жүргізіледі: 1)мемлекеттік статистика комитетінің белгілеген коэффициенті бойынша; 2)  нарық бағасына сәйкес келетін тікелей есептеу арқылы. Негізгі құралдар индексация өткізу сәтіндегі нарық бағасына сәйкес тікелей қайта есептеу арқылы негізгі құралдарды қайта бағалау сомаларының қозғалысы жөне бар болуы жөніндегі ақпараттарды жалпылау үшін 5320 «Қайта бағалау үшін резервтер» шоты арналған. Кесте 5.

№	Операциялар мазмұны	Дебет	Кредит
1.	Қайта бағалау нәтижесінде негізгі құралдар бағасының өсуі	2410	5320
	Қайта бағалау нәтижесінде негізгі құралдар бағасының кемуі	5320	2410
2.	Негізгі құралдарды есептен шығарғанда қайта бағалаудан болған сома бөлінбеген табысқа жатқызылады.	5320	5410
3.	Қайта бағалау кезінде негізгі құралдардың сомасына енгізілетін сомалар	5320	2420

2 МАТЕРИАЛДЫҚ ЕМЕС АКТИВТЕР ЕСЕБІ

 

2.1 Материалдық емес активтер түсінігі және оларды топтастыру

 

Материалдық емес активтер дегеніміз - 38 «Материалдық емес активтер» ХҚЕБС жөне 28 «Материалдың емес есебі» БЕС-на сәйкес табиғи негізі жоқ, бірақ құндық бағасы бар және субъектілерге табыс әкелетін қасиеті бар ұзақ мерзімді пайдаланатын объектілер.

Материалдық емес активтер – бұл өндірісте ұзақ мерзім бойына пайдалану үшін немесе тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) сатуға әкімшілік мақсатқа және басқа субьектіге жалға беруге арналған табиғи нысаны жоқ ақшалай емес активтер. Бұл активтерді анықтауға болады, олар субьектінің күшімен бақыланады және оларды пайдаланудан субьект болашақта  экономикалық олжа табады  деп  күтіледі.

Материалдық  емес  активтерді анықтауға болады: егер де оларды жалға берсе, сатса, айырбастаса, болашақта алынтын экономикалық олжаға тікелей қатысы болса, онда оның экономикалық олжа табу мүмкіндігі ашылады.

Келешек  экономикалық  олжа, осы  материалдық емес активтермен тікелей байлансты, егер  олар  мынадай  жағдай  алынса: