Великий князь Литовский Гедимин
Змест
Уводзіны …………………………………………………………………...2
Глава 1. Заходні напрамак палітыкі Вялікага князя Гедыміна........4
Глава 2. Усходняя палітыка: адносіны ВКЛ з Масквой...................13
Заключэнне ..............................
Спіс крыніц і выкарыстаннай літаратуры ..........…………………...24
УВОДЗІНЫ
Вялікае княства Літоўскае - дзяржава, якая існавала ў паўночнай частцы Ўсходняй Еўропы ў 1230 - 1569 гг. Заснавальнікам Літоўскага княства стаў у 1230 годзе князь Міндоўг. Палітыку Міндоўга працягнулі князі Віцень (1293 – 1315 гг.) і Гедымін (1316 - 1341 гг.).
Праца прысвечана даследаванню знешняй палітыкі Вялікага князя Літоўскага Гедыміна, які кіраваў дзяржавай з 1316 па 1341 гады. Актуальнасць працы заключаецца у тым, што дваццаціпяцігадовае кіраванне Гедыміна стала важным перыядам у гісторыі нашай краіны. У гэты час ясна вызначыліся як станоўчыя, так і адмоўныя асаблівасці далейшай гісторыі Беларусі. Да першых варта аднесці як найбольш значныя - аб’яднанне большай часткі беларускіх земляў. Гэта надало ім моц для далейшага пашырэння, асабліва ў усходнім напрамку, што і адбылося пасля смерці Гедыміна. Аб’яднанне стала асноўным падмуркам для канчатковага фарміравання беларускай народнасці, яе культуры і мовы. Лічыцца, што межы дагачасных беларускіх земляў, аб’яднаных у Вялікае княства Літоўскае, пашыраліся ад Дняпра на усходзе да Буга на захадзе, ад межаў Пскова да межаў Валынскага і Кіеўскага княстваў на поўдні.
У час панавання Гедзіміна ВКЛ стала моцнай ўсходнееўрапейскай дзяржавай, яго тэрыторыя павялічылася ўдвая. Апрача Вільні, мураваныя замкі былі ўзведзеныя ў Медніках, Лідзе, Крэве, Віцебску. Пачалося запазычанне першых элементаў заходнееўрапейскай культуры. Адначасова Гедзімін паклаў падмурак рускаму вектару палітыкі ВКЛ, які развіваўся ў наступныя дзесяцігоддзі.
Асноўнымі мэтамі дадзенай працы з’яўляюцца: вызначэнне ролі, якую адыгрываў Гедымін у станаўленні і развіцці Вялікага княства Літоўскага; вывучэнне некаторых фактаў яго біяграфіі, аналіз палітычнага жыцця Вялікага княства Літоўскага ў перыяд княжання Гедыміна, аналіз асноўных тэндэнцый уаемаадносін ВКЛ з другімі краінамі.
Асноўнымі задачамі дадзенай працы з’яўляюцца:
1). Дасканальнае даследаванне палітычнага жыцця Вялікага княства Літоўскага ў перыяд праўлення Гедыміна;
2). Напрамкі развіцця знешней палітыкі Гедыміна, аналіз яе правядзення;
3). Вызначэнне краін, як дальніх, так і суседніх, з якімі кантактавала Вялікае княства Літоўскае;
4). Наладжванне знешнепалітычных і эканамічных сувязей Вялікага княства Літоўскага.
Глава 1. Заходні напрамак палітыкі Вялікага князя Гедыміна.
Да свайго ўзыходжання на велікакняжацкі пасад, Гедымін (~1275 - 1341 гг.) як Віценеў намеснік кіравай у Аўкштайціі - “правінцыі Літвы”, як называў гэтую зямлю ордэнскі храніст Пётр Дузбург [2, с.8]
Неспакойнае было гэтае намесніцтва. Амаль штогод кражакі рабілі набегі на Аўкштайцію, рабавалі сёла, захоплівалі замкі, забіралі ў палон насельніцтва. У сваю чаргу і Гедымін двойчы ў 1313 годзе вадзіў дружыну на прускія ўладанні Ордэна, а ў 1315 годе штурмаваў крыжацкі замак Хрыстамемель.
Смерць Віценя не застала знянацку “караля Аўкштайціі”, як называлі Гедыміна ордэнцы. Да гэтага часу ён загартаваў сябе ў бітвах, і ў паходах, паказаў умелае кіраванне памежнай з Ордэнам вобласцю.
Вялікі магістр Карл Трырскі вырашыў скарыстаць смерць Віценя і пасадзіць на наваградскі пасад прэтэндэнта Полюша. Ордэнскае войска перайшло межы ВКЛ, штурмам захапіла Коуна і Юрбарг. Гедымін з дружынай і з атрадам татарау знаходзіуся паміж Коунам і Юрьаргам і чакау падыходу войск з Верхняга Памямоння,Наваградка і Полацка. Толькі дачакаушыся беларускіх вояу, вялікі князь выступіу супраць крыжакоу. Каля гарадка Жэймы адбылася бітва, у якой войска ВКЛ разбіла ордэнцау.
Ад Жэймаў Гедымін рушыў на Прусію. Яго харугвы даходзілі да гарадоу Рагніта і Тыльзіта. У выніку гэтага паходу ў палон трапіў Полюш са сваімі паплечнікамі Драйкам ды Свідрылам. Па загаду Гедыміна іх пазбавілі жыцця.
Так пачаў княжыць Гедымін. Пасля паражэння крыжакоў у 1314 годзе пад Навагрудкам і цяпер, пад Жэймамі, сіл для буйной вайны з Вялікім княствам у Ордэна не хапала. Гедыміну выпадаў час агледзіцца, заняцца ўнутранымі справамі. А пасля Віценя засталося не княства, а Вялікае княства. Літва, Наваградчына, Аўкштайція, Нальшчаны, Полаччына, а ўсё разам – буйная, дзяржава, якую не аб’едзеш і за некалькі тыдняў. Розныя ў ёй жывуць народы, розным багам яны моляцца, нямала ў ёй гарадоў, слаўных і вялікіх. Трэба думаць аб адзінстве і згодзе ў краі, аб гандлі, узвядзенні новых цверджаў.
Рэдка князь быў дома. Клопат дзяржаўны вёў яго ў дарогу. У падарожжы па краіне Гедымін прыглядваўся, дзе можна паставіць замак, каб перакрыць шлях крыжакам у глыб саіх уладанняў. Так, на востраве возера Мядзела князь загадаў будаваць замак з магутнай вежай-данжонам. Узвялі замак і на востраве возера Тракай. А Гедымін марыць стварыць пояс замкавых умацаванняў па лініі Тракай – Вільня – Меднікі – Городня – Наваградак – Ліда – Крэва - Мядзел. З усіх канцоў дзяржавы збіралі майстроў-будаўнікоу, княскія цівуны зганялі просты люд насыпаць валы, капаць ірвы, цягаць камяні, высякаць лес. Праз стагоддзі народ захаваў памяць аб гэтых грандыёзных будоўлях. Яна адлюстравалася, напрыклад, у такіх выразах: “Каб цябе закаталі ў Вільню горы капаць!” або “Каб ты на Крэўскі замак каменне цягаў!” [9, с. 16-17].
У гэты ж час Гэдымін пераносіць сталіцу Вялікага княства з Наваградка у Вільню і будуе на Крывой гары замак. Ужо у 1323 г. Вільня у Гедымінавых граматах называецца каралеускім горадам, г.зн. сталіцай. Лічыцца, што менавіта Гедымін заснаваў горад.
Якая ж прычына прымусіла Гедыміна перанесці сваю сталіцу ў Крыў-град? Цяжка пагадзіцца, што гэтаму спрыяла выгаднае геаграфічнае становішча. Наваградак, былая сталіца Вялікага княства, знаходзішся паблізу басейна ракі Нёман, праз якую горад меў выхад у Балтыйскае мора. Блізкасць басейна Прыпяці адкрывала выхад у Днепр. З пашырэннем тэрыторыі Вялікага княтсва Наваградак апынуўся ў цэнтры дзяржавы, што аблягчала сувязь з усімі землямі, якія ўваходзілі ў яе склад. У параўнанні з Вільняй Наваградак быў багаты, шматлюдны горад, дзе было нямала рамеснікаў, збройнікаў, ювеліраў. Аб магутныя вежы і непрыступныя сцены наваградскага замка не раз разбіваліся варожыя раці. Тут, у Наваградку, жыў і літоўскі мітрапаліт. Вільня ж, нягледзячы на тое, што стаяла на Віліі, якая злучала горад з Полацкай зямлёй, знаходзілася ў небяспечнай блізкасці ад Прусіі і Лівоніі. І тым не меней Гедымін выбраў Вільню ў якасці новай сталіцы Вялікага княства. Пэўна, не геаграфічнае становішча гэтага горада вызначыла Гедымінаў выбар. Вядома, ён не раз задумваўся аб будучым сваёй дзяржавы. Вялікае княства Літоўскае ўзнікла як славянская дзяржава на беларускіх землях, але ў яе склад уваходзілі і балцкія землі. Літва, Нальшчаны і Дзяволта паддаліся Войшалку. Іх спакваля каланізавалі дрыгавічы і крыыічы: літоўцы, нальшчанцы і дзяволта паступова асіміляваліся. Гэткі ж лёс напаткаў Яцвезь і яцвягаў. Менавіта з балцкіх земляў і паўставала ўнутраная пагроза Вялікаму княству. Супраць Міндоўга ў шчыльным саюзе выступалі і жамойцкія, і аўкштайцкія, і нальшчанскія феадалы. Выпала змагацца супраць балцкіх феадалаў і Войшалку. Полюш ваяваў сураць Віценя, абапіраючыся на аўкштайцкіх нобіляў. Зброяй душыў паўстанне жамойтаў Віцень. Тыя ж жамойты ўжо пры Гедыміне падтрымлівалі немцаў, пагражалі новым паўстанням.
“Адна дзяржава – адзін народ” – вось прынцып, якім кіраваў Гедымін. Самым надзейным сродкам утрымання ва ўладзе Вялікага княства балтаў была б іх славянізацыя. Да гэтага часу крывічы і дрыгавічы амаль цалкам каланізавалі і асімілявалі Літву (Верхняе Панямонне) [1, с.23-24].
Ужо тады літвіны размаўлялі на беларускай мове. Нагадаем, што Гедымін дае новай сталіцы беларускую назву. Ён раіцца з Ляздзейкай на беларускай мове. І ў сям’і Гедыміна размаўлялі па-старабеларуску.
Мяркуючы па славянскіх імёнах братоў Гедыміна, ён нарадзіўся ў славянскай сям’і. Быў двойчы жанаты на славянках. Ён усведамляў сябе перш за усё як прадстаўнік славянскага свету. Невыпадкова, што ягоныя сыны вызначалі час на славянскіх паганскіх святах.
Калі гістарычныя Яцыезь, Літава, а таксама ў значнай ступені і Нальшчаны былі аславянены, дык у іншых балцкіх землях (Дзяволтве, Аўкштайціі, Жамойціі, Яцвезі) славянская каланізацыя яшчэ набірала моцы. Таму можна пагадзіцца з М.Ермаловічам, што Гедымін, каб паскорыць працэс каланазацыі балцкіх земляў і асіміляцыі балтаў і прыцягнуць у Аўкштайцію славянскіх перасяленцаў – сялян, рамеснікаў, феадалаў, святароў, і перанёс сталіцу ў горад крывічоў, у Крыў-град. Вынік? У сярэдзіне XIX стагоддзя ў прасторы паміж Вільняй і Трокамі народ размаўляў па-беларуску, хаця лічыў сябе літвінамі. І гэты вынік быў прадвызначаны Гедымінам, калі ён абвяшчаў Вільню сталіцай нашай старажытнай дзяржавы.
Мірная перадышка ў вайне з крыжакамі была нядоўгая. Увесь той час пасля бітвы пад Жэймамі Прускі ордэн рыхтаваўся да паходу на Вялікае княства. У 1319 г. Давыд Гарадзенскі імклівым набегам на Прусію на цэлы год сарвау крыжацкі паход. Але у 1320 г. Ордэнскае войска Генрыха фон Процкі выступіла, і крыжакі, несучы смерць на сваіх мячах, прайшлі праз Аўкштайцію.
Гедымін, відаць, знаходзіўся у Наваградку, бо сустрэў крыжакоў на мяжы Нальшчанскай зямлі з Аўкштайціяй – пад Меднікамі. Значыцца, выступіў ім насустрач не з Вільні, а з Верхняга Панямоння.
Па Гедымінаваму загаду воі завалілі ссечанымі дрэвамі дарогу, па якой прайшлі тэўтоны. Пасля літвінскае войска патаемна абышло крыжакоў і нечакана напала на іх. Тыя не вытрымалі нападу, пачалі адступаць і трапілі ў пастку: шлях да выратавання быў адрэзаны. Як гэта часта адбываецца ў сечах, неспадзяваныя цяжкасці паралізуюць волю вояў. Так і цяпер: рыцараў ахапіў жах, і яны пабеглі; амаль усе яны загінулі, у тым ліку і маршал Генрых фон Процкі – гонар і слава Ордэна. Намеснік магістра рыцар Герард Родэ трапіў у палон і па патрабаванні вояў-паганцаў яго прынеслі ў ахвяру паганскім багам – спалілі на вогнішчы .
Паводле Мацея Стрыйкоўскага, валынскія князі, ведаючы, што Гедымін ваюе з крыжакамі, заключылі з імі саюз і рабілі набегі на Наваградчыну. У тым жа 1320 годзе вялікі князь павёў войска на Уладзімір-Валынскі. Ягоная дружына ў асноўным складалася з палачанаў, наваградцаў, гарадзенцаў. Гедымін вызваліў Драгічын і Бярэсце ад валынскіх гарнізонаў і рушыў на Уладзімір, дзе княжыў Уладзімір Уладзіміравіч. Валынскі князь “даў бой люты” літвінам. Пасля доўгага і ўпартага штурму горад паў, а князь Уладзімір загінуў у баі. Гедымін авалодаў і Луцкам. Леў Луцкі ўцёк да свайго зяця ў Бранск. Валынскія баяры білі чалом Гедыміну, каб ён правіў на Валыні. Князь прыняў у баяраў прысягу і, пакінуўшы на Валыні сваіх намеснікаў, вярнуўся у Бярэсце, дзе застаўся зімаваць [7,с.18-20].
А на вясну зноў пачалі збірацца харугвы. Цяпер Гедымін павёў іх на Кіеў.
Пра тое, што Валынь і Кіеў не былі заваяваны Гедымінам, сведчаць падзеі 1331 года. У гэтым годзе на Валынь прыехаў рускі мітрапаліт Феагност. З Уладзіміра-Валынскага мітрапаліт і паведаміў наўгародцам, што хоча асвяціць абранага імі ў архіепіскапы Васіля. Будучы наўгародскі ўладыка са світай баяраў адправіўся на Валынь праз Літву. Гедымін выкарыстаў зручны момант для шантажу Ноўгарада. Ён парушыў мір, звязеніў уладыку і яго світу. Адпусціў іх тады, калі наўгародцы абяцалі даць ягонаму сыну Нарымунту воласць. Васіль дабраўся да Ўладзіміра, быў асвечаны мітрапалітам у наўгародскія архіепіскапы. Гедымін падтрымаў пскавічоў, якія ўжо марылі скінуць з сябе ярмо назгародскай улады і стаць незалежнымі. Пскавічы прыслалі да мітрапаліта пасольства з просьбаю высвяціць выбранага імі ў епіскапы Арсеня. За іх прасіў і Гедымін. Наўгародцы, не жадаючы выхаду Пскова з Наўгародскай епархіі, прасілі мітрапаліта адмовіць пскавічам. Як паведамляе летапіс: “Арсеній уехал со Псковичи посрамлен от митрополита” [4, с.31-32].
Раззлаваны Гедымін загадаў сваім слугам перахапіць па дарозе Васіля і звязеніць яго. Наўгародскі ўладыка “поеха Киевъ, бояся Литвы”. Калі ён аб’язджаў Літоўскую мяжу “меже Литвы и Киева”, дык атрымаў ад мітрапаліта вестку, што Гедымінаў атрад гоніцца за ім. Васіль паспяшаў і дабраўся да Кіева і адтуль накіраваўся да Чарнігава. Аднак каля гэтага горада на яго напаў кіеўскі князь Фёдар разам з татарскім баскакам. Атрымаўшы ад архіепіскапа выкуп, Фёдар адпусціў яго [5, с.40-41].
Як бычым, Кіеў не ўваходзіў у склад Вялікага княтсва і там сядзеў паднявольны татарам князь. Захоўвала сваю незалежнасць і Валынь. Там княжылі да 1324 года нашчадкі Данілы Раманавіча – князі Андрэй і Леў Юр’евічы. А з 1325 па 1335 год на Валыні сядзеў Юрый II. І толькі пасля яго смерці Валныь перайшла пад уладу Гедымінавага сына Любарта, які быў жанаты з дачкою Льва Юр’евіча і з’яўляўся законным спадкаемцам Юрыя II.
І ўсё ж цалкам адмаўляць магчымасць паходаў Гедыміна на Валынь і Кіеў нельга. Відаць, буйны татарскі набег у 1324 годзе на Вялікае княства быў прама звязаны менавіта з гэтымі паходамі. Зразумела, Залатая Арда ўстрывожылася наступам літвінаў на падуладныя ёй землі. Але, каді Гедыміну і ўдалося авалодаць Кіевам і Валынню, дык, пасля таго, як татарскія загоны спустошылі землі яго дзяржавы, вялікаму князю няволей давялося адмовіцца ад заваяванага.
Тым часам Гедымін знайшоў саюзніка – польскага караля Уладзіслава Лакетка. Яшчэ ў 1309 годзе Ордэн захапіў польскае Памор’е. Усе спробы палякаў мірным шляхам вярнуць страчаныя землі не прынеслі поспеху. Тады Уладзіслаў Лакетак і адправіў да Гедыміна пасольства з прапановаю сумесна выступіць супраць Тэўтонскага ордэна. Гедымін з радасцю прыняў прапанову польскага караля, і саюз з Польшчай быў заключаны. Услед за Польшчай Гедымін пры пасрэдніцтве крыўскіх князёў заключыў мір і з Ноўгарадам, які дагэтуль падтрымліваў лівонскіх рыцараў. Так дыпламатыя Гедыміна атрымала важныя перамогі, была створана антыордэнская кааліцыя.
У 1326 г. пачалася сумесная акцыя Польшчы і ВКЛ супраць крыжакоў. Польскі кароль Лакетак павёў сваё войска на Брандэнбург. На дапамогу яму з дружынай прыбыў Давыд Гарадзенскі. Гарадзенцы дайшлі да Франкфурта-на-Одэры. Людовік Брандэнбургскі вымушаны быў надоўга адмовіцца ад сваіх планаў захопу Заходняга Памор’я.
У гэты крытычны для Ордэна момант яго падтрымала Чэхія. Чэшскі кароль Ян Люксембургскі у 1327 г. напаў на Польшчу. Палякам дапамог варожы германскаму імператару вугорскі кароль Кар-Роберт Анжуйскі.
Успыхнула вайна і у Лівоніі. Рыжане не маглі змірыцца, што ў руках крыжакоў засталіся вусце Дзвіны і дарога на Пскоў. У Рызе згадалі пра Гедыміна, і ён зноў рушыў у Лівонію. 15 верасня Гедымінава дружына спустошыла ваколіцы Каркуса, праз сем дзён яна ўжо ўладарыла ў прыходзе Пейстэле. Тут загінула 400 крыжакоў. Далей шлях Літвінскіх вояў ляжаў на Тарвасту. Прускія рыцары ў гэты час напалі на Гародню. Частка войска схавалася на подступах да горада, а 400 вояў, разрабаваўшы прадмесці, адышлі. Жыхары, якія былі ў замку, вырашылі, што крыжакі ўбраліся, пакінулі крыпасць. Рыцары, скарыстаўшыся гэтым, рынуліся на горад, захапілі замак і спалілі яго. Гедымін паспяшаўся на Літву, аднак крыжакоў ужо каля Гародні не застаў.
У той час, калі лівонскія рыцары узялі Рыгу ў аблогу, на Жамайцію напаў чэшскі кароль Ян Люксембургскі, які вёў за сабою 18 тысяч чэшскіх, нямецкіх, англійскіх вояў. Гедымін, хаця і не выступіў супраць яго, вымушаны быў трымаць сваё войска ў Аўкштайціі і адмовіцца ад дапамогі Рызе.
Падначаліўшы Рыгу, Ордэн станавіўся адзіным гаспадаром у Лівоніі. Цяпер лівонскія рыцары маглі перайсці ў наступ на Вялікае княства. Двойчы – у 1330 і 1332 гг. – яны нападаюць на Жамайцію. У 1333 г. магістр Эбергард са шматлікім войскам на ладдзях быў каля Полацка, дзе яго сустрэлі зброяй палачане на чале з Гедымінавым братам Воінам. У наступным годзе магістр павёў войска на Аўкштайцію і забіў каля 1200 чалавек. Крыжакі апынулся за чатыры мілі ад Вільні, але так і не адважыліся напасці на яе. А затым зноў з’явіліся пад Полацкам, адкуль іх прагнаў Воін.
Гедымін актыўна працягваў палітыку аб’яднання беларускіх земляў. Пасля яго смерці ў 1341 г. у склад Княства уваходзілі Полацкая, Віцебская, Менская, Турава-Пінская землі. Гістарычныя крыніцы нічога не кажуць пра тое, як адбывалася гэтае аб’яднанне. А таму можна меркаваць, што гэты працэс насіў мірны характар.
Ужо у 1326 г. Менскае княства ўваходзіла ў склад Вялікага княства Літоўскага. Менскі князь Васіль не быў выгнаны са сваёй зямлі, а княжыў там, выконваў важныя даручэнні Гедыміна, напрыклад, ездзіў у Ноўгарад. Факт, што ў пасольстве знаходзіўся князь Дарагабужа і Вязьмы Фёдар Святаславіч, дае мажлівасць дапусціць, што ўлада дзяржавы распаўсюджвалася і на землі ўсходняй Смаленшчыны. Смаленскі князь назваў сябе “малодшым братам” Гедыміна, падкрэсліваючы сваю васальную залежнасць ад яго. Мірным шляхам было далучана да ВКЛ і Віцебскае княства. Гедымінаў сын Альгерд пабраўся шлюбам з дачкой віцебскага князя Яраслава Васілевіча Марыяй і пасля яго смерці стаў спадкаемцам віцебскага пасаду.
Лагічным завяршэннем збліжэння Пінска з Наваградкам з’явіўся ўваход пінскіх земляў у Вялікае княства. Пагроза апынуцца ў “волаці татарскай”, плаціць даніну Залатой Ардзе прадвызначала рашэнне Пінска. Пры Гедыміну тут княжыў яго сын Нарымонт-Глеб.
Што да Турава, дык там, відаць, уладарылі нашчадкі турава-пінскіх князеў аж да 1385 г., пакуль тураўскаму князю Фёдару Ягайла не перадаў горад Астрог на Вільні.
Няма дакладных звестак
пра час далучэння да ВКЛ Падляшша.
Вядома, што ў бітве беларуска-аўкштайц
Такім чынам, вывады па вышэйсказанаму заключаюцца ў наступным:
1). Расшырэнне Гедымінам заходняга вектара палітыкі ВКЛ;
2). Барацьба з крыжакамі,
а таксама пошук новых
3). Уключэнне ў састаў ВКЛ новых земляў;
4). Гарантаванне Гедымінам аўтаноміі і непадзельнасці тэрыторыі пры ўключэнні новых зямель ў склад ВКЛ ;
4). Дакляраванне Гедымінам новага прынцыпа “старыны не парушаць”;
5). Захоўванне Гедымінам мясцовых законаў, недатыкальнасць правоў і ўладанняў феадалаў, мяшчанаў, духавенства.
Глава 2. Усходняя палітыка: адносіны з Масквой.
Не толькі Вільня імкнулася сабраць вакол сябе ўсходнеславянскія землі - падобную палітыку праводзіла і Масква. У адрозненні ад Гедыміна маскоўскі князь Іван Каліта знаходзіўся ў выйгрышным становішчы. Ён не траціў сілы на барацьбу са знешнім ворагам. Купіўшы крывёю Цверы ярлык вялікага князя Уладзімірскага, ён весь за вессю, горад за горадам далучыў да сваіх уладанняў новыя землі. Падтрымка мітрапаліта таксама ўзмацняла ўладу Каліты. Маскоўскія ваяводы адчувалі сябе як дома ў Паўночна-Усходняй Русі; бралі даніну для свайго князя. Прызнаваў уладу Каліты і “господин великий Новгород” [6, с. 6-7]. Палітычныя ворагі маскоўскага князя шукалі падтрымку ў Гедыміна. Так рабілі цвярскія і смаленскія землі, Пскоў, а пазней і Ноўгарад. Для самога Гедыміна перш за ўсё важна было ўтрымаць у арбіце свайго ўплыву Пскоў – аплот абароны ад Лівонскага ордэна на поўночна-ўсходніх межах Вялікага княства.
Гедымін дапамог пскавічам адбіць нашэсці нямецкіх і дацкіх рыцараў у 1322-1323 гг., падтрымаў іх у спробе адасобіцца ад Наўгародскай епархіі ў 1331 г. Ён жа апякаў Аялксандра Міхайлавіча, выгнанага з Цверы Калітой і абранага князем у Пскове. Занепакоены Ноўгарад паскардзіўся Каліце і мітрапаліту Феагносту. Маскоўскі ўладар са сваёй раццю і мітрапалітам заявіўся ў Ноўгарад і стаў пагражаць Пскову вайною. Пскавічы, адчуваючы дапамогу Гедыміна, заявілі, што не выдадуць свайго князя. Спраўдзіць сваю пагрозу Каліта асцерагаўся, добра разумеючы, што вайна са Псковам немінуча прывядзе да вайны з Вялікім княствам Літоўскім. Тады ён угаварыў мітрапаліта адлучыць Пскоў ад царквы. “Анафема” ў вуснах мітрапаліта была страшнейшая за зброю ў руках Каліты: пскавічы скарыліся. Аляксандр Міхайлавіч пакінуў Пскоў і прыехаў да Гедыміна. Аднак гэта было чаосвае адступленне Пскова. Як толькі Каліта вярнуўся ў Маскву, былы цвярскі князь з дапамогай Гедыміна зноў сеў у Пскове. Давялося Каліце змірыцца з Гедымінавым стаўленнікам, пакуль той не загінуў у 1337 годзе ў Ардзе [1, с.11-12].
Хутка і Ноўгарад адчуў на сябе цяжар маскоўскай улады. Каліта прагна выграбаў з кішэняў наўгародцаў срэбра для выплаты ардыншчыны і набыцця новых весяў і гарадоў. Але гэтага яму здавалася мала. У 1333 годзе Каліта запрасіў у наўгародцаў новай даніны, а за адмову захапіў Таржок, Бежацкі Верх. У наступным годзе ён заявіўся з войскам і пачаў рабаваць наўгародскія воласці. Каб заручыцца падтрымкай Вялікага княства Літоўскага, наўгародцы выканалі сваё абяцанне даць Гедымінаваму сыну Нарымонту-Глебу воласці. У 1333 г. той атрымаў наўгародскія прыгарады Ладагу, Арэхава, палову Капор’я і Карэльскую зямлю. Уплыў ВКЛ распаўсюдзіўся на Паўночную Русь. І з гэтым павінен быў лічыцца Каліта. Ён уступае ў кантакт з Гедымінам, сватае свайго сына Сымона (будучага вялікага князя маскоўскага Сімяона Гордага) да яго дачкі Аўгусты. Адначасова Каліта стаў паддобрывацца да Ноўгарада. У 1335 г. ён нават збіраўся з наўгародцамі і з усімі нізаўскімі князямі ісці на Пскоў. Набег атрада Гедыміна на Таржок астудзіў памкненні наўгародцаў. Раззлаваны Каліта напаў на памежныя беларускія гарадкі Асечан ды Расну.
Былі ў Гедыміна і прыкрыя паражэнні. Так, пасля смерці літоўскага мітрапаліта Філафея ў 1330 годзе візантыйскі патрыярх скасаваў літоўскую мітраполію і Каліта атрымаў магчымасць праз маскоўскага мітрапаліта ўмешвацца ва ўнутраныя справы Вялікага княства. Не жадаючы мець адзінага з Масквой мітрапаліта, Гедымін спрабаваў аднавіць мітраполію. Для гэтага Любарт Гедымінавіч авалодаў маёмасцю Філафея, да якой ужо прагна цягнуў рукі Феагност. Маскоўскі мітрапаліт тут жа раструбіў, што “язычнікі” (хаця Любарт быў праваслаўным) рабуюць цэрквы, а гэта, вядома, зрабіла свой уплыў на рашэнні патрыярха.
Адно за другім буйныя паражэнні Тэутонскага ордэна у вайне з Вялікім княствам выклікалі сур’ёзную трывогу папскай курыі. Папа Ян XXII прадпісаў манаскаму ордэну дамініканцаў прапаведаваць крыжовы паход на ВКЛ і Жамайцію і абяцаў паломнікам дараваць за гэта грахі.
У Нямеччыне стварылі вялікае апалчэнне крыжакоў, якое ў пачатку зімы 1322 г. Сабралася ў Прусіі. Дваццацітысячнае войска крыжакоў і прускіх рыцараў узначаліў правінцыйны магістр Фрыдрых Вільдэнберг, які і павеў яго на Жамайцію. Пакідаючы пасля сябе попел мірных селішчаў, заваёўнікі дайшлі на крэпасці Бісены і ўзялі яе. І, відаць, вырашыўшы, што свой хрысціянскі абавязак выканалі, “слугі хрысціянства” вярнуліся ў Прусію. Гедымін тут жа абваявау Бісену і напаў на Лівонію, захапіўшы там пяць тысяч палонных [8, с.34-36].
А да крыжакоў у Прусіі падаспела папаўненне з Чэхіі і Рэйнскіх земляў. Хаця і не хацелася магістру Вільдэнбергу ў непагадзь выбірацца з цёплых пакояў Марыенбургскага замка, а давялося зноў весці рыцараў у паход. Аднак лютыя маразы аказаліся мацнейшымі за зброю непрыяцеля, і крыжакі павярнулі назад.
Дасягнуць перамогі над Ордэнам, спадзеючыся толькі на зброю, было немагчыма. Гэта добра разумеу яшчэ Віцень, а таму выкарыстау супярэчнасці паміж Лівонскім ордэнам і Рыгай, заключыушы з рыжанамі мір.
У Лівоніі тым часам складваліся спрыяльныя для Гедыміна умовы. Зноу успыхнула дауняя спрэчка паміж рыжскім арцыбіскупам і магістрам Рыгі, з аднаго боку, і лівонскімі рыцарамі – з другога. Падставай да гэтага стала пакупка рыцарамі без згоды архібіскупа замка і манастыра Дынаміндзе ў манахаў тыстэрціянскага ордэна. Рыцары ведалі, что набылі: замак і кляштар ахоўвалі рыжскі порт, і тым самым крыжакі бралі ў свае рукі гандаль – галоўную крыніцу багацця Рыгі. Тады архібіскуп пачаў закідваць папу скаргамі на крыжакоў.
Калі б гэтыя абвінавачванні пацвердзіліся, Лівонскі ордэн чакаў бы лёс тампліераў, якіх папа за хцівасць і злачынствы аб’явіў ворагамі хрысціянства.Расправіліся над тампліерамі жорстка: іх судзілі, найболей уплывовых з іх пазбавілі жыцця, толькі ў Парыжы ў 1309 годзе папская інквізіцыя спаліла 54 храмоўнікі. Лівонскім рыцарам заставалася адмаўляцца ад абвінавачванняў рыжскага архібіскупа. Ордэнскія пракуратары пры папскім двары сцвярджалі адно: хлусня, намовы, Ордэн клапоціцца аб хрысціянах, нікога не праследуе, архібіскупа брація паважае, любіць і.г.д. Аднак папа Клімент V паслаў у Лівонію легата, каб той на месцы ва ўсім разабраўся [1, с.46-48].
Болей за тры месяцы папскі
легат вёў следства, дапытаў мноства
сведкаў і пераканаўся ў
24 красавіка 1316 года гараджане напалі на кляштар Дынаміндзе і спалілі яго. Зноў успыхнула вайна паміж Рыгай і Ордэнам. Рыжскі архібіскуп звярнуўся са скаргай на Ордэн да папы. Ян XXII вырашыў учыніць новае следства, аднак замацаваў за рыцарамі Дынаміндзе. А ў 1321 годзе папа ўвогуле прыняў бок крыжакоў, прызнаўшы іх прэтэнзіі справядлівымі. Вось тут і нарадзілася ў крыжакоў думка звярнуцца па дапамогу да Гедыміна, каб ён пацвердзіў усе абвінавачванні ў адрас Ордэна і давёў папу, што галоўнай перашкодай для распаўсюджвання хрысціянства сярод паганцаў з’яўляюцца менавіта рыцары.
У 1322 г. Рыжскае пасольства прыбыла ў Вільню. Гедымін з ахвотаю прыняў прапанову рыжанаў заключыць мірны саюз. Рыжскім паслам удалося ўгаварыць князя звярнуцца да папы з пасланнем, у якім ён выкрываў бы Ордэн. Гэта было і ў інтарэсах Гедыміна: пазбавіць рыцараў ідэйнага прыкрыцця іх заваёўніцкіх планаў. Пад дыктоўку Гедыміна два манахі-францысканцы, пераклаўшы яго словы на лаціну, склалі пасланне да папы.
Гэтую грамату Гедымін паслаў са сваім паслом у Рыгу. У дарозе крыжакі перахапілі яго і кінулі ў вязніцу. Аднак грамату знішчыць яны не асмеліліся, толькі разламалі пячатку і спалілі яе (Ліст без пячаткі ў сярэднявеччы не меў юрыдычнай сілы і ўспрымаўся як фальсіфікацыя.). Гедымінавага пасла вызвалілі, і ён прыбыў у Авіньён, дзе жыў Ян XXII.
Іншы раз папа мог бы і ўзрадавацца такому пасланню: апошняя цытадэль паганства расчыняла перад ім браму. Але складанае становішча у Еуропе вымагала асцярожнасці. Людовік Баварскі без згоды папы абвясціў сябе рымскім каралем і германскім імператарам. Сваёю булаю Ян XXII загадаў Людовіку адмовіцца ад тытулаў. У адказ Людовік распаўсюдзіў граматы, у якіх абвінаваціў Яна, “які называе сябе папаю і дваццаць другім”, у варожасці да міру, а таксама ў ерасі, хцівасці [4, с.12-14]. Калі б Ян падтрымаў Гедыміна і Рыгу, дык выклікаў бы гнеў Тэутонскага ордэна, што і скарыстаў бы ў сваіх мэтах Людовік Баварскі. Вось і мінуў амаль год, а папа не прымаў ніякіх рашэнняў.
Тым часам у Еуропе
з’явіліся новыя граматы Гедымі
6 жніуня 1323 г. Гедыміна
наведала пасольства ад
Як толькі стала вядома аб задуме Гедыміна хрысціць у каталіцтва Літву, супраць яго выступілі жамойцкія феадалы. Яны пагражалі князю захапіць яго разам з сям’ёй з дапамогай тэутонаў, выгнаць з дзяржавы або забіць. Такія пагрозы не былі пустымі. У Жамайцію ужо наязджалі ордэнскія ваяжоры, якія дарамі падкуплівалі найбольш уплывовых жамойцкіх старэйшын. Такія ж пагрозы Гедымін чуў і ад беларускіх праваслаўных феадалаў, якія таксама занепакоіліся непрыемнай перспектывай з’яўлення ў дзяржаве каталіцкай царквы. Затое патрэбны мір з Лівоніяй Гедымін заключыў. Гэты мір прызнау і Лівонскі ордэн, які не асмеліуся не падпарадкавацца папскаму загаду спыніць вайну супраць Вялікага княства. Дамову накіравалі да папы Яна XXII з просьбаю зацвердзіць яе, што папа і зрабіў у ліпені 1324 г.
- Великий Новгород
- Великий Новгород: государственное устройство и управление
- Великий Шелковый Путь: формировавние и развитие
- Великобритания
- Великобритания
- Великобритания
- Великобритания
- Великие прокуроры России
- Великие реформы» 60-70-х годов
- Великие реформы Александра 2
- Великие реформы Александра II
- Великие русские экономисты
- Великие ученые и их открытия: Жизнь и творчество Нильса Хенрика Давида Бора
- Великий голод 1932-1933 гг
