ҚР-да ақша жүйесінің ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ 
 

КІРІСПЕ ............................................................................................................... 3 
 

БӨЛІМ 1 АҚША ЖҮЙЕСІНІҢ  ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕМЕСІ .............. 6 

1. Ақша  жүйесінің мәні мен мазмұны .............................................................. 6
2. Ақша жүйесінің түрлері, олардың сипаттамасы ......................................... 8
3. Шетел тәжірибесінде ақша жүйесінің дамуы ............................................. 10

БӨЛІМ 2 ҚР-ДА АҚША ЖҮЙЕСІНІҢ  ДАМУЫ ........................................ 14 
 

2.1 ҚР-да ақша жүйесінің  ерекшеліктері .......................................................... 14

2.2 Ақша жүйесінің құрамдас бөліктері ............................................................ 15

2.3 Ақша жүйесін мемлекеттік реттеу ............................................................... 18 
 

ҚОРЫТЫНДЫ ................................................................................................... 20 
 

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР................................................................... 22  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                                            КІРІСПЕ 

Ақша  жүйесі.Кәсіпкерлер өздерінің шаруашылық қызметінде өз елінің немесе шет мемлекеттің  ақша бірліктерімен байланыста жұмыс  істейді.Ақша- тауарлы өндіріске тән тарихи категория.Ақша пайда болмастан бұрын табиғи айырбас орын алды.

   Ақшаның ежелгі түрлерінде күнделікті  қолданыста болған, бірақ айырбас  кезінде жалпы балама қызметін  атқарған тауарлар: азық-түлік, тері, еңбек құралдары, әшекей бұйымдары.Біртіндеп ақшаның рөлі алғашқыда әр түрлі пішіндегі кесектер, ал б.э.д 7 ғасырдан бастап нақышталған тиындар түріндегі металлдарға көшті.Капитализмге дейін ақшаның рөлін жез, қола, күміс, кей елдерде ( Ассирия, Египетте) көне заманда-ақ (б.э.д 2 мың жыл бұрын) алтын атқарды.Тауар өндірісінің дамуымен алтын және күміс ақша тауарына айналды.

   Қазіргі қолданыстағы қағаз ақша  алғаш рет біздің дәуіріміздің 812 жылы Қытайда пайда болды.Әлемдегі  ең алғашқы банкноттар 1661 жылы  Стокгольмде басып шығарылды.Қазақстандық теңге түріктің «тамға» сөзінен шыққан, ол көпестің рулық таңбасын білдіреді.Әрбір саудагердің өзіне тән теріден жасалған кішігірім белгілері болған, оларды тауарға айырбастау кезінде пайдаланған.Тнңгеге дейін «тиын» деп аталған тиін терілері қолданыста болған, ол тауарлық құнын білдірген (тауарлық құны- сусар терісі).

   Онере де Бальзак: «Ақша- бұл  бізге қалған бесеуінің рақатын  көруге мүмкіндік беретін алтыншы  түйсік»,- деген екен.Ал, экономистер  неғұрлым қарапайым түсіндіруге  тырысады.

   А.Смит ақшаны «айналым дөңгелегі»  деп атаса, К.Маркс- «тауардың  жалпы баламасы» дейді.

   Сонымен, ақша – жалпы балама  қызметін атқаратын ерекше тауар.

   Ақша жүйесі әр түрлі ақша айналымының жүйелері бар, ол тарихи даму кезеңдерінен  өткен және әр мемлекеттің заңымен бекітілген.Ақша айналымының басты компоненттері:

1. Ұлттық ақша өлшемі ( доллар, теңге, сом, франк, марка, йена, крона және т.б) олар арқылы тауарлармен қызмет көрсету бағалары белгіленеді;
2. Несие және қағаз ақшалар, монеталар жүйесі, олар қолма-қол айналымдағы заңды төлем құралдары болып саналады;
3. Ақша эмиссиясы жүйесі, яғни айналымға ақша шығарудың заңды түрде бекітілген тәртібі;
4. Ақша айналымын реттеп отыратын мемлекеттік органдар;

   Ақша айналымы жүйесінің негізгі  екі түрі бар:

1.Металл  ақшалар айналымы жүйесі.

2.Несие  және қағаз ақша айналымы жүйесі.

   Тарихи металл ақша айналымының  (жүйесінің) биметаллизм және  монометаллизм деген түрлері  қалыптасты.Биметаллизм алтын мен  күмісті пайдалану негізінде  16-19 ғасырларда Батыс Европа елдерінде пайда болды.19 ғасырдың соңында күміс өндірісі жағдайларының өзгеруіне сәйкес ол құнсызданып, алтынмен арасалмағы өзгерді.Күміс монеталардың көбеюі оларды шығаруды тоқтатты.Сөйтіп биметаллизмді ауыстырды, мұнда ақша материалы болып, бір ғана металл- алтын есептелетін болды.Қағаз және несие  ақшалары осы металлға еркін айырбасталады.

   Монометаллизмнің үш түрі белгілі:  біріншісі- алтын монеталы стандарт.Ол  бірінші дүниежүзілік соғысқа  дейін қолданылып, қағаз және  несие ақшалардың алтынға еркін  айырбасталуымен сипатталды.Екіншісі- алтын кесек стандарты.Ол Англия мен Францияда бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде енгізілді.Мұның ерекшелігі құн өлшемінің алтынға айырбасталуы, тек ол өлшем алтын кесегі стандартының бағасына сәйкес  келуі тиіс.Үшіншісі- алтын девиздер стандарты.Ол 20 жылдары көптеген елдерде енгізілді, мұнда банкноттарды алтынға шағылған шетелдік валютаға (девиздерге) айырбастады.1929-1933 жылдардағы дүниежүзілік  экономикалық дағдарыс монометаллизм дәуірін тоқтатты, ұсақталмайтын банкноттық айналым дәуірі басталды.Барлық елде ( АҚШ 1917 жылға дейін) банкноттың алтынға айырбасталуы тоқтатылды.Баламаның жалпыға  бірдей рөлі- кредиттік қағаз ақша белгілері- бірден-бір төлем құралына айналды.

   1944 жылы құрылған Әлемдік Бреттон валюта жүйесі мәні- еркін айырбасталымды  валюталы елдер үшін алтын долларлық стандарт болып табылатын мемлекетаралық алтын девиздік (долларлық) стандарт жүйесі болып табылады.Алтын долларлық стандарттың ерекшелігі мынада: ол орталық банктерге ғана белгіленеді, мұнда тек бір ғана валюта- АҚШ доллары алтынмен байланысын сақтайды.Алтын қорының кемуіне байланыста АҚШ үкіметі 1971 жылдан бастап алтын құймаларын долларға сатуды ресми түрде тоқтатты, осылайша алтын-долларлы стандарт жойылды.

   1976 жылдан бастап Бреттондық ақша  жүйесінің орнын Ямайкалық ақша жүйесі басты.Осы жүйе орнағанда алтын айналыстан толық шықты.Ол өз қызметін түбегейлі жоғалтты.Алайда, алтын мемлекеттің қаржылық резерв түрлерінің бірімен еркін айырбасталымды валюталардың қатарында қалды.

   Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) халықаралық өтімділік мәселелерін оңайлату мақсатында халықаралық есептік ақша бірліктерін құру үшін ХВҚ-ға мүше елдердің төлем баланстарының қалдығын реттеуге, ресми резервтерді толықтыруға және есеп айрылысуларды жүргізуге, сондай-ақ ұлттық валюталарды бір өлшемге келтіруге арналған жаңа резерв әрі төлем құралы-арнаулы алыс-беріс құқығы (ААБҚ,СДР) енгізілді.

   Еуропалық валюта жүйесіне (ЕВЖ)  қатысушы елдер үшін 1979 жылдың  наурыз айынан бастап аймақтық  халықаралық есеп бірлігі- ЭКЮ  (European Currency Unit- ECU) енгізілді.

   ЭКЮ-дің құны СДР секілді мүшелердің  орташа бейнеленген валюта бағамдарымен  анықталды.

   Бүгінгі таңда ЭКЮ-дің орнын  басқа валюта – ЕВРО – құрамына  Батыс және Шығыс Еуропаның  24 елі кіретін Еуропалық Одақ  елдеріне ортақ валюта басты.

   20 ғасырдың 30-жылдарынан бастап батыс  елдерінде бірте-бірте несие ақша  жүйесі қалыптаса бастады.Оның  айрықша белгілеріне мыналар  жатады: несие ақшалардың үстемдік  жағдайы, алтынның айырбастан  кетуі, банкнотты алтынға айырбастауды  жою және оның алтындық мазмұнын жоққа шығару; жеке кәсіпкерлерге, мемлекетке несие беру мақсатында ақша эмиссиясын күшейту; қолма-қол емес айналымды айтарлықтай кеңейту; ақша айналымын мемлекеттік реттеу.

   Қазіргі кезде қағаз және несие  ақшаларды шығаруды мемлекет тікелей өз билігіне алды.

   Ақша жүйесі- әр мемлекеттің өзіне  тән құрылымы, тарихи қалыптасқан, тиесілі заңдармен бекітілген жүйе. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

БӨЛІМ 1 АҚША ЖҮЙЕСІНІҢ  ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕМЕСІ 
 

1. Ақша  жүйесінің мәні мен мазмұны

Әр  мемлекетің өзіне тән ұлттық ақша жүйесі болады.Ақша жүйесі- ол тарихи қалыптасқан және мемлекеттің ұлттық заңдарымен бекітілген біртұтас ақша айналымы.Алғашқы ақша жүйесі 16-17 ғасырларда капиталистік өндіріс әдісі қалыптаса бастағанда пайда болды.Бірақ, оның кейбір жекелеген элементтері одан да бұрын айналымда жүре бастаған.Капиталистік өндірістің және тауар-ақша айналысының қарқынды дамуы ақша жүйесіне өзгеріс енгізді.

   Ақша жүйесінің типі: ақша-ерекше  тауар ретінде жүруіне, яғни  жалпыға ортақ эквивалент немесе ақша- құн өлшемі қызметін атқаруына байланысты қалыптасады.Сондықтан әлем тарихында ақша жүйесінің төмендегідей типтері кездеседі:

• металл ақша айналысы, бұл жүйеде ақша тауары, яғни толық құнды ақша айналыста жүреді және ол ақшаның барлық қызметтерін орындайды.Ал несие ақшалары металлға айырбасталады.
• несие ақшалары және қағаз ақша айналысы, бұл жүйеде атына сай, айналыстан толық құнды ақша, яғни алтын біржолата ығыстырылып, айналыста тек ақша белгілері жүреді.

   Ақша жүйесі өз эволюциясында ақша-тауар қатынасының даму деңгейіне тікелей тәуелді болғандықтан көптеген өзгерістерге ұшырады.Ақша жүйесі мынадай элементтерді қамтиды:

• ақша жүйесін ұйымдастырудың принципі;
• ақша бірліктерінің атауы;

-    ақша белгілерінің түрлері, оларды  шығырудың тәртібі және қамтамасыз                                                        

      ету сипаты;

• ақша айналымын ақша-кредит тұрғысынан реттеудің тетігі;
• ұлттық валюта бағамы, оны шетелдік валютаға айырбастаудың тәртібі;

Ақша  жүйесін ұйымдастырудың принциптері  мынадай:

• ақша жүйесін орталықтандырылған басқару принципі.Ол көбінесе   шаруашылық жүргізуші субъектілернің уәждемесіне (мотивация) негізделген экономикалық әдістерге жүгінеді;
• тиісті болжауларды жасау негізінде ақша айналымын жоспарлау принципі;
• ақша айналымының тұрақтылығы және икемділік принциптері, ақша айналымы экономиканы ақшалай қаражатпен қамтамасыз ету керек, алайда инфляцияның дамуына жол бермеу керек;
• ақша эмиссиясының кредиттік сипатының принципі.Бұл ақша эмиссиясының кредит операциялары негізінде жүзеге асырылатындығын білдіреді;
• эмиссияланған ақшаның қамтамасыз етілу принципі;
• орталық банк тәуелсіздігінің принципі;

   Ақша бірліктерінің атауы.Ақша бірлігі- барлық тауар бағаларын өлшеуге ттұлғаларға қызмет ететін, заңмен бекітілген ақша белгісі.Орталық банк монополиялық тұрғыдан эмиссиялайтын барлық ақша белгілері заңды төлем құралы болып табылады, яғни бұл Қазақстан аумағында борыштарды өтеуге заң бойынша міндетті түрде қабылданатын ақша белгілері.

  Ақша  бірлігі (ұлттық валюта) Қазақстан  Республикасында 100 тиыннан тұратын қазақстандық теңге болып табылады.

  Теңге  мен алтын немесе басқа да  құнды металдар арасында ресми  арақатынас белгілейді.

  Ақша  белгілерінің түрлері, оларды  шығарудың тәртібі және қамтамасыз  етудің сипаты.Барлық төлем түрлеріне олардың көрсетулі құны бойынша міндетті түрде қабылданатын, банкнот пен тиыннан тұратын айайналымдағы мемлекттің ақша белгілері.Ақша белгілерін шығаруды олардың айналымын ұйымдастыруды және айналымнан алуды Орталық банк қолма-қол ақшасыз балама алу арқыла банкнот пен монетаны сату түрінде тек бір өзі ғана жүзеге асырады.

   ҚР-ның Ұлттық банк банкноттары мен тиындары Ұлттық банктің сөзсіз (даусыз) міндеттемелері болып табылады әрі оның барлық активтерімен қамтамасыз етіледі.Ұлттық банк алтын-валюталық активтердің мөлшерлері туралы хабарламаларды бұқаралық ақпарат құралдарына ұдайы жариялап отырады.

  Ақша  түрлері.Заңда төлем құралдары: қағаз және кредит ақшалар-ақшаның түрлеріне жатады.

  Ақша-кредит айналымының тетігі.Ақша-кредиттік реттеу (тікелей және жанама) құралдарының, ақша-кредит тұрғысынан реттеуші органдардың құқықтары мен міндеттерінің жиынтығын білдіреді.

  Ақша-кредит саясатының негізгі құралдарына мыналар жатады:

• ҚР Ұлттық банктің банктерге кредиті бойынша сыйақы мөлшерлемелерінің деңгейлері;
• Ұлттық банкте депозиттелген ең аз шамадағы міндетті резервтердің нормативі;
• Мемлекеттік құнды қағаздарды сату және сатып алу бойынша ашық нарықтағы операциялар;
• банктерге кредиттер;
• валюта нарығындағы интервенция;
• айрықша жағдайларға жекелеген түрлердің кредиттік операциялардың деңгейі мен мөлшерлеріне тікелей сандық шектеулерді қою;
• ресми есептік (дисконттық) мөлшерлеме.

   Ұлттық валюта бағамы, оны шетелдік валютаға айырбастаудың тәртібі.  Валюта бағамы- бұл басқа елдің ақша бірлігінде бейнеленген бір елдің ақша бірлігінің бағасы.Валюталарды шетелдік валютаға айырбастаудың тәртібі «Валюталық реттеу туралы» ҚР заңында белгіленген.Валюта бағамы баға белгілеудің негізінде анықталады.Валютаның ресми және еркін (нарықтық) баға белгілеулері бөліп көрсетіледі.Қазақстанда көбінесе «қоржынға» кіретін басқа шетелдік валюта «қоржыны» негізінде баға белгілеу тәсілі пайдаланылады. 
 

2. Ақша  жүйесінің түрлері, олардың сипаттамасы

Ақша  жүйесі ұдайы даму үстінде болғандықтан ақша жүйесінің түрлері өзгеріп  отырады.Ақша жүйесінің түрлері ақшалардың қандай формада қызмет атқаратынына қарай қалыптасады: тауар ретінде немесе құн белгісі ретінде ме?Ақша жүйесін құру формаларындағы принциптік айырмашылықтардың түп-төркіні металдық айналым жүйесінде және кредит пен қағаз ақшаларының айналым жүйесінде жатыр.

  Металдық  айналымға ақша  жүйесінің биметаллизм және монометаллизм деп аталатын екі түрлері тән.

   Биметаллизм. Баламаның жалпыға бірдей құнының рөлі айналымда болатын екі металл- алтын мен күміске заңмен бекітілген ақша жүйесі.

  Биметаллизмнің үш түрі болған:

• қосарлы валюталар жүйесі.Мұнда алтын мен күміс монеталардың арасында металлдың нарықтық құнына сәйкес нарықта берекесіздік (стихиялы) түрде белгіленеді;

- егер мұндай арақатынасты мемлекет анықтайтын болса, онда ол-екі жақты валюта жүйесі;

• «ақсақ» валюта жүйесі.Онда алтын мен күміс бірдей негізде заңды төлем құралдары болып табылады.

Нәтижесінде күміс монеталар алтын белгілеріне  айналады.

  Биметаллизм  16-17 ғасырда кеңінен тараған, ал Батыс Европа елдерінде 19 ғасырда пайда болады.

   Алайда, биметаллизм дамыған тауар  өндірісінің экономикалық қатынасқа  қоятын талаптарына сәйкес келмейді, өйткені екі металлдың бір  мезгілде құн өлшемдері ретінде  пайдаланылуы осы ақша қызметінің  табиғатына қайшы келді.Құнның  жалпыға бірдей өлшеміне тек бір тауар ғана қызмет ете алады.Оның үстіне, мемлекет белгілеген алтын мен күміс арасындағы нақты құндық арақатынас олардың нарықтық құнына сәйкеспейді.19 ғасырдың соңында күміс өндірісінің артуы мен олардың құнсыздануы нәтижесінде алтын монеталар айналымы қазынаға кете бастады.

  Түпкі  есебінде Құн заңының стихиялы  әрекеті екі жақты құн өлшемін жойып, монометаллизм (алтын) биметаллизмді ығыстырады.

   Монометаллизм ақша жүйесі.Онда бір металл (алтын немесе күміс) жалпыға бірдей балама ретінде әрі ақша айналымының негізі ретінде қызмет етеді.Алтын монометаллизмі алғаш рет Ұлыбританияда 1815жылы, Германияда-1871-1873жж, Жапонияда-1897ж, АҚШ-та-1990жылы белгіленді.Ал, патшалық Ресейде күміс монометаллизм жүйесі 1839-1843 жылдары ақша реформасының нәтижесінде енгізіліп, ақша өлшемі болып құрамында таза күмістің 4 мысқалы (золотник тең 4,25гр) 21бөлігі бар күміс рубль есептелді.Сонымен қатар айналысқа күміске еркін айырбасталатын несие ақшалары да шығарылды.Дегенмен күміс ақша елдің күйзеліске ұшыраған ақша айналысын түбегейлі ретке келтіре алмады.Себебі бұл кезде басыбайлы шаруашылық (крепостничество) ыдырап, мемлекет бюджеті мен сауда балансының тапшылығы елде жүргізілген ақша реформасын нәтижелі ете алмады.Оған қоса, 1853-1856 жылдары болған Қырым соғысының шығындарын өтеу мақсатында айналысқа қосымша несие ақшалары шығарылды, іс-жүзінде олар қағаз ақшаға айналды.Сөйтіп, Ресейде күміс монометаллизмнің орнына алтын монометаллизмі келді.

  Алтынның  құн белгілеріне айырбасталуы  сипатына қарай алтын монометаллизмнің үш түрі болады: алтын монета стандарты, алтын құйма стандарты және алтын-девиз (алтын-валюталық) стандарты.

  Алтын  монеталы стандарты (үлгі)- оған  негізгі төменгі белгілер тән:

• елдің ішкі айналымда алтын монеталар жүреді және ол ақшаның барлық қызметтерін атқарады;
• алтын монеталарды еркін соғуға рұқсат етілген;
• айналымдағы несие ақшалары (банкнота, майда металл монеталар) көрсетілген құнымен еркін және шектеусіз алтын монеталарға айырбасталады;
• алтынды, шетел валютасын елден еркін алып шығаруға және елге әкелуге, сондай-ақ алтын нарығының еркін жұмыс істеуіне рұқсат берілген;

   Алтын монеталы стандарт капитализмнің алғашқы сатысы- еркін бәсеке кезінде пайда болып, өндірістің, несие жүйесінің, әлемдік сауданың өркендеуіне және капиталды шетелге шығаруға жол ашты.Алтын елдің ішінде де, сыртқы саудада да еркін жүруі үшін мемлекеттің эмиссиялық банкінде алтынның сақтаудағы (резерв) қоры болуы шарт.

  Бірінші  дүниежүзілік соғыс бюджеттің  тапшылығын арттырды.Оны жабу  мақсатында айналысқа шығарған  ақша массасы эмиссиялық банктің сақтаудағы қорынан әлдеқайда асып кетті.Сондықтан кем бағалы ақшаларды (несие ақшаларын) алтын монетаға еркін айырбастау мүмкіндігі жойылды.Осы кезде алтын монеталы ақша стандарты соғысқа қатысқан елдердің барлығында және басқа да көптеген мемлекеттерде (АҰШ-та 1933жылы) жойылды.Банкнотаны алтынға айырбасталу тоқталып, алтынды шетелге шығаруға тиым салынды.Алтын монета айырбастан шығып, қор жинау және байлық құру құралына айналды.Алтын монеталы стандарттың орнына алтын құймалы стандарт айналымға түсті.

    Алтын құймалы стандарт- оның  алтын монеталы стандарттан айырмашылығы  бұнда алтын монета айналыста  болмайды және оны еркін соғу  жойылды.Алтын құймалы стандартта  банкнотаның белгілі бір сомасы  алтын құймасының белгілі бір  салмағына айырбасталды.Мысалы, Ұлыбританияда салмағы 12,4кг стандартты құйма 1700ф.ст., ал Францияда 12,7кг-21,5 мың франкке теңгерілді.(23;69)

   Алтын девизді (алтын валюталы) стандарт-ол банкнотаның девиздерге (яғни, белгілі бір шетел валютасына) айырбасталатын ақша жүйесі.Бұл жүйе Австрияда, Германияда, Данияда, Норвегияда және басқа елдерде жүрді.Бұл кезде алтын монетаның еркін соғылуы жойылып, ол айналыстан да алынып тасталды.Міне тек осындай қосалқы жолмен ғана алтын девизді ақша жүретін елдердің алтынмен байланысы сақталды.Ұлттық валютаның тұрақтылығын бірқалыпта сақтау девиздік саясат әдісімен, яғни нарықта ұлттық валютаның курсының төмендеуіне немесе жоғарылауына байланысты оған шетел валютасын сатып алу немесе сату арқылы жүзеге асырылады.Сөйтіп, алтын девизді стандарт кезінде бір елдің валютасы басқа елдердің валютасына тәуелді болды.

   1929-1933 жылдары әлемдік экономикалық дағдарыс нәтижесінде барлық мемлекеттерде әр кездері алтын монометаллизмнің барлық формасы жойылды.(Мысалы, Ұлыбританияда-1931ж,АҚШ-та 1933, Францияда 1936 жылы және т.с.с)

   1944 жылы Бреттон-Вудсте құрылған Халықаралық валюта жүйесі еркін айырбасталатын валютасы бар мемлекеттердің қолдануы үшін мемлекетаралық алтын девизді стандартты, шын мәнінде алтын долларлы стандартты бекітті.Оның ерекшелігі, яғни алтын долларлы стандарт- тек АҚШ долларлары алтынмен байланысын үзген жоқ, себебі бұл стандарт тек орталық банктер мен үкімет мекемелері үшін ғана бекітілді. АҚШ үкіметі өзінің алтын қорының азаюына байланысты 1971жылдан бастап алтын құймаларын долларға сатуды тоқтатты, сондықтан алтын долларлы стандартта айналыстан шықты.

   1976-1978 жылдары Ямайка Халықаралық  валюта жүйесі алтынның айналыстан  шығуын заң жүзінде бекітті.Ақша  өлшемдерінің алтын құрамы және  алтынның ресми бағасы жойылды.Халықаралық валюта қорымен оның мүшелері арасындағы есеп айырылысудан да алтын алынып тасталды.Сөйтіп бүкіл мемлекеттерде алтынға айырбасталмайтын несие ақшалары жүйесі орналасты. 
 

3. Шетел тәжірибесіндет ақша жүйесінің дамуы

Экономикасы дамыған елдердің осы заманғы ақша жүйесі алтын-қағаз және кредит ақшаларына бөлінбеген жүйеге негізделген.Олардың әр біреуі ұзақ уақыт бойы дербес дамыса да әрі ұлттық ерекшеліктерге ие болса да, олар көп жағынан бір-біріне ұқсас.

  Сонымен  қатар әрбір дамыған елдің  осы заманғы ақша жүйесінің мәнін толық ашуға мүмкіндік беретін тек өздеріне ғана тән ерекшеліктері бар.

  АҚШ-тың  ақша жүйесі.АҚШ-тың ақша бірлігіне  айналымға 1786 жылы енгізілген АҚШ доллары жатады.Доллардың атауы бірқатар еуропалық елдерде айналыста болған күміс толлерден шыққан.Қысқартылған

белгісі- $.Бір доллар 100 центке тең.Бүгінгі таңда айналымда 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 долларлық құны бар купюралар мен 1, 5, 10, 25, 50 центтік құны бар тиындар және бір доллар қолданылады.Қолма-қол ақша эмитенттеріне Қаржы министрлігі (қазына мекемесі) және федералдық резерв жүйесі (ФРЖ) жатады.Қазына мекемесіне айналымға 1-ден 10долларға дейін құны бар ұсақ купюрлі ақша белгілерін, сондай-ақ 100 долларды шығарады, монеталар күмістен, никелден және мыстан дайындалды.Қазына мекемесі шығарған купюрдің айрықша белгісіне ондағы «Құрама штаттар билеті» дейтін жазу,- «UNITED STATES NOTES» жатады.Қолма-қол ақша белгілерінің негізгі массасын айналымға ФРЖ шығарды.Онда «FEDERAL RESERBE NOTES» дейтін жазу болады, сондай оларды шығарған федералдық резервтік банктің нөмірі көрсетіледі.АҚШ-тағы қолма-қол ақшасыз ақша эмиссиясы басқа шетелдерге және коммерциялық банктерге жүзеге асырылады.Олармен айналымға чектер, вексельдер, пластикалық карточкалар, электрондық ақшалар шығарылады.Экономикалық айналымда қолма-қол ақшасыз ақшаның үлес салмағы көп әрі бұл үлес салмақ өсу тенденциясына ие.АҚШ-тағы ақша массасы классикалық ақша-кредит саясатының құралдарымен реттеліп, басқарылады: құнды қағаздардың ашық нарығында операциялар, банктің есептік мөлшемелерінің өзгерісі, коммерциялық банктер мен кредит жинақтаушы мекемелердің міндетті резерв талаптарының өзгерісі.

  Ұлыбританияның  ақша массасы.Ақша бірлігі (өлшемі)- фунт стерлинг.Бұл ақша бірлігі  мұндай атаумен 12 ғасырдан бастап  айналымға енген.1964 жылы айналымға алғашқы қағаз банкноттар шығарылды.14 ғасырда пайда болып 18 ғасырдың соңына дейін күміспен бірге айналымда болды, яғни елде биметаллизм жүйесі орнықты.

  Ақша  жүйесі 1971 жылға дейін он екі  еселік принцип бойынша құралған  болатын.Бұл 1 фунт стерлингтің 240 пенстен тұратынын, ал әрбір жиырма пенстің 1 шиллингті құрайтынын білдіреді.Бүгінгі таңда 1 фунт стерлинг 100 жаңа пенсті құрайды және айналымда- Англия Банкінің 5, 10, 20, 50 фунт стерлингтік құны бар банкноттар, монеталардан- 0,5 пенни, 1, 5, 10, 20, 50 пенистер, 1фунт стерлинг.Оның үстінде айналымда 5, 10 және 25 пенистерге сәйкестенетін 1, 2 және 5 шиллингтік құны бар ескі монеталар сақталған.Қолма-қол ақша (банкнот) эмиссиясының монополиялық құқығына Англия Банкі ие.Эмиссия мөлшерінің шамасын қазына мекемесі анықтап, парламент бекітеді.Қазына мекемесі айналымға монеталарды, ал коммерциялық банктер қолма-қол ақшасыз айналым ақшаларын шығарады.

  Англия  Банкі айналымдағы ақша массасын  ашық нарықтағы операциялар, банктің  есептік мөлшерлемелері, міндетті резервтік талаптар секілді ақша-кредит саясатының құралдарымен басқарып, реттейді.

   «Евро» еурополық валюта зонасы. Бүгінгі таңда Еуропалық одақта ақша жүйесі бар. Ол Еуропаның 24 дамыған елі кіретін, еуропалық ұжымдық «евро» ақша бірлігіне негізделген. ЕО – ның еуропалық ақша жүйесі 2001 жылы құрылды  және евроның ақша бірлігі алдымен қолма – қол ақшасыз айналымның есеп айырысу  бірлігі ретінде енгізілді, ал 2003 жылы қолма – қол ақша айналымына  банкноттар мен монеталар түрінде қағаз ақшалар шығарылды.

      Ресейдің  ақша жүйесі. 1995 жылдың 12 сәуірінде қабылданған «РФ Орталық банк туралы» РФ заңына сәйкес жұмыс істейді. Ресейдің ресми ақша бірлігіне рубль жатады. 1 рубль 100 копейкаға тең. «Рубль» атауы Киев Русь  тұсында пайда болған. Ол кезде ақша бірліктері гривна деп, ал екіге тең бөлінгені рубль деп аталатын.Алтын мен рубльдің ресми арақатынасы белгіленген. Басқа ақша белгілері мен сурогаттардың шығарылуына тыйым салынған. Заңды төлем күші бар ақша түрлеріне банктің барлық активтерімен қамтамасыз етілген әрі Ресей Банкінің сөзсіз міндеттемелері болып табылатын банкноттар мен ұсақ металл монеталар жатады. Қолма – қол ақшаны шығарудың,  олардың айналымын ұйымдастырудың және РФ аумағынан оларды алып тастаудың айрықша құқығы Ресей Банкіне тиесілі.  Ресей Банкі мыналарға да жауапты: өндірісті болжауға және ұйымдастыруға, банкноттар мен монеталарды тасымалдауға және сақтауға, олардың резервтік қорын құруға, коммерциялық банктер үшін қолма – қол ақшаның инкассациялаудың, тасымалдаудың және сақтаудың ережелерін белгілеуге, кредит ұйымдары үшін кассалық  операциялардың жүргізу тәртібін анықтауға, қолма – қол ақшасыз есеп айрысуларды ұйымдасырудың талаптары мен бірыңғай  ережесін белгілеуге.

      Ақша  айналымын ұйымдастырумен байланысты шығындардың кеміту мақсатында  1998 жылдың 1 қаңтарынан ¹⁰⁰⁰/₁ арақатынасында ақшаны ірілендіру (деноминация) жүргізді. РФ – да жүргізілген реформалар нәтижесінде айналымға Ресей Банкінің 5, 10, 50, 100 және 500 рубльдік құны бар банкноттар, 1, 5, 10, 50 копейкалық құны бар тиындар 1, 2 және 5 рубль енгізілді.

   Сонымен, экономикасы нарықтық  типпен дамыған мемлекеттердің  ақша жүйесіне тән белгілер:

1.ақша  айналымын басқаруға әр түрлі банктердің қатынасуы;

2.Қолма-қол  ақша мен қолма-қол емес ақша  белгілерін шығарумен банк жүйесінің  әртүрлі буындарының шұғылдануы.Бұнда  қолма-қол ақшаны шығарумен мемлекеттердің  орталық банкі шұғылданса, қолма-қол  емес ақша белгілерін әр түрлі меншіктегі коммерциялық банктер шығарады;