Әуездік репертуардың жіктелуі, негізгі қағидалары

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе                                                                                                               3

1 Әуездік репертуар туралы  жалпы мағлұмат                                               4                                                               

1.1 Әуездік    репертуардың  шығу, қалыптасу тарихы                                4               

1.2 Әуездік репертуардың жіктелуі, негізгі қағидалары                              7             

2. Әуездік репертуардағы стильдер мен жанрлар                                         9

2.1 Әуездік репертуар                                                                                     9

2.2 Музыкалық білім берудің педагогикалық негізі   10

Қорытынды                                                                                                      17

Пайдаланған әдебиеттер тізімі                                                                       20

Қосымшалар. Қосымша  А                                                                               21

КІРІСПЕ

Халық әуезі халқымыздың  сан ғасырлық өмірімен сабақтасып жатқан тарихын бейнелейтін замана парақтары. Қазақ ұлт болып құрылғаннан  бастап төл музыкасы бірге дамыды. Ән–күй арқылы әдет–ғұрып, салт–дәстүр ұрпақтан–ұрпаққа жетті. Көшпелі халқымыз ән–күйді, рухани мәдениетке азық ете білді. Халықтың қазақ халқының ақын, жырау, жыршы, әнші, өлеңші, күйшілері музыкалық мәдениеттің негізін қалады. Әр халық композиторы – белгілі бір дәуір, ғасырдың перзенті. Демек, олар өз уақытында қалың көпшілік қауымға белгілі болған тарихи тұлғалар, өзі өмір сүрген кезеңнің жыршысы. Халық музыкасын тудырушылар –өз елінің жанашыр жаршылары. Халықтың музыкалық мұрасы әншілік және аспаптық деп екі бағытта жіктелді.Музыка әлем мәдениеті тарихында, әр түрлі тарихи кезеңдерде әрқандай міндеттерді атқарғаны белгілі.

«Әуез – таусылмас азық, жұтамас байлық», – дейді біздің халық. Әуез

адам баласын  сан  түрлі біліммен қаруландырады, адам жанын нәзік сезімге

бөлейді.  Әуенді түсіне  білген  адам,  бөтен біреудің  жанына  жара  салғысы келмейді.  Әуез  – сүйген  қауым адам  баласына  тән ізгі  қасиетті,  шынайы достық пен махаббатты, әсем мінез-құлықты қастерлейді. Әсем ән мен күйден,өнер атаулыдан ләззат алып, адамгершілік биік мұратқа ұмтылады. Адамның  асыл,  нәзік  қасиетінің  бірі  –  эстетикалық  сезімді  оятып, өсіртетін,  эстетикалық  талғам  мен  көзқарасты  қалыптастырып,  адамның эстетикалық  мәдениетін  дамытатын,  жетілдіретін  факторлардың  ішінде  ең үлкен орын алатын, шешуші рөл атқаратын әдебиет  пен  өнер екендігінде дау жоқ. Себебі, олар адам санасы мен жан жүйесіне ерекше әсер ететін таптырмас  құрал. Француз  ағартушысы,  философ,  жазушы  Дени  Дидроның  пікірінше, «әуез өнері өмір мен табиғатқа  еліктеушілік» болып табылады.  Шынайы өнердің адам  атаулының  мінез-құлқына  игі  әсер  ететінін  ұлы  ойшылдардың  көбі-ақ  айтқан. 

1 ӘУЕЗДІК  РЕПЕРТУАР ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МАҒЛҰМАТ

1.1 ӘУЕЗДІК    РЕПЕРТУАРДЫҢ ШЫҒУ, ҚАЛЫПТАСУ   ТАРИХЫ

Әуез (грек. Musіke, тура мағынасында музалар өнері) – белгілі биіктіктегі дыбыстардан тұратын, адамға сазды әуенімен әсер ететін, дыбыстық көркем бейнеге негізделген өнер түрі. Әуездік шығармалар мазмұны жағынан лирикалық, эпикалық, драмалық, қаһармандық, трагедиялық және  т.б  болып бөлінеді[1].

Өзінің эмоциялық әсері арқылы әуез адамзат тарихында қоғамдық-идеялық, мәдени-тәрбиелік және эстетикалық рөл атқарады. Әуез – адам сезімін, ойын, оның ерік-күшін дыбыстық формада суреттейтін қатынас құралы ретінде қызмет етеді. Адамның жан дүниесін, көңіл-күйін, сезімін бейнелеуде әуез оның сөйлеу тіліне, дәлірек айтқанда, өзін қоршаған ортаға эмоциялық қатынасын білдіретін сөйлеу интонациясына өте жақын келеді. Соған қарамастан, әуез адамның басқа дыбыстық іс-әрекетінен ерекше саналады. Әуезде дыбыстардың биіктік және уақыттық (ырғақтық) қатынастары өте қатаң тәртіпке келтірілген. Әуездік шығарма мазмұнында адамның ақыл-ой, ерік-күшінің эмоциялық жақтары кеңінен көрініс табады. Мұның өзі адамның психологиялық хал-жайын ғана емес, оның мінез-құлқын да әуезде ашуға жағдай тудырады. Адам эмоциясын нақтылы, ерекше сыршыл сезіммен бейнелеуде әуездің мүмкіндігі мол. Сондай-ақ әуезде идеялар әлемін, әр алуан құбылыстарды және болмыс шындығын суреттейді.

Адамның сезгiш  қабiлеттiлiктердiң жұмысшы дамытуынан ажырағысыз музыканың дамытуы тарихи контекстте - өзгеретiн мәдени шарттардағы музыкалық материалының адамын акустикалық игерудi жүрiс музыканың тарихының өте iргелi деңгейiн құрайды. Әуез би және поэзияның шеңберiнде болған алғашқы қауымдық синкретикалық өнердің көп сапаларымен байланысты.

Әуездік дыбыстар  әр түрлi халықтардың  сатылық ауыз әдебиетiнде сөйлеу артикуляциядан қалыспай,биiктiк бойынша аумалы қалыспай келе жатыр. Мелодия көтерулер  және сөздiк мәтiннiң ритмикаға  байланыстысы және бидiң ырғақты  реттегi қарама-қарсы биiк аймақ бiрiктiретiн (экмелика) басылуларынан көбiнесе болады. Адамдардың психофизиологиялық күйлерiмен әуездік түстеудiң арқасында бастапқы байланыстың қызу айқындылығымен орындалып, алғашқы дауыс биiктiк деңгейімен, кербезбен; процесстер, әуездік  тартулар арқасында жоғарылайды. Дыбыс ырғағы қоғамдық музыкалық санада дауыстың тембрi және сөйлеу артикуляциядан бөлiне. Мелодияның негiзделген дыбыс қатарлары пайда болады. Әуездік сап-жазып алынған дыбыстың биiктiк деңгейі, акустикалық дағдылар, биiк диапазондағы дыбыстың жағдай бойынша музыкалық жадқа дамыту және  интонациясы болып қалыптасады. Әуездік мәдениеттердiң кәсiби өнерiнде билеу қозғалыстың интонациясына әсер, ырым ахуалдары, өнердiң басқа түрлерiнiң ерекше әсерлерi сақталынады. Қатарда жанрлық бағыттардың музыкасына сөз, тұрмыстық немесе салттық контексттен тiкелей тәуелдiлiктен бiртiндеп босайды. Бейнелi түрде – ойдағы формада әйтсе де көп мәндi байланысты қорытып айтқанда сақтайтындығымен және әлеуметтiк контекстпеннен, интонация элементтерi және олардың (гармония, музыкалық форма) ұйымының заңдары логикалық дербестiктi және меншiктi тарихи өмiрлердi алады. Бiр уақытта айқындауға және қайғыруды дәлдiк қабiлеттi автономды музыкалық тiл және жалпыланғандық көрiнiп қалады.

Пластикалық өнерден, әдебиеттен, театрдан айырмашылығы – ол образдарды түгелдей дыбыстық үн құралдары арқылы суреттейді. Алайда музыкада табиғат көрінісін көркем бейнелеу кездесіп отырады. Мысалы, табиғат үні (жел гуілі, судың гүрілі, құстың әні, т.б.), адамның дауысы, күнделікті өмірде кездесетін дыбыстар әуезде азды-көпті көрініс табады. Сондай-ақ әуезде заттардың сезім арқылы қабылданатын кейбір белгілері ассоциация (құс әнімен орман суретін меңзеу), аналогия (мелодияның байсалды, кең тынысты қозғалысынан жазық дала көрінісін елестету) және есту, көру сезімдері байланысының көмегімен қиялда қайта жаңғыру арқылы бейнелейді [2].

Әуездің ерекшелiгi бұл ерекше эстетикалық құндылық өнердiң қолданбалы және көркем мақсаттарының байланысында ашылады. Алғашқы жанрлардың құрастыруы қолдану заңдастырылған суреттеу құралдары түсiнетiн (қолданбалы музыка) қолданбалы есептердiң музыкасының орындауымен байланған. Автономды музыкалық тiл және музыканың таратуын ерекше саланың құрастыруы, маңызы бiрдей емес тұрмыс-салт та, салтанат та, мәдени де, жаңа мақсаттың ұғынуларына келтiрдi: бiртума iске асыру жеке авторлық (композициялық ) ойла. Музыканың құндылығы шарт бұл композитор сайланған құралдардың iшкi мағыналы керектiгiнде музыкалық шығарманың бiртума құрылымында бiр уақытта тұрады. Автономды музыкадағы көркем сапаның төмендетуi (мысалға, салондық музыка) авторлық ойлауды үйреншiктiлiк, немесе қолдану бiртума эффекттер, шығарманың қарама-қайшы iшкi тұтастығындағы өзiндiк мәнi бар бағыты да нәтижесi болып табыла алады [3].

Музыкалық өнердiң ерекшелiгiнiң ерекше тұрғысы – оның (кез келген музыкалық құбылыс интонациялар және интонация кешендерiнiң қайтымсыз тiзбегi ретiнде бар болады) уақытша табиғаты және көркем – мағыналы бүтiндiктiң байланысының болуы. Музыкадағы бүтiндiктiң алғашқы түрi импровизациямен елестеткен – белгi үшiн музыка тартуды процесспен, рұқсатсыз функционалдi айырып танылатын құралдар бастады. Бүтiндiктiң әсерi интонациямен ағайындас бiр-бiрi импровизация құрайтын элементтер арқасында бастапқы саранды, ырғақты, гармониялық үлгiнiң вариант бола осы жағдайда жасалады. Вариациялық форманың импровизациясы жақын, алайда, функциялар өзгешеленедi бастады.Мысалы, музыкалық бүтiндiктiң өте күрделi түрi функцияда бастайтын бiтiрiлген музыкалық формалармен дамыту және аяқтау сонат формасында экспозиция, өңдеу, репризаның арнайы музыкалық құралдарымен бейнеленген елестеткен. Уақытша процесс форма бұл себеп және салдарды түр бойынша бiр-бiрiмен сабақтас фазаларға мүшелейдi. Мұндай салыстыруға қабiлеттi тыңдаушыларға тән ықыласының белсендiлiгiнiң формаларының қабылдауы жадта арғы-бергi салыстырып, ұстап қалып, дамыту музыкалық келешек таңдандыруға ойлайды ойла. Дыбысталу ұзақтықтың бiтiрiлген формаларында ерекше кеңiстiктi алады: қабiлеттiлiк байланысының логикасында жиiрек музыкалық табандатқан мұэдап кету. Осылай форма және кристалдаған форманың диалектикасы пайда болады. Музыкалық шығарманың аяқталғандығы, өз кезегiнде, шығарманың бiтiрiлген түрiнiң тыңдаушының жадында тастап кететiн орындаушылық интерпретациядағы iс жүргiзетiндiгiмен аударып қояды.Ол сынағыштықтағы танысуда басқа орындаулар, түсiндiрулермен, осы шығарманы әр түрлi ұғынумен процесске жаңадан өрiстейдi. Музыкалық өнер туралы өте сезгiш өнерлердi ара-арасындалар туралы сияқты айтады. Поэзия немесе кескiндеме, мысалға, мүмкiн емес ғана емес деңгейде физиологиялық реакциялар, музыкамен қабылдансын қабылдана алады, керiсiнше парасаттың қосындысысыз шығарсын, және мұндай тыңдау және музыка тартуды көкжиек жеткiлiктi (нақтылы сарындар, дискотекадағы билары, сөздi бұзылыстары бар аурулардың ән салуы және логикалық аппараттың бұзылуымен арқылы тиiмдi ойлауды ажыратуды медитацияланатын тәжiрибе) кең. Музыканың нейрофизиологиялық әсерi баяғыдан дәрiгерлiкте қолданылды. Сонымен бiрге, музыкасын баяғы заманнан жүретiн әдетiншелердi абстрактiлi өнермен – философия және математиканың көркем балама өте қорытылған болып мақұлдайды. Николай Кузанскийдiң қайта тууды дәуiрiнiң кардиналы жасауды аспапты музыкада кеңiстiк көрдi. Мысалы, музыканың қабылдауының ерекшелiктерi орын және уақыттың көп факторларынан тәуелдi болады.

1.2 ӘУЕЗДІК  РЕПЕРТУАРДЫҢ ЖІКТЕЛУІ, НЕГІЗГІ  ҚАҒИДАЛАРЫ

Адамның әуездік іс-әрекетінің негізгі үш түрі бар. Олар – шығармашылық әуездік шығармашылық, орындау, қабылдау. Яғни автор әуезді тудырса, орындаушы қайта жаңғыртады, ал тыңдаушы оны есту арқылы қабылдайды. Әуезді насихаттау, ғылыми тұрғыда зерттеу, әуез сыны, әуез кадрларын даярлау сияқты іс-әрекеттің басқа да түрлерімен қосыла отырып, шығармашылық, орындаушылық өнер және қабылдау негізінен қоғамның әуез мәдениеті болып қалыптасады. Осы секілді әуез салаларының әрқайсысының өзіндік құрылысы болады. Мысалы, дамыған әуездік мәдениеттің алуан белгілерімен дараланатын шығармашылық түрлері бар. Олар:

1) Мазмұны жағынан  лирикалық, эпикалық, драмалық, қаһармандық,  трагедиялық, басқаша айтқанда байсалды және жеңіл әуез;

2) Орындаушылық  жағынан: вокалдық және аспаптық  немесе жеке адам орындайтын, ансамбльдік, оркестрлік, аралас әуен;

3) Өнердің басқа  түрлері және сөз өнерімен  бірге: театр музыкасы, би музыкасы, бағдарламалы аспаптық, мелодрама (музыка фонында көркемсөз оқу) және сөзбен айтылатын вокалдық музыка;

4) Дыбыс шығару  ерекшелігімен байланысты арнайы  жағдайда тыңдалатын музыка (мұнда  тыңдаушылар орындаушылардан бөлек  болады), күнделікті өмірде дағдылы  жағдайда көпшілік орындайтын әрі тыңдайтын музыка. Мұның алғашқысы ойын-сауық және концерттік музыка болып бөлінсе, кейінгісі көпшілік-тұрмыстық және әдет-ғұрып музыкасына жіктеледі. Осы 4 түрлі жанрлық топтың өзі одан әрі ойын-сауықтық музыка, яғни музыкалық театр, драмалық театр және кино музыкасы; концерттік – симфониялық, камералық және эстрадалық музыка; көпшілік-тұрмыстық – ән және би музыкасы; әдет-ғұрыптық – дін және дәстүрлі музыка, т.б. болып дараланады. Ал көпшілік-тұрмыстық музыкасынан ішінара ән (гимн, бесік жыры, серенада, т.б.), би (гопак, вальс, полонез, т.б.) және марш (сап маршы, қаралы марш) жанрлары бөлініп шығады; 5) Композициялық түрі және музыкалық тілі жағынан (орындаушылық тәсілдерімен қоса) бір бөлімді және циклдік жанрлар болады. Мысалы, ойын-сауық музыкасы: опера, балет, оперетта, т.б.; концерттік музыка: симфония, сюита, увертюра, поэма, аспаптық концерт, оратория, кантата, трио, квартет, т.б. Әдет-ғұрып музыкасынан хорал, месса, реквием, т.б. бөлінсе, осы жанрлардың әрқайсысы ішінара жанрлық түрлерге жіктеледі: Мысалы, опера, оперетта, оратория, кантатада; ария, ансамбль, хор, алете – адажио жеке биленетін вариация; симфония, соната, камералық-аспаптық ансамбльде анданте және скерцо, т.б. кездеседі [4].

2. ӘУЕЗДІК РЕПЕРТУАРДАҒЫ СТИЛЬДЕР МЕН ЖАНРЛАР

2.1 ӘУЕЗДІК  РЕПЕРТУАР                                                                                    

Музыкалық стильдер мен жанрлар: Аутентті музыка, блюз, вокалдық музыка, джаз,  джангл,  аспапты музыка, кантри, классикалық музыка, ұлттық музыка, поп,  еуропоп, диско, электрондық музыка.

Аспаптар дыбыстың шығарулары әдiс бойынша пернелi, екпiндi, электрондық және Хорнбостеляның классификациясының жүйесiне игерiлген басында XX ғасырына сәйкес бұйрық – аспаптар закс негiзгi белгiлерге екi-екiден бөлуге үрлейтiн шек жатқызады: (ауаның мембрана, iшек, бағанасы және бұйрық) дыбыстың көзi және (ысқы, шымшу, тiлшiктi және бұйрық) дыбыстың шығаруын іске асырады. Мысалы: домбыра, қобыз, гитара, балалайка, флейта, кларнет, саксофон, труба,  баян, аккордеон,  барабан, клавесин, фортепиано, орган, синтезатор.

«Өнер атаулының  барлығы  да қай  елде, қай түрде  туса  да сол  ортаның шартынан, өз топырағының қалпынан туады. Сол ортаның тонын киіп, соның іші-бауырынан  шыққан  суреті  сияқты  болып  туады»,—дейді М.О.Әуезов. Әуез адам өмірін, адам тағдырын, адам бейнелеу арқылы адамды танытады және сонымен бірге түзеу, жөндеу, тәрбиелеу мақсатын көздейді. Осы орайда қазақ халқының өнертану жолын танытатын әр алуан эстетикалық зерттеулердің бар екені  кімге  болса да  аян.  Олар  халкымыздың өнерге,  әсемдікке деген қатынасын  көрсететін  эстетикалық  ғылыми  ойлар  мен  ізденулердің  шама-шарқын аңғарта алады [5].

2.2 МУЗЫКАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗІ

Ағылшынның  атақты  ғалымы  Чарльз  Дарвин  мынандай  бір  тамаша пікір  айтыпты:  «Егер  менің  екінші  рет  өмір  сүруіме  тура  келсе,  мен  тым болмаса аптасына бір рет поэзиялық шығарма оқып,  музыка тыңдауды  өзіме міндетті ережеге айналдырар едім, осылай етсем, миымның қазір семіп қалған кейбір бөлімшелері өзінің ұзақ жасау қабілетін сақтап қалған болар еді. Бұл талғамдарды жоғалту бақыттың бірсыпырасынан айрылумен тең және ақыл-ой  қабілетіне  де  мұның  зиянды  ықпалын  тигізуі  мүмкін,  ал  мінез-құлқымызға  мұның  зиянды  ықпал  етуі  тіпті  де  ықтимал,  өйткені  жаратылысымыздың сезімдік, эмоциялық жағын әлсіретеді».

К.Маркс  үшін  әуез  әсемдікпен  тығыз байланысты,  адамдарға эстетикалык  ләззат  беретін,  оны  үғындыратын  пән  болып  саналады.  Ол әуезден  ләззат  алу үшін,  ең  алдымен  эстетикалық  жағынан  білімдар  адам болуды шарт етіп көрсетеді. «Әуез пәні көркемдіктен ләззат ала білетін, өнерді түсіне алатын кісілер тобын жасақтайды»,—деген пікірі, өнердің эстетикалық сезімді тәрбиелеудегі қызметіне айрыкша мән бергені деп түсінуіміз қажет [6].

Өлең сөздері  мен музыка  үні есте сақтау қабілетін жетілдіріп, санасын оятады. Музыкамен  айналысқан балада жамандық қасиет болмайды, сондықтан «Бұл ғылым (яғни музыка) өзінің байсалдылығынан айырылған адамдарды түзеуге, қызба адамды қалпына түсіруге, байсалды адамды ылғи да бір қалыпта ұстауға қүдіреті әбден жетеді»  деп,  Әл  Фараби  айтқандай,  музыка  арқылы  ауыз  әдебиетін байланыстырсақ көп жетістікке жеткен болар едік. «Музыка  тамшы  сияқты  там-тұмдап  жүрекке  енеді  де,  жанды желпіндіреді»,  –  дейді  Р.Роллан.  Солай  демекші,  әуездік репертуарды балаларға  үйрету  керек,  оны  үйретудің  әдіс-тәсіл  жолдары  мыналар: көрнекті құралдарды көп пайдаланып, аспаптардың түрлерін көрсету, сурет-бейнелер, күйтабақ, үнтаспалар арқылы, не болмаса мүғалім ауызша белгілі бір әуен негізінде балаларға өлең сөзінің ырғағымен орындату, т.т. Сондай-ақ,  ауыз  әдебиетіндегі  өлең  сөздерінің  әр  буындарында музыкалық  дыбыстар  жатыр.  Сол  себепті  ауыз  әдебиет  түрлерін  музыка  арқылы  тәрбиелеуге  ерекше  назар  аударған  жөн. Балаларды  тәрбиелегенде  тәрбиеші  өлеңдерді музыкалы  жай ырғақты дауысқа  салып,  мәнерлеп  оқу  үлгісін  көрсете  білсе,  оны  тыңдап  отырған балалар  естіген  бойда  қайталап  қызыға  жауап  беруге  тырысады.

Фараби  шығармашылығындағы  аса  маңызды мәселелердің  бірі – оның музыка мәселелері жайлы толғаныстары.  Ұлы  ғұламалардың  музыка  саласындағы  еңбектері  жайлы «Философиялық трактаттарының» кіріспесінде былай делінген: «Ибн Синаның даңқы ең алдымен  «Медицина каноны»  арқылы шыққан болса, әл -  Фараби «Үлкен музыка кітабынын» авторы ретінде әйгілі». Ұлы ойшыл музыкалық өнер мәселесін әр түрлі салада береді:  музыка теориясы, оның пайда  болу тарихы,  музыканы қабылдау психологиясы және т.б. Музыка  мәселесі,  соның  ішінде  ауызша  кәсіптік  шығармашылық мәселелері,  музыканттың  көркемдеу  процесіндегі  рөлі,  оның  психологиясы, музыканттарға қойылар талаптар, музыканың адамға эстетикалық әсері туралы мәселелер – Әл – Фарабидің ғылыми мұраларында маңызды орынға ие [7].

Әл  -  Фараби  музыканың  адамға  әсер  ету  күшіне,  оның  моральдық-психологиялық  жағдайына  үлкен  мән  береді.  Фараби  еңбектерінде  музыка адамның эстетикалық сезімдеріне қалайша  әсер  ететіндігі, әртүрлі жағымды, жағымсыз  көңіл-күйлерін  қалайша  туғызатындығы,  адамның  эстетикалық  талғамы, яғни нағыз әсемдік көріксіздікті бағалай алуы, бір сөзбен айтқанда, музыка  адамның  талғамдарын  қалыптастыруға  қалайша  әсер  ететіндігі  сөз болады. Онда сондай-ақ эстетикалық сезімдердің дүниедегі әсемдік  пен  күйкі заттарды  қабылдауда  атқаратын  рөлі,  адам  организмін  бірқалыпты психологиялық күйге келтірудегі рөлі әңгімеленеді.

Әуенді жасаудың негізгі белгісі оны сезіммен қабылдай білу, ол адамда

әртүрлі эмоционалдық көңіл-күй тудыруы қажет. Ол  екі  түрлі  ғылымды  біріктіреді:  біріншісі,  практикалық  музыка, екіншісі музыка жайлы теориялық ғылым. Музыкалық практиканың мақсаты мелодияны есту арқылы қабылданған түрлерін  табу  ғана емес, сонымен бірге оларды жасау.  Фараби  практикалық музыка  өнерінің  туу,  дамуы  жөнінде  былай  дейді:  «Музыка  туа  біткен дарындылық  пен  инстинкт  түйсіну-сезіну  нәтижесінде  дами  келе  ғылым дәрежесіне көтерілді. Кейбір адамдар жағымды  әсер алып,  дем алу, шаршап-шалдығуды,  уақытты  үмыту  үшін  ән  салатын  болған.  Ал,  кейбіреулер  ән арқылы көңіл-күйін көтеруге, құмарлыған басуға, күшейтуге, оны өзгертуге, қоздыруға,  ұмытуға  немесе  жұбатуға  тырысқан.  Үшінші  біреулер  музыка арқылы  өлеңдердің әсерін күшейте түсіп, тыңдаушылардың қиялын одан әрі өрістетуді көздеген...» [8].

Музыка жайлы  теориялық ғылым ақылмен сезу сипатында болады, ол тондар  мен  әуендер  жайлы  жалаң  білім  беріп  қана  қоймай,  мелодияны құрайтын нәрселердің бәрінің себептерін ашады: мұнда олар белгілі аспапқа, материяға  қатыссыз,  дерексіз  түрде  қарастырады.  Бұл  ғылым  мелодияны

қандай  аспаптар  мен  денелер  шығарғанына  тәуелсіз  жалпы  түрде,  дыбыс

қабылдау мүшесінің  пәні ретіңде қарастырады.

Сонымен  қатар,  Фараби  музыканың  дене,  тән  денсаулығы  үшін  де

пайдалы  екендігін  айтады.  Бұл  жерде  оның  медициналық  көзқарастарына

тоқтала  кетсек  болады.  Оның  кеңесі  бойынша,  шығыс  дәрігерлері  сеңдіру  әдісін емдеу кезінде пайдаланған. Музыкада кедергі болса жанда  да  кедергі  бар. Ол  өз еңбегінде,  әсіресе «Музыканың  ұлы кітабында»  әуездің адам сезімдеріне қалайша әсер ететіндігі, оның жағымды, жағымсыз көңіл-күйлерін қалайша  туғызатындығы,  адамның  сұлулық  талғамы,  яғни  әсемдік  пен ұсқынсыздықты, көріксіздікті бағалай алуы, музыканың адам организмін бірқалыпты күйге келтіретіндігі жайынан сөз қозғайды. Эстетикалық талғам мен этикалық түсініктің тығыз байланыстығын айтады. Фараби музыканың адамға беретін әсерінің сырларын адам психологиясына негіздей отырып дәлелдейді. Музыканың адам өміріндегі алатын ғылыми зор маңызын былай түсіндіреді: «Бұл ғылым (музыка, ән) – өзінің байсалдылығынан айрылған адамды түзеуге, қызба  адамды  қалпына  келтіруге,  байсалды  адамды  бір  қалыпты  ұстауға құдіреті әбден жетеді. [9]. Бұл ғылымның адам денсаулығына үлкен пайдасы бар. Егер  тән  ауырса  көңілдің  күрт  түсуі  –  табиғи  құбылыс.  Соңдықтан  сазды әуеннің әсерімен алдымен көңілді сергітеді, соның арқасында дене біртіндеп сауыға бастайды. Ал адамның жаны біртіндеп жай тауып, өзінің әуелгі сергек қалпына келеді.

 «Музыканың ұлы кітабында» Фараби адамға музыкалық  әсер  етудің үш түрін көрсетеді. «Оның біріншісі адамға жай ғана рахат сезімін тудырады. Ол жанға әдемі, тыныш сезім туғызады, ол біздің есту мүшелерімізге әсер етеді. Екіншісі – құмарлықты, ынтық-іңкәрлікті тудырады. Үшінші түрі қиялды оятып, санада небір ғажайып бейнелердің тоғысуына жағдай  жасайды.  Бұл  музыканың  түрі  біздін  құмарлықтарымызбен,  біздің жанымызбен көрінеді.  Осы  үш жәйтке ие болған  музыка –  кемеліне  келген

музыка  болады,  мұндайда  ол  бізге  күшті  әсер  етеді».  Сондықтан  да майда, қоңыр сезімге шомдыратын әуенді демалыс сәтінде тыңдасаң жаның жадырап, жай  табады.  Ал  кеудеңде  құштарлык  пен  құмарлық  оятатын  музыкалық шабытты  шағыңа  сәйкес келсе,  сондай  бір  ыстық  жалын  лепке  толы  күйге душар  етеді.  Қиялынды  қозғайтын  әуен  өлең  оқыған  кезінде  сөздің  сиқыр күшін еселеп, шешендік өнердің касиетін қүдіреттендіре түседі. Адам дауысы шығаратын музыканы Фараби ең әсем, ең әсерлі деп таниды.

Музыканың үндестігін анықтау үшін  Фараби  көпшілік адамдарға ықпал

ететін мелодия  табиғилығы ұғымын қолданады. Осыған байланысты Фарабиде өте құнды ой –  музыканы  қабылдай білу мәдениетін, адамның эстетикалық талғамын  музыканың  ең  көркем  үлгілері  арқылы  дамыту,  тәрбиелеу  керек деген ой пайда болады. Қабылдау  мен түсіну дәстүрі – адамның  музыканы,  оның құрылымын танитын,  жақсы  әуенді  жаманнан  ажырататын  маңызды  негізі.  Фарабидің көрсетуінше, музыкадағы жақсы немесе жаманды айыра білуді музыкалық өнер қасиеті ретінде есептеуге болмайды, өйткені бұл қабілет адамда табиғатынан болады, оның тәжірибесімен, біліммен жүзеге асады. Әл-Фараби  музыканы  қабылдау  мәселесін  былай  қозғайды:  «...Біз белгілі бір музыканы тындағанда біздің рахаттануымыздың себебі біздің бүкіл түйсінген және қабылдаған нәрселердің себебімен ұқсас болып келеді. Өйткені  ләззат  алу  шындығында  да  кабылдаудың  жетілген  немесе  жетілмегендігіне байланысты...». Адамнын бес сезіміндей есту сезімі де, Фарабидің ойынша, «табиғи және

жасанды»  болып  келуі  ықтимал:  «Адам  түйсіктері  табиғи  және  жасанды

(табиғи  емес)  болып  бөлінеді;  табиғи  түйсіктер   адам  жанын  рахат  сезімге  бөлеп, жадыратады. Бұл түйсік арқылы адам жеке кемеліне жетеді.

Жасанды түйсіктер – бұл адам көңілінде күйініш тудырады, адам табиғи

түйсіктің жеткіліксіздігін сезіп, содан жаман болады; оның кемеліне жетпеуі –күйініш  тудыратынында…»  Музыкалық  ырғақ-толқында  осы  екі  түйсік  қат-қабат кездеседі. Ал музыка теориясы құлақтан кіріп бойды алар саздың барлық сезім-түйсігін  түтас  қарап,  түгелдей  тексереді.  Музыкалық  үн-әуен  табиғи жолмен де (ән), жасанды түрмен де (инструментальды әуен) жасалуы мүмкін. Немесе, Фараби  айтқандай, ол «табиғат туындысы», «өнер туындысы» болып бөлінеді. Осылайша,  Фараби  табиғи,  табиғи  емес  мелодияларды  адамның музыкалық дыбыстарды қабылдауымен байланыстырады, яғни әуеннің табиғи болуы мен жасанды болуы адамның қабылдауына байланысты деген.  Музыка табиғаттың табиғи жемісі ретінде физика, математика заңдарына белгілі  деңгейде  бағынады.  Осыны  ескере  отырып,  Фараби  мынадай қорытындыға  келеді:  табиғи  (музыкалық)  тондарды  табиғи  емес  (шулы)тондардан ажырату үшін тек сезімдік, есту арқылы қабылдау жеткіліксіз. Сондықтан  да  музыкалық  шығарманы  шығарушы  мен  орындаушының негізгі мақсаты «кемеліне жеткен әуен» жасау  болып табылады. Музыка тек белгілі  сезімдерді  жеткізіп  қана  қоймайды,  сонымен  бірге  оны  «бастан кешіруіне» мүмкіндік береді.

Әл-Фараби  музыка  адамның ең күрделі эмоциялық сезімін білдіруге қабілетті  деп  есептейді.  Ол  музыкалық  қабілетті  дамудың  басты  факторы ретіңде музыкалық ести  білуге үлкен көңіл бөледі:  «Біздің естуіміз  арқылы бізге музыкалық фразаларды тануға, бір шығарманың екіншіден жақсы екенін білуге,  жарасымды,  үйлесімді  жарамсыздан  айыра  білуге  мүмкіндік  беретін қабілеттердің пайда болуына келсек, мұны өнер деп атамайды. Танудың мұндай қабілетінен  ада  әлдебіреуді сирек ұшыратасың: шын мәнінде, егер бұл біздің туа біткен қабілетіміз болмаса, біз бұл кабілетке әдеттену арқылы ие боламыз».

«Музыканың  үлкен  кітабында»  ойшылдын  тағы  бір  музыкалық-

шығармашылық  және эстетикалық көзқарасының шегін  анықтауға болады. Ол –музыка  жасаушының қай жанрда болсын шығарған музыкалық жұмыстарын түсіну. Әл-Фараби ілімі бойынша, музыкалылықтың негізгі белгісі бұл музыканы басынан өткізу, яғни оның негізгі мазмұны ырғақты қабылдау болып табылады. Бұл еңбекте   ол  дарындылық  табиғатының музыка жасап  шығаруға  мүмкіндік  беретінін  жазады.  Музыка  туа  біткен

дарындылықтың арқасыңда дамыды, ғылым болып  қалыптасты. Ұлы ұстаздың музыкалық дарын әуеннің тууы жайлы пікірлеріне келсек, әңгіме, бір жағынан, ақыл  мен  оның  әрекетінен  тұратын  қабілеттілік  жайында  болып  отыр.  [10]. Ал мелодияның  бейнесін  алатын  болсак,  практикалық  нәрселердің  қай-қайсысының бейнесі сияқты оның сезіммен білінерліктей баламасы болатындай етіп шығарылады. Осы тектес бейнелер үнемі сезімге лайықталып жасалынады, ол бейне мен оны жасау әрекетін бір-бірінен бөліп алуға болмайды, сондықтан да  бұл әрекет белсенді  түрде өтеді. Акиқат сезімге  неғұрлым  жақын келсе, мелодияның  бейнесі  де  соншалық  әсерлі  болады.  Қиялда  туған  бейнелерді талғап,  іріктеу  композитордың  өзіне байланысты.  Жалпы  алғанда,  бұл бейнелер,  оларды  сезім арқылы  қайта елестетуге  мүмкіндік беретін дыбыс шығарушы денеге, ол денелердің негізгі және кездейсоқ қасиеттеріне тәуелді болады,  талант  иелері әуенді  өздерінің  қиялдарына  сәйкес  келген  жағдайда ғана аңғара алады, шығара алады.

Қиялды тудыру үшін, өленді күшейте түсіру үшін, осы  мақсатқа арналған музыканы ғана пайдаланып қоймай, сонымен бірге тындаушының құмарлығын баса  алатын  немесе  қоздыра  алатын  қасиеттері  бар,  сондай-ақ  оның  тәтті сезімін оятатын  музыка  түрлерін де пайдалану керектігі де дәлелденген. Бұл тыңдаушының қиялын бағындырып, оның өлендерді ұғынуын жеңілдету үшін, оның көңілдегі әсері үзақ уақытқа сақталуы үшін көмектеседі, оны шаршап-шалдығу мен қайғы-қасіреттен азат етуге жәрдемін тигізеді.

ҚОРЫТЫНДЫ

Ән, әуез қазақ халқының аңызы бойынша аспан әлемінен түсіп, ықылым заманнан осы кезге дейін жетіп отыр. Көкте халықтаған ән көшпенді қазақ даласына жетіп, мұны естіген халық сондықтан, үлкен әуендік қасиетке ие болды деп есептеледі. Сондай-ақ, халық арасында: «Әуен мен әуезге деген қабілет дүниеге келгенде бірге дарыған», - деген болжам бар. Қазақ халқының еңкейген кәріден еңбектеген баласына дейін ән, әуен десе ішкен асын жерге қойып, елеңдеп қалатыны жақсы мәлім. Ән - әуен орындайтын топтың өзіндік музыкалық аспаптары мен орындау мәнерлері болған. Балалар саз – сырнайда, тастауықта, үскірікте ойнаған. Бұл аспаптарды шебердің өзі немесе балалар жасаған, олар әртүрлі аңдардың, құстардың, балықтың, көп басты аттың, жарқыраған көздердің суреттерін салған. Балалар әндері мен әуендік ойындар, бесік жыры мен үлкен азаматтардың өсиет - өлеңдері арқылы кішкене бөбектер қоршаған ортаны танып, әлеуметтік мәдени ортаның толық мүшесіне айналған.

 Жастар ойындарына, қайым айтыстарға, тартыстарға қатысу, диалогиялық тұрмыстық әндерді, қара өлеңдерді орындау арқылы жаңа көркемөнерлік білімдер мен тәжірибе жинақталған. Жас кездегі репертуар махаббат лирикасы мен қазақ тойында орындалатын көпбояулы дәстүрлермең әндермен, жар-жармең қалыңдықтың қоштасу әнімен, дабыл, дауылпаз, аңға шығу мен әскери жорық кезіндегі шыңдауыл үнімен толысып, байып отырған. Бұл ретте, өмірлік іс-тәжірибесі мол адамдар қоғамдық істер, ру мүддесін қорғау, айтыстар, халықтық дәстүрлі мереке-мейрамдарды ұйымдастыруға басшылық жасап, халықтық дәстүрлердің сақталымына ерекше мән беріп отырған [11]. Ал, «кәрілік» пен «даналық» туралы әндер жастарға тәлім – тәрбие беру, өмірдің мән – мағынасы туралы ой-толғаулар, жастықтың қайтадан келмейтіндігі жайлы болып келеді. Ұлы Абай:

 «Құлақтан кіріп, бойды алар,

 Жақсы ән  мен тәтті күй,

 Көңілге  түрлі ой салар,

 Әнді сүйсең, менше сүй», - дейді.

 Ұлтымыздың  бүкіл рухани игілігі 20 ғасырға  дейін жазбасыз түрде дамып,  ауыздан-ауызға, әкеден-балаға, ұстаздан – шәкіртке, өткеннен болашаққа жеткізіліп отырған. Шаруашылықтың көшпенді және көшпенді емес түрі ұлттық аспаптардың, музыкалық дәстүрлердің ерекшеліктерін, қазақ қоғамының өмірі мен тұрмысының, сөздік және ақындық көркемөнердің біртұтастығын көрсетеді. Музыка өзінің алғашқы кезеңінде ескі көшпелі қоғамның қажеттілігінен туып, ірі діни және тұрмыстық салт-дәстүрлермен біртұтас дүниеге айналды. Қазақ этносының қалыптасу кезеңінде пайда болған ірі эпикалық баяндаулар – жыраулар орындауындағы жырлар әртүрлі дәстүрлермен байланысты болды. Халық жадында жүзден аса эпос сақталған, олар мың өлең жолынан тұрады, қылқобыз немесе домбыра арқылы орындалған. Халық шығармашылығының сүйікті жанры, батырлық және лирикалық-тұрмыстық эпостар қатарында «Қобыланды», «Алпамыс», «Ер-Тарғын Қамбар», «Қыз-Жібек», «Қозы-Көрпеш – Баян сұлу», «Еңлік және Кебек» жырларын айтуға болады. Бұлар қазақ тарихына қатысты нақты оқиғаларды аңыз, мифологиялық түрде жеткізеді. Халық музыка аспаптарының көне үлгісі ретінде кейін пайда болған күй де - өзінің бастапқы кезеңінде магиялық міндеттерді атқарған. [12]. Екі дәстүрдің – эпикалық және аспаптық дәстүрдің шығуы халық санасында атақты әулие –Қорқыт есімімен (бірінші жырау және шамаң «күй атасы» және қыл-қобызды жасаушы алғашқы шаман есімімен) байланысты. Қорқыт өзінің ұрпағына ұлы мұра-қобыздық күйлер – «Қорқыт», «Желмая», «Тарғыл тана», «Елімай», «Ұшардың ұлуы» сияқты және т. Б. Шығармалар қалдырды. Олардың бір бөлігі дыбысты беру сипатымен ерекшеленді және табиғаттың табиғи дауыстарын, өмір, өлім, тұрмыс туралы философиялық ойларды берген.