Жер сілкінісі

Мазмұны

Кіріспе

Жер сілкінісі туралы жалпы түсінік

Жер сілкінісі кезіндегі ғимараттар беріктігі

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Қазақстан Республикасының айтарлықтай жер көлемі сейсмикалық аймақта орналасқандықтан, төтенше жағдайлар кезіндегі ғимараттар мен имараттарды пайдаланудың сейсмикаға беріктігі мен сенімділігін арттыру құралымдық–конструкциялардағы құрылыс материалдарының сапасына және жерсілкінісіне қарсы шараларға еңбек шығынын тиімді қолдану түрлеріне байланысты жүргізіледі.

Дүниежүзінде болған жерсілкіністердің тарихымен және оларға жүргізілген талдаулар көрсетіп отырғандай, күшті жерсілкіністер барынша сирек болып, олардың қайталануы жүздеген жылдарға созылады. Ал қарқындылығы бойынша төмен жерсілкіністер сейсмикалық басқа аймақтармен салыстырғанда жиі болып тұрады, сондықтан бұл аудандардағы ғимараттар жер сілкінісінің әсеріне бірнеше рет ұшырап отырады. Осыған байланысты көптеген ғалымдар ғимараттар мен имараттардың сейсмикаға беріктігін қамтамасыз ету және құралымдар сенімділігін арттыру мақсатымен ғимараттарды сейсмикалық жүктемеге жобалау кезінде екі рет есептеу жүргізуді ұсынуда.

Әлсіз жерсілкінісіне есептеуді құралым жұмысының серпімді кезеңі бойынша қандай да бір зақымдаулардың болуына жол бермей жүргізу, ал күшті жерсілкіністерінде адам өмірі мен материалдық құндылықтарды сақтай отырып, ғимараттар мен имараттарды қирау жағдайынажеткізбей жекелеген құралымдарда серпімді емес деформациялық ақаулануменжүргізуді ұсынған. Әрине, мұнда халық шаруашылығының экономикалық жәнеәлеуметтік құбылыс жағдайлары еске алынған.Мұндай көзқарас ғимараттар мен имараттар есебінде сейсмикалықжүктеменің әртүрлі шекті жағдайын қабылдайтын екі деңгейінде, яғни жобалықжерсілкінісі (ЖЖ) мен максималды есептік жерсілкінісі (МЕЖ) деңгейіндеорындауды ұсынады.

Сонымен қоса, МЕЖ деңгейінде есептеу кезіндеғимараттар мен имараттардың сейсмикаға беріктігін анықтайтын негізгіқасиеттердің бірі – құралымдар жұмысының қирауға жақын серпімді емескезеңіндегі сейсмикалық жүктемелердің жоғарғы шекті қабылдауының асаүлкен кернелген аймақтарда зақымдалулар жіберілетін кезеңіндеқұралымдардыңазқайталамалы беріктілігі мен деформациялылығы болыптабылады. Алайда бұл мәселелер тәжірибелік сынақ түрінде толықзерттелмеген, сондықтан темірбетон бөлшектерінің азқайталамалы беріктілігімен деформациялылығы нақты зерттеулер арқылы жүзеге асырылады. Төтеншежағдайлар кезіндегі сейсмикалық сипаттағы толық көлемдегі азқайталамалыжүктемелердің әсеріне темірбетон элемент-бөлшектерінің кернелген-деформацияланған жағдайларын зерттеу -сейсмикаға беріктілік құрылыссаласындағы өзекті мәселелердің бірі.

Менің курстық жұмысымның техногендік қалдықтарда, органикалық және органикаминералдық модификатор - түлендіргішті бетонды қолдану арқылыазқайталамалы жүктемелермен алынған темірбетон құралымдарының беріктігін - деформациялық қасиеттерін бағалау жолымен сенімділігін және сейсмикалық4төзімділігін арттырудың төтенше жағдайлар кезіндегі өзекті мәселелеріншешуге бағытталған.

Менің курстық жұмысымның мақсаты-сейсмика түріндегі азқайталамалы жүктемелер әсеріне ұстындардыңжақсартылған құралымдық көрсеткіштерін есепке ала отырып, бірқабаттықаңқалы өнеркәсіптік ғимараттардың төтенше жағдайлар кезіндегі сенімділігінжәне сейсмикалық беріктілігін арттыру.

Менің курстық жұмысымның міндеттері:

а) сейсмикалық сипаттағы төтенше жағдайлар кезіндегі Алматықаласының жоғары балдық жерсілкінісі дүмпулеріне төтеп беретін солтүстікбөлігіндегі нақты қаңқалы өнеркәсіптік ғимараттардың динамикалықсипаттамаларын жете зерттеу;

ә) төтенше жағдайлар кезіндегі сейсмикалық сипаттағы кернелгентемірбетон ұстындарымен қаңқалы ғимараттардың беріктілігін арттыратынбетон құрылымында ұнтақтыжұқа толтырғыштары бар органикалық жәнеорганикаминералдық модификаторларды біріктіріп қолданудың арқасындасығылған құралымдардың көтергіштік қабілеттілігінің сенімділігін анықтау;

б) сейсмикалық түрдегі айныматаңбалы азқайталамалы көлденең бағыттағыжүктемелердің әсеріне тұрақты тіке түсетін күшке ғимарат қаңқасындағы жекеүлгідегі ұстындардың көтергіштік қабілеттілігінің сенімділігін сынақтытәжірибе жасау арқылы анықтау;

в) сейсмикалық сипаттағы төтенше жағдайларға арналған ірімасштабтыжәне нақты бірқабатты қаңқалы ғимараттар фрагменттерінің динамикалыққасиеттерін вибрациялық В-3 мәшинесі арқылы жоғары жерсілкінісі түріндегіжүктемелердің әсеріне сынау және нәтижелерін талдап қорытындылау;

г) төтенше жағдайлардың сейсмикалық сипатындағы аралығы мен биіктігікөптаралған үлгідегі бірқабатты қаңқалы ғимараттардың ұтымды құралымды - конструкциялық шешімдерінің тиімді экономикалық көрсеткіштерін негізгінұсқалары бойынша айқындау және жобалауға ұсыныстар жасау.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Жер сілкінісі туралы жалпы түсінік

Жер сілкінісі - геологиялық құбылыс. Олар  кез-келген жерде пайда болуы мүмкін. Жер сілкінісінің ошағы жер қойнауында қалыптасады.Геологиялық ортадағы жылжулар, бірігулер, жарылулар,ортаюлар секілді тез өзгерістер жер сілкінісінің пайда болу себебіне жатады.Әрбір жер сілкінісі кезінде осы жарылыс нәтижесінде жер қойнауында жинақталған энергияның бір бөлігі сыртқа шығарылады.

Жер бетінің шайқалуы сейсмикалық толқындардың нәтижесінде болады.Осындай толқындар көлемді(жер денесіне таралады) және үстінгі беттегі (жердің үстіңгі қабатын қамтитын) секілді 2 түрлі болады.Көлемді толқындар жердің үстіңгі қабатындағы толқындарға қарағанда шапшаң жүреді және де жер сілкінісінің  болғандығын хабарлайтындай бақылау нүктесінде алғашқы серпіліс байқалады.Жердің үстіңгі қабатындағы толқындар бірнеше секунд кеш болады.Олар әдетте келесі қатты соққыны әкеледі.

Сейсмикалық энергияны бөліп шығаратын жер аймағы жер сілкінісінің ошағы деп аталады.

 Гипоцентр – алғашқы  сейсмикалық толқынның басталуы  болған ошақтың негізгі нүктесі. Қазақстан аймағында жер қабатының  сілкініс ошағының ең жоғарғы  тереңдігі 50км аспайды.

      Эпицентр  – бұл гипоцентрдің тікелей  үстіндегі жер қабатының негізгі  нүктесі.

      Жер сілкінісі  жиі жағдайда жердің жоғарғы  қабатындағы жарық-жарылыстармен  қоса қабат жүреді.Сілкіну көлемінің  шамасы (жер сілкінісінің үдемелілігі) ғимараттардың бүліну деңгейімен  жер бетінің өзгеру сипатымен  анықталады және балмен есептеледі.

      Сейсмикалық  толқынның жалпы қуатының шамасына  жер сілкінісінің магнитудасы (кейбір  шартты белгілері) жатады.

      Әр түрлі  елдерде жер сілкінісі үнемділігін  бағалау үшін қолданатын сейсмикалық  өлшемдердің көптеген мөлшері (50 шамалы) пайдаланылады.

      Рихтер  шкаласы бойынша (Калифорния технологиялық  институтының профессары Чарльз.Ф.Рихтер) бұрын соңды тіркелген жер  сілкінісінің ең күшті магнитудасы 8,9 балмен өлшенген.Салыстырарлық  1988 жылғы Армиян жер сілкінісінің  магнитудасы 7,0,

Қытайдағы (Ганьсу)1920 жылғы жер сілкінісінің күші 8,6 болған.

      Жапон аралдары  тобы  жағдайында жер сілкінісінің  үдемелілігін анықтау үшін 7 балдық  шкала жасалынған. 1964 жылы Медведев  С.В (СССР) Шпонхойер (ФРГ) және Крик  В.(ЧССР) МШК-64 (оның авторларының  бас әріптері алынған) деп аталатын 12 балдық халықаралық өлшемді  жасап ұсынды.Достастық және Европаның  кейбір елдерінде оны осы кезге  дейін пайдаланады.

      Әр түрлі  балдағы жер сілкіністерінің  төмендегі белгілерінің адамдардың  мінез-құлқы

мен іс қимылына, сілкістердің мүмкін болатын әсеріне, құрылыстар мен ғимараттардың жағдайына, жер қабатындағы табиғи құбылыстарға, жер қабатындағы және жер бетіндегі судың жағдайының өзгеру белгілеріне назар аударыңыздар.

      1 балл. Жер  сілкінісі сезілмейді. Тербелістің  үдемелілігі адамдардың сезіну  денгейінен төмен болады, жер  қабатындағы сілкіністі тек сейсмографтар  байқап тіркейді.

      2 балл. Сәл  ғана сезілетін жер сілкінісі.Тербелісті  ғимараттың ішіндегі тыныштықта, әсіресе жоғарғы қабаттарда болатын  жекелеген адамдап ғана сезеді.

      3 балл. Әлсіз  жер сілкінісі. Үй ішінде болған  адамдардың 50% шамасында, ашық жерлердегі  адамдардың кейбіреулері ғана  жер сілкінісін сезеді.

      4 балл. Елеулі  жер сілкінісі. Ғимараттардың ішіндегі  көп адамдар сезеді, ал ашық  жерлерде аз ғана адамдар сезеді. Ұйықтап жатқандардың кейбіреуі  оянып кетеді, бірақ  оларды қорқыныш  сезімі билемейді. Теңселу сезіледі,ол  жүріп бара жатқан айыр жүк  машинасы тудырған солқылдауға  ұқсас болады.Терезе, есік,ыдыстар  сылдырлайды. Еден мен қабырғалар  шықырлайды.Мебельдер дірілдейді.Ілулі  заттар жеңіл түрде тербеледі.Тұрған  автомашиналар да серпіліс сезіледі.

      5 балл. Ұйқыдан  оянып кету. Жер сілкінісін ғимараттың  ішіндегі барлық адамдар, ашық  далада көптеген адамдар сезеді.Ұйықтап  жатқандар тегіс оянады.Кейбіреулері  ғимараттан жүгіріп шығады, жануарлар  тынышсыздана бастайды.Ілулі тұрған  заттар қатты шайқалады.Кейбір  қатты бекітіліп ілінген заттардың  өзі құлап түседі,орнынан жылжиды, ыдыстардағы судың бір бөлігі  шайқалып төгіледі, кей жағдайларда  су көздерінің көлемінде өзгерістер  болады.

     6 балл. Қорқу. Жер сілкінісін барлық адамдар  сезеді.Көп адамдар қорқып көшеге  жүгіріп шығады.Үй жануарлары  да қора-қопсыдан шығып кетеді.Тербеліс  жүруге кедергі келтіреді.Ғимарат  қозғалысқа ұшырап, босаңсиды.Полкалар, сөрелердегі заттар құлайды.Ыдыстар құлап, сына бастайды. Ауыр заттардың өз орнынан қозғалуы мүмкін.Әк, сылақтар түсе бастайды, сылақтарда ұсақ-жарық сызаттар пайда болады.Құдықтардағы су деңгейі мен су көздерінің көлемінде өзгерістер байқалады.

      7 балл. Ғимараттардың  зақымдануы.Көптеген адамдардың  бойын үрей қорқыныш билеп-үй  жайлардан жүгіріп шығады, кейбір  адамдар үшін аяқпен тұру қиындайды.Көптеген  темір бетонды, каркасты ғимараттарда  жеңіл зақымдану болады.Ірі блокты  ғимарратар мен кірпіштен салынған  үйлердің қабырғаларында шамалы  жарық-сызаттар пайда болып, түтін  тартатын трубалардың бір бөліктері  құлай бастайды.Кейбірреттерде тіке  баурайлардағы жолдардың өтетін  бөліктеріндегі құмды жағалауларда  құлау, көшкін, ал жолдағы тастарда  жарықтар пайда болады, су ылайланып, бетінде толқын пайда болады.Су  көздері мен құдықтағы сулар  деңгейі өзгеріске ұшырайды.

      8 балл. Ғимараттардың  қатты зақымдануы. Қорқыныш пен  үрей билейді. Кейбір жерлерде  ағаш бұтақтары сына бастайды.Ауыр  жиһаздар жылжып, кейде құлайды.Саманнан  және саз балшықтан тұрғызылған  көптеген үй-жайлар мен қора-қопсылар  қирайды.Кірпіш үйлердің көпшілігінде  түтін тартатын трубалар құлап, қабырғаларда саңылаулар пайда  болады. Ғимараттардың кез-келгенінде  зақымдану, кейде аралық бөліктердің  кейбіреулерінде қирап-бүліну байқалады.Трубалардың  жалғастырлған жерлері ажырайды.Ескерткіштер  жылжып қозғалады, құлпытас белгілер, тас дуалдар, қоршаулар құлайды.Көп  жағдайда құдықтағы және су  көздеріндегі су көлемі үлкен  өзгеріске ұшырайды. Ойпандардың  тіке баурайлары мен жолдардың  үйінді баурайларында шамалы  шөгінділер құралады, жердегі сызат-жарықтар  бірнеше сантиметрге жетеді.

      9 балл. Ғимараттардың  жаппай зақымдануы.Жаппай үрей,адамдардың  көпшілігі аяғымен тұра алмай,құлайды.Жануарлар  азан-қазан, сергелдеңге түседі. және  ірі блокты үйлердің көпшілігінің  қабырғалары ойылады, ішкі қабырғалары  құлайды, ғимарратардың жеке бөліктері  бүлініп қирайды.

       Ағаштан  салынған, темір бетонды және  паенльді ғимараттарды түтін  тартатын трубалар құлайды.Жалғанған  трубалар ажырап кетеді, темір  жол рельстері майысады.Сонымен  бірге 10 см-ге жететіндей жарықтар  пайда болады.Құздар құлап,көшкін  жиіленеді.тегістік жерлерде –  су басып кету, құм мен ылайдың  салындылары жиі байқалады.Су  бетінде үлкен толқындар пайда  болады.

     10 балл. Ғимараттың  жаппай қирап-бүлінуі.көптеген панельді, темір бетонды және ағаштан  салынған ғимараттардың жеке  бөліктері қирап құлайды.Көпір, бөгеттер  едәуір зақымдалады.Темір жол  рельстері мен жер астындағы  трубалар майысып, ажырап кетеді.Жер  бетінде 1 м-ге дейін жарық пайда  болады.Өзен жағалауларында үлкен  шөнінділер пайда болады.Көлдер  мен каналдардағы су шайқалып  төгіледі.Жаңадан көлдер пайда  болуы мүмкін.

      11 балл. Апат. Барлық ғимараттар, темір жол  және автомобиль жолдарының көпірлері, жер асты трубалары, тас жолдар  қирап, бүлінеді.Жер бетінің тіке  жарылуы және ажырауы, кең жарық  саңылау түрінде елеулі өзгеріске  ұшырайды.Таулар қайта-қайта опырылп  құлайды.

     12 балл. Жер  бедерінің озгеруі. Жер бетіндегі  және жер астындағы барлық  құрылыстар іс жүзінде күшті  бүлінеді немесе қирайды. Жаңа  көлдер пайда болып, өзендер бағытын, саласын өзгертеді.Үлкен аймақтарда  таулар құлап-қирайды.

Магнитудалар мен балдық қатынастардың кестесі

Магнитуда	2	3	4	5	6	7	8
Балдар	1-2	3	4-5	6	7-8	9-10	11-12

 

Қазақстан Республикасының жер сілкіну қаупі бар аймақтарда

                                 орналасқан елді мекендер тізімі                            

Жер сілкінісінің     үдемелілігі	Елді  мекендер атауы	Олардағы тұрғындар  саны
6 балл	Жаңатас, Қаратау, Өскемен, Лениногор,Серебрянск, Үшарал, Арыс, Кентау, Шардара, Шу	797,5
7 балл	Қапшағай, Зайсан, Үштөбе, Сарқанд, Шымкент,Леңгір, Жетісай, Талдықорған	682,4
8 балл	Жамбыл, Текелі, Жаркент,              Сарыағаш	409,1
9 балл	Алматы, Есік, Қаскелен, Талғар,Гранитогорск	1238,2

Қазастанның жер сілкінісі ең қауіпті аймағының көлемі 450 мың км². Онда өнеркәсіптің негізгі қорларының біразы жинақталған, тұрғын үй қорларының 35%-і орналасқанғғ шамамен республика тұрғындарының 40% осы аймақтарда тұрады.Әлеуметтік –экономикалық зиянның ауқымы жөнінде жоғарыда келтірілген кестеде айтылды

 

        Табиғи апаттағы шығын туралы мәлім

Уақыты	Аумақ.Ел	шыгын саны /адам/
9.06.1987	Верный Қазақстан	329
1.09.1923	Канто Жапония	143000
6.10.1948	Ашхабад Түрікменстан	110000
31.05.1970	Шымбота Перу	66000
27.07.1976	Таншань Қытай	243000
7.12.1988	Спитак Армения	24612
21.06.1996	Гилян Иран	50000
15.01.1995	Кобэ Жапония	5060
8.06.1995	Нефтегорск Сахалин,Ресей	1960

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Жер сілкінісі мүмкін болатын аймақтарда ірі қалалар мен елді мекендер, гидротехникалық құрылыстар мен зиянды өнімдермен жұмыс істейтін өндіріс орындары, улы және жарылғыштық қаупі бар материалдар қоймалары орналасқан.Қатынас және инженерлік желілердің жер сілкінісі кезіндегі бұзылуы да біраз қауіп төндіреді.

      Ғимараттардың  құрал-жабдықтардың зақымдауынан  келетін шығындар ғимараттардың  өзінің шығынынан кей жағдайларда  бірнеше рет асып түседі.

     1993 жылы 30 желтоқсанда  Алматы облысында, негізгі орталығы  Текелі қаласының аймағында жер  сілкінісі болды.Жер сілкінісінің  нәтижесінде сілкініс жағдайына  қолайсыз аландарға – шайынды  топырақ үстіне орналасқан, жер  сілкінісіне төтеп бере алатындай  мүмкіндіктері қарастырылып салынбаған  саманнан тұрғызылған үйлер мен  қоқыс пен құм арасқан бетонды  құрылытар үлкен зақымдауға ұшырады.300-ден  астам отбасы баспанасыз қалды. Мектептер мен мектепке дейінгі  мекемелер, өзге де қоғамдық ғимараттар  зақымдады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Жер сілкінісі кезіндегі ғимараттар беріктігі

Алматы қаласындағы бірқабатты қаңқалы өнеркәсіптік ғимараттардыңтөтенше жағдайлар кезіндегі сенімділігін және сейсмикалық беріктілігін анықтауға арналған зерттеу жұмыстары осы аймақтың солтүстік бөлігіндегі 508 нысанына жүргізілді. Қаланың солтүстік аймағы жер қыртысының қолайсызтопырақты жағдайында орналасқандықтан жоғары деңгейдегі сейсмикалық аудандарына жатады (яғни к с= 0,2 –ге тең). Қаланың осы аудандарында жеңіл және тамақ өнеркәсібінің, машина жасау, құрылыс индустриясы, механикаландырылған базалар, жөндеу-механикалық және көлік жөндеу зауыттары, құрылыс материалдары өндірісінің ғимараттары, көлік базалары, әрбір сала бойынша тағайындалған қоймалар, сонымен қоса сауда кәсіпшілігіне арналған қоймалар және тағы да басқа ғимараттар негізінен бірқабатты қаңқалы түрінде тұрғызылған.

Зерттеу нысандары әртүрлі көлемдік – жоспарлық шешімдермен қабылданған. Олар аралықтар санымен, олардың шамасымен, құрылыстық биіктігімен, ұстын адымымен, барынша тікбұрышты болғанымен әртүрлі пішіндегі және жалпы жоспарлық пішінімен ерекшеленеді. Негізінен көптаралған ғимарат аралығына 18 м жатады, барынша сирек кезігетін аралықтар 12 және 24 м. Жоғары балдық деңгейдегі сейсмикалық белсенділікке сирек кезігетіні 30 м аралықтар. Бұлардан басқа аралығы 6 м ғимараттар да орналасқан.  Ғимараттардың үлкен өлшемді пішінінде (>72 м) температуралық, деформациялық, яғни сейсмикаға қарсы жіктер орналастырылған. Сонымен қоса бір ғимаратта қаңқалардың әртүрлі болуы немесе төбежабын түрлері қолданылған жіктерге байланысты қаңқалар қатаңдығының әртүрлілігімен орындалған. Көптеген біраралықты ғимараттар аэрациялық жарықтық фонарлармен, ені 3 және 6 м және төбелік плафондармен, өлшемдері 1,5х3,0 м және 3,0х3,0м пішінінде жобаланған.

Зерттелген ғимараттардың көпшілігі аралас қаңқа:

а) құрастырмалы темірбетон ұстынды және болат ферма бойынша

жеңілдетілген төбежабынмен түрінде;

ә) құрастырмалы темірбетон ұстынды және болат ферма бойынша

құрастырмалы темірбетонды қырлы төбежабын тақтасы түрінде салынған.

Негізгі конструкциялық – құралымдық айырмашылықтар нысандардың төбежабыны бойынша шешілген. Аралықтары 6 және 12 м ғимараттар негізінен құрастырмалы темірбетон итарқалы арқалық бойынша құрастырмалы темірбетонды типтік қырлы төбежабынмен орындалған. Ал 18; 24 және 30 м аралығындағы ғимараттар болат итарқалы және итарқаастылық ферма бойынша болат пішінді төсем қолдану арқылы жеңіл төбежабынмен жасалған.

Жеңіл төбежабын ғимараттарында негізінен болат пішінді табақтар ТУ34- 5831-71 : Н60-782-1,0 бойынша, 6060,9100,3000 мм ұзындығында қойылған. Олар болат прогонда №20,№22,№24 швеллерімен 3 және 6 м адым бойынша жатқызылған. Үлкен аралықты ғимараттарда, ереже бойынша,биіктігі 3150 мм, 18; 24 және 30 м аралықтағы параллель белдемелі болат ферма қойылған. Кей жағдайда трапеция бейнесіндегі болат ферма да

ұшырасады. 12 м ортадағы ұстындар адымы кезінде және 6 м итарқа конструкциясының адымында итарқаастылық ферма қолданылған. Жобаланған жеңіл төбежабынды немесе аралас орындалған нысандардың болат қаңқасы негізінен ғимараттың қатаңдық кеңістігін қамтамасыз етеді. Сол себепті, көлденең сыртқы және ішкі күштелуін қабылдайтын әртүрдегі байланыстырғыштар орналастырылады. Олар :

1. итарқа құралымдарының жоғарғы белдемесінің жазықтығында көлденең;
2. итарқа құралымдарының төменгі белдемесінің жазықтығында көлденең;
3. ұстындар қатары бойынша итарқа конструкцияларының арасында кергіш және тіке байланыстырғыштар;
4. ұстындар бойынша тіке байланыстырғыштар қоюмен реттеледі.

Зерттелген ғимараттардың көпшілігінің ұстындары, мұндай болат қаңқалармен жобаланған ғимараттардан басқасында, негізінен құрастырмалы темірбетонды тұтас тікбұрышты және қостармақты қимада орындалған. Ұстындардың тұтас темірбетон қималары: 40х40; 40х50; 50х50; 50х60; 60х40; 80х40 және қостармақты 40х100; 50х100; 50х130; 50х140; 60х140 см түрінде кезікті.

Ғимараттарда қабырға панелдерін орналастырудың шарты бойынша бүйір және шеткі ұстындардың 6 м адымымен салынуы кезінде фахвергті тірек (болат немесе темірбетон) орнатылған. Қабырға тақталары негізінен дәстүрлі ілмелі керамзитті панель: 1,2х6,0 м; 1,8х6,0 м өлшемінде алынған.

Зерттелген ғимараттардың нәтижесінде нысанның 40 % -ы толығымен құрастырмалы темірбетоннан тұрғызылған. Аралығы 12 м –ден асқанда және биіктігі айтарлықтай жоғары ғимараттарда жеңіл төбежабын түрлері; ал кіші аралықты ғимараттарда темірбетонды төбежабындар; сол сияқты аралығы 18 және 24 м жағдайында темірбетон төбежабындары пайдаланылған. Ғимараттардағы түйіндер жоғары сейсмикалық деңгейдегі талаптармен сәйкес орындалған.

Барлық нысандардағы ұстындар адымы негізінен 6 м, ал №2 нысанда

(Қазандық ғимараты, 1а-сурет) - 12 м және №1 нысанда (Көліккомбинатының

бас корпусы, 1ә -сурет ) -18 м болып қабылданған.

                         

                        а)                                                                                              ә)

а) –№ 2 –ші нысан. Қазандық ғимаратының жалпы көрінісі; ә) -№ 1 –ші нысан. Қаладағы

көліккомбинатының бас ғимараты

1-сурет – Динамикалық нақты сынақ ғимараттарының жалпы көрінісі

Үлкен аралықта болатын қаңқалы өндірістік ғимараттардың көпшілігінің жүккөтергіштігі 5230 т көпірлі кранмен жабдықталған. Бұл ғимараттардың бәрінің де іргетастары құймалы темірбетонмен орындалған.

Тәжірибелік зерттеудің басты мәселесі ғимараттың негізгі динамикалық өлшемдерін анықтау болғандықтан, ғимараттың құралымдық элементтерінің қатаңдық сипаттамасы ескерілді. Ғимараттардың температуралық бөліктерінің ұзындығы негізінен 30 м, 48м, 60 м, 72 м құрады.

Алматы қаласы бойынша зерттелген нысандардың биіктіктері кеңінен қолданылатын 4,8 м –ден 12,6 м –ге дейін алынды. Ғимараттарда арақабырғалар кірпіштік толтырумен орындалған. Ғимарат сипаттамаларының тиімділігі бойынша 12 негізгі нысан динамикалық сынаққа таңдап алынды, олардың тербелістерінің еркін периодтарының көрсеткіштері 1 –кестеде қарастырылған.

1-кесте - Тербелістің еркін периодының мәні, сек

Қаңқалы нақты ғимаратты таңдау негізінен көлемдік –жоспарлық белгісі бойынша аралығына қарай: 12 м (2, 3-ші нысандар), 18 м (1, 4, 5, 6, 9, 10, 12-ші нысандар), 24 м (7, 8, 11-ші нысандар) негізделді. Зерттелген ғимараттардың бойлық және көлденең бағыттағы тербелістерінің еркін периодтарының есептік және тәжірибелік мәндері келтірілді.

Сынақ нысандарының негізгі динамикалық сипаттамалары (тербелістердің периоды, пішіні мен өшу коэффициенттері) еркін тербелістердің жазбасынан алынды, ал ғимараттың еркін тербелісін сымарқанға жалғанған тартпа-қойылма арқылы лездік тастау статикалық жүктеме тәсілімен орындалды. Оған негізінен O6, Ǿ8 және O10 мм болат арматурасы пайдаланылды. Арматураның үзілуі кезінде 1,5-3,5 т шамасындағы жүктемемен микросейсмикалық тербеліс тудыра алады. Тарирленген қойылма сым арқанға жалғанып бір ұшы ғимаратқа,11 екінші жағы күшейтілген қондырғыға (жүкмәшинесі немесе трактор) бекітілу арқылы жүргізіледі. Осындай жолмен сынақ нысанындарында жүргізілген №1 және №7-ші ғимараттардың тербеліс пішіндері 2–ші суретте және 3-ші суретте қарастырылды.

Тартпа–қойылма көмегімен жүргізілген динамикалық сынақтың тербеліс жазбасы электрдинамикалық ВЭГИК түріндегі датчикпен және Н-700 таспалы осциллографы арқылы тіркелді. Мұндай аспаптармен тербелісті тіркеу сұлбасы және орналасу реті 2-ші сурет және 3-ші суреттердегі ғимарат төбежабынында көрсетілген. Яғни, тербелістің үлкен орынауыстыру жазбасын тіркеу аспаптардың орналасуына байланысты ғимарат бойымен және көлденең тіркеледі.

                                   

2-сурет- № 1-ші тәжірибелік ғимараттың тербеліс пішіні

3 –суреттегі ғимарат жоспарында 24х36 м тербеліс пішінің әртүрлі екенін аңғартады.

Зерттеу жұмыстарында ғимаратқа қатысты басқа да факторлар анықталды. Мысалы, темірбетон ұстындардың маркалары, ұстын қимасында арматуралардың орналасу реттілігі, диаметрі және т.б. деректер табылды.

Нысандардағы тербелістің бұрылыс периодттары 0,65-0,75 шамасын құрады. Динамикалық сынақ кезінде әр нысанның 4-6 еркін тербеліс жазулары түсірілді. Олардың ішінде әртүрлі сападағы (f = 10-15 Гц) тербеліс жиіліктері кезігеді, бұл ғимарат ішінде жабдықтардың көлік пен басқа да мәшинелердің жұмыс істеу кезіне сәйкес келгендігін аңғартады.

Осциллограмма бойынша алынған жеңіл төбежабынды ғимараттардың бойлық бағытында тербелістің негізгі периодтары 0,18-0,51 сек, ал көлденең бағытта 0,25-0,70 сек құрады. Темірбетон төбежабынды ғимараттарда бұл көрсеткіш 0,25-0,72-бойлық бағытта, ал 0,3-0,72 көлденең бағыттағы тербеліс периодын көрсетті.

 

                       

3-сурет –№ 7 –ші, қабырға материалдары зауытындағы жөндеу –механикалық

цехының тербеліс пішіні

Қазаңдық және қалалық № 1 көліккомбинаты бас корпусы ғимаратының орын ауыстыру жазбаларының осциллограммалары 4-ші және 5–ші суреттерде көрсетілді.

                                                                    2- шi нысан

             4-сурет – Қазандық ғимаратының тербеліс осциллограммасы

       

                                                                   1- шi нысан

            5-сурет-Қалалық №1 көліккомбинаты бас корпусы ғимаратының бойлық және

көлденең бағыттағы тербеліс осциллограммалары

Ғимарат құралымдарының қабырға қоршаулары және ішкі ара қабырғалар құрылыс қаңқасының қатаңдығына үлкен ықпалын тигізеді. Оған ғимарат ішіндегі арақабырғалар, антресолдар мен қиғаштіреулер әсер етеді. Мұның бәрі 13 қабырға қоршауларын ғимаратқа жасалатын сейсмикалық есептеу кезінде ескерілуін талап етеді.