Ирина Эланс

Автор который поможет с любыми образовательными и учебными заданиями

Жұмыссыздық және оның ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ	3

1.ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Жұмыссыздық классикалық көзқарас тұрғысынан	5
1.2 Жұмыссыздық және жұмыссыздық түрлері	8
1.3 Жұмыссыздық көрсеткіші және ұзақтығы	10
2. ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ҚАРҚЫНЫ
2.1 Қазіргі заманғы жұмыссыздық деңгейі	12
2.2 Қазақстан Республикасында жұмыссыздықтың пайда болу себептері және жұмыссыздық деңгейін талдау	16
3. ӘЛЕМДІК ДЕҢГЕЙДЕ ЖҰМЫССЫЗДЫҚПЕН КҮРЕС
3.1 Қазіргі заманғы жұмыссыздықпен күресудің шетел тәжірибесі	20
3.2 Қазақстанның жұмыссыздықпен күресу жолдары	22

ҚОРЫТЫНДЫ	29

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР	34

КІРІСПЕ

Жұмыссыздық – елдегі еңбекке қабілетті тұрғындардың бір бөлігі өзіне пайдалы еңбекпен айналысатын кәсіп таба алмай дағдаратын әлеуметтік-экономикалық құбылыс. Экономикалық әдебиеттерде кез келген қоғамдағы жұмыссыздық құбылыстары сипатына байланысты фрикциялық жұмыссыздық, құрылымдық жұмыссыздық, циклдік жұмыссыздық болып ажыратылады. Фрикциялық жұмыссыздық – қызметкерлердің жұмыс орнын ерікті түрде ауыстыруымен және жұмыстан уақытша босау кезеңдерімен байланысты (қызметкерлердің бір жұмыстан екінші жұмысқа ауысқан кездегі уақытша жұмыспен қамтылмауы) құбылыс. Құрылымдық жұмыссыздық – елдегі тұтыну тауарларына сұранымның құрылымында және өндіріс технологиясында болатын өзгерістер салдарынан пайда болатын құбылыс. Бұл жағдайда қызметкер не өзінің кәсібіне (мамандығына) сұранымның жоқтығы салдарынан‚ не жұмыс алу үшін жеткілікті біліктілігінің жоқтығы салдарынан жұмыссыз қалады.

Кез келген қоғамдағы экономикалық даму барысында тұтыну тауарларының сұранымы құрылымында және өндіріс технологиясында маңызды өзгерістер болады. Бұл өзгерістер өз кезегінде жұмыс күшіне жалпы сұранымның құрылымын да өзгертеді. Осындай өзгерістерге байланысты кәсіптердің кейбір түрлері азаяды не қысқарады‚ ал басқа бір түрлері көбейеді. Қоғамдағы жұмыссыздықтың пайда болу себебі жұмыс күшінің осы өзгерістерге баяу ыңғайланатындығына және оның құрылымының нақты жұмыс орнына сай келмейтіндігіне байланысты болады. Фрикциялық жұмыссыздық пен құрылымдық жұмыссыздық арасындағы елеулі ерекшелік мынада: бірінші жағдайда жұмыссыздарда еңбек нарығында ұсынуына болатын дағды‚ машық бар‚ ал екінші жағдайда олар қайта даярланбайынша‚ қосымша оқып біліктілігін арттырмайынша‚ тіпті тұрғылықты жерін ауыстырмайынша жұмыс таба алмайды. Фрикциялық жұмыссыздық неғұрлым қысқа мерзімді сипатта болады‚ ал құрылымдық жұмыссыздық неғұрлым ұзақ мерзімді сипатта болады‚ сондықтан ол қоғамдағы неғұрлым елеулі жұмыссыздық болып табылады. Циклдік жұмыссыздық – елдегі тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге жиынтық сұранымның күрт азаюы салдарынан болатын құбылыс. Осы себептен оны кейде сұранымның тапшылығына байланысты жұмыссыздық деп те атайды. Циклдік жұмыссыздық – кез келген қоғам үшін экономикалық және әлеуметтік дағдарыс болып саналады. Экономикалық дағдарыс (экономикалық дамудың құлдырауы‚ тоқырау) елдегі еңбекке қабілетті тұрғындардың елеулі бөлігінің бостан босқа уақыт өткізуіне әкеліп соғады‚ ал мұндай жағдай олардың біліктілігінің жоғалуына‚ адамгершілік қадір-қасиеттің азғындауына‚ әлеуметтік және саяси жанжалдарға апарып соқтырады. Жұмыссыздық – барлық қоғамда болып тұратын құбылыс. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде‚ мысалы‚ АҚШ-та‚ еңбекке қабілетті тұрғындардың жұмыспен толық қамтылуы жұмыссыздық мүлдем жоқ дегенді білдірмейді. Фрикциялық және құрылымдық жұмыссыздық болмай қоймайды деп есептеледі. Демек, елдегі тұрғындардың жұмыспен толық қамтылуы – ол елде циклдік жұмыссыздықтың жоқтығын білдіреді. Жұмыспен толық қамтылу кезіндегі жұмыссыздық деңгейі оның табиғи деңгейі болып саналады. Мұндай жағдай елдегі жұмыс күшінің рыноктары теңдестірілгенде, яғни жұмыс іздеушілердің саны бос жұмыс орындарының санына тең болғанда пайда болады. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі қоғамдағы оң құбылыс болып есептеледі. Өйткені “фрикциялық” жұмыссыздарға бос жұмыс орнын табу үшін әрқашан уақыт керек‚ “құрылымдық” жұмыссыздарға да біліктілігін жетілдіру, жаңа мамандық алу үшін немесе жұмыс табу мақсатымен басқа жерге көшу үшін уақыт керек. Егер жұмыс іздеушілердің саны бос жұмыс орнынан асып түссе‚ онда жұмыс күші рыногінің тең болмағаны. Екінші жағынан‚ жиынтық сұраным молайған жағдайда жұмыс күшінің “жетіспеушілігі” сезіледі‚ яғни бос жұмыс орындарының саны жұмысқа мұқтаждардың санынан асып түседі. Қазақстанда нарықтық экономикаға өту кезеңінде бұрынғы тиімсіз кәсіпорындар мен ауыл шаруашылық мекемелерінің жұмысын уақытша тоқтатып, жабылуына, банкротқа ұшырауына, жекешелендіріліп, қайта құрылуына байланысты құрылымдық жұмыссыздық құбылысы байқалды. 2000 жылы елдегі жұмыссыздар саны 1997 жылғы деңгеймен салыстырғанда біршама (0,2%-ке) төмендеді. Елдегі түбегейлі әлеуметтік-экономикалық реформалар барысында жаңа жұмыс орындары ашылуына, ішкі, сыртқы инвестициялар көмегімен, бірқатар өндіріс ошақтары мен ауыл шаруашылығының жандануына орай, ауылды қайта өркендетудің 3 жылдық бағдарламасына байланысты жұмыссыздық деңгейі де біртіндеп табиғи деңгейге түсе бастады.

Курстық жұмыстың мақсаты – жұмыссыздық деңгейіне талдау жасап, онымен күресудің жолдарын табу, жан-жақты мәлімет бере отырып, саралау.

Курстық жұмыстың міндеттері:

Қазіргі заманғы жұмыссыздық деңгейін;
Қазақстан Республикасында жұмыссыздықтың пайда болу себептері және жұмыссыздық деңгейін талдау;
Қазақстан Республикасында жұмыссыздықтың даму қарқынын;
Қазақстанның жұмыссыздықпен күресу жолдарын анықтау болып табылады.

1.ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

1.1 Жұмыссыздық классикалық көзқарас

тұрғысынан

А.Смит нарық өзін-өзі реттей алады және сол себептен мемлекеттік бақылау қыспағынан босатылуы тиіс дейді. Нарықтың «көзге көрінбейтін қолы» қоғамға қажеттіні өзі істейді деп санайтын. Баға және еңбек ақы нарықтың икемді аспаптары – біресе жоғары, біресе төмен сұраныс пен ұсынымның тепе-теңдігін көрсетіп еркін қозғала алады.

Және бұл жағдайда жиынтық сұраныстың төмендеуі жұмыспен қамтылу деңгейінің төмендеуіне емес, бағаның төмендеуіне ғана әкеп соғады. Мемлекеттің бұл іске араласуы бағаның деңгейіне ғана әсер етіп, елдегі жұмыспен қамтылу деңгейі және өндіріс көлемін өзгерте алмайды. Мемлекет нарық механизміне араласпаса, онда тұтынушылар нарықта өзіне керегін табады. Классикалық бағытты жақтаушылар бүгінгі таңда да мемлекеттің экономикаға араласуының кез келген нысанына қарсы.

Кейнс бағыты нарық жүйесі жұмыссыздықтың жоғарғы деңгейінде ұзақ уақыт депрессия (тоқырау) жағдайында болуы мүмкін деген ойды айтады. Баға мен еңбек ақы идеялы икемді құрал емес, олар нарықта баяу өзгереді. Жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсынымның тепе-теңдік нүктесіне баға мен еңбек ақы баяу қарқынмен жылжиды.

Осы бағыттың негізін қалаушы Дж.М.Кейнс «Жұмыспен қамтылу, процент және ақша жалпы теориясы» еңбегінде классикалық бағыттың көптеген жақтарын кұмәнді көрген. Жан Батист Сэйдің сұраныс бағасы мен бүкіл өндірілген өнімнің ұсыным бағасының тепе теңдігі жайлы әйгілі постулатын Дж.М.Кейнс классикалық теорияның паралельді сызықтар «аксиомасы» ретінде қарайды. Классикалық бағыттың басқа барлық жақтарынан туындайтын осы тезисіне күмәнін білдірді. Осы тезиске қарсы Дж.М.Кейнс нарықтық экономикадағы дағдарыстың басты себебі «тиімді» сұраныстың жетіспеушілігі және мемлекет жиынтық сұранысқа белсенді ықпал ету арқылы нарықтық экономиканың дамуын реттей алады және реттеуге міндетті деген ойды қояды. Нарықтың «көзге көрінбейтін қолы» нарық механизмін реттеп отыратын басқа күшті қажет ететіні айқындалды. Экономикалық ғылымға жаңа ой, жаңа көзқарас енді: мемлекет пен нарық – мәнінде бірыңғай экономикалық организмнің екі қолы. Мемлекеттің нарықтық экономикаға араласуының объективтік қажеттілігі нарық механизмі бір қатар жоғарыда сөз болған негативтік зардаптарын туғызатынынан шығады.

Мысалы: Нарық жүйесі ресурстардың толық пайдалануымен қамтамасыз етпейді. Оған толық емес жұмыспен қамтылу тән. Жұмыссыздық – нарықтың сөзсіз серігі.

Нарық кәсіпкерлік еркіндігін туғызатын факторларды дүниеге әкелді (монополизмнің әр түрлі нысандары).
Нарық қоршаған ортаның ластануын ескермейді, күштерді қалыпқа келтіру үшін шығынданбайды.
Нарық байытып қана қоймайды, ол міндетті түрде кәсіпорындардың, тұрғындардың бөлігін кедейлікке ұшыратады.
Нарық зейнеткер, ауру, мүгедек жетім адамдардың проблемаларын шешпейді.
Нарықтық мейірім, әділеттік, отансүйгіштік деген өнегелік үлгілерге ісі жоқ.

Сонымен қоса, қоғамдық өмірдің өзі мемлекеттің айрықша және көпшілік таныған мәжбүрлеу құқығы бар ерекше құрал, институт ретіндегі араласуын талап етеді.

Талдау нәтижелері негізінде жұмыспен қамтылуды жақсарту және кәсіпорындағы жасырын жұмыссыздықты жеңу бағдарламасы әзірленеді. Бағдарламаға шаралардың екі тобы кіреді. Біріншісіне жұмыс күшіне деген төлеу қабілеті бар сұранысты арттыруға бағытталған шаралар кіреді: жұмыс орындарын сақтап қалу және ашу, ақысы төленетін қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру; мүгедектер мен еңбек әлеуметін пайдалану мүмкіндігі шектеулі басқа адамдарға арналған жұмыс орындарын ашу. Екінші тобында жұмыс күші ұсынымдарын шектеу және жұмыс күшінің өзгерген жағдайларға икемденуіне бағытталған шаралар, жұмысшыларды оқыту және қайта оқыту, өзін-өзі жұмыспен қамтуды дамыту және жұмыс уақыты ұзақтығын реттеу, яғни жұмыспен қамтылудың икемді нысандарын қолдану.

Талдау көрсеткендей, осы бағыттар кәсіпорындағы қолдау жағдайындағы, жұмыспен қамтылу қорларының қаржысынан құрылатын арнайы қор ашу және мақсатты пайдалану, кәсіпкерлікті, білім беру және әлеуметтік қамсыздандыруды дамыту, салық салуды реттеу және жеңілдікпен несие беру арқылы жүзеге асыра алады.

Аймақтық еңбек нарықтарының жағдайы кәсіпорындардың ішкі еңбек нарықтары жағдайына байланысты, өйткені олар жұмыссыздар қатарын толтыратын орындар. Сол себептен жұмыспен қамтылудың аймақтық қызметтері кәсіпорынмен тығыз байланыста әрекет етуі тиіс. Жұмыстан шыққандар және бос орындар туралы мәлімін берумен шектелмей, болжау нәтижелері және кәсіпорындар әзірлейтін жұмыспен қамтылуды жақсарту және жасырын жұмыссыздықты жеңу бағдарламаларын жинақтап қорыту негізінде басқа аймақтық басқару органдарымен бірге аймақта жұмыссыздықтың өсуін тоқтату шараларын жүзеге асыру қажет.

1.2 Жұмыссыздық және жұмыссыздық түрлері

Жұмыссыздық – елдегі еңбекке қабілетті тұрғындардың бір бөлігі өзіне пайдалы еңбекпен айналысатын кәсіп таба алмай дағдаратын әлеуметтік-экономикалық құбылыс. Жұмыссыздық әлемдегі орталық проблемалардың бірі болып табылады және ол бір жүйедегі екіншісіне өтетін елдерде кең байқалады. Анықтама бойынша жұмыссыздық халықтың активті бөлігін жасауға қабілетті жұмыс таба алмауы. Жұмыссыздық негізінен жұмыс орнына сай келетін адамдардың азаюынан, адамдардың санының көбеюінен пайда болады. Жұмыссыз ретінде жұмыссыздар биржасында тіркелген, жұмыс табуға нақты мүмкіндігі жоқ адамдар айтылады.

Экономикалық әдебиеттерде кез келген қоғамдағы жұмыссыздық құбылыстары сипатына байланысты фрикциялық жұмыссыздық, құрылымдық жұмыссыздық, циклдік жұмыссыздық болып ажыратылады. Фрикциялық жұмыссыздық – қызметкерлердің жұмыс орнын ерікті түрде ауыстыруымен және жұмыстан уақытша босау кезеңдерімен байланысты (қызметкерлердің бір жұмыстан екінші жұмысқа ауысқан кездегі уақытша жұмыспен қамтылмауы) құбылыс. Құрылымдық жұмыссыздық – елдегі тұтыну тауарларына сұранымның құрылымында және өндіріс технологиясында болатын өзгерістер салдарынан пайда болатын құбылыс. Бұл жағдайда қызметкер не өзінің кәсібіне (мамандығына) сұранымның жоқтығы салдарынан‚ не жұмыс алу үшін жеткілікті біліктілігінің жоқтығы салдарынан жұмыссыз қалады.

1.3 Жұмыссыздық көрсеткіші және ұзақтығы

Енді жұмыссыздықты сипаттайтын кейбір қосымша мәліметтерге жүгінейік. Олар жұмыссыздық теориясын және оны қысқартуға бағытталған мемлекеттік саясаттың шараларын бағалауға көмектеседі.

Айталық, сіз жұмысты жоғалтыңыз деп есептейік, сіздің ұзақ уақыт бойы жұмыссыз болуыңыздың ықтималдылығы қанша? Жауабы өте маңызды, өйткені ол жұмыссыздық себептерін және мемлекеттік саясаттың лайықты шараларын көрсетеді. Бір жағынан, егер жұмыссыздық қысқа мерзімді сипатта болса, оның уақытша және мүмкін шарасыз олуын болжауға болады. Адамдарға мамандығына және тілегіне жоғары дәрежеде сай келетін жаңа жұмысты табу үшін уақыт керек етеді. Басқа жағынан, ұзақ мерзімді сипат алатын жұмыссыздық – өзге құбылыс, себебі лайықты жұмыс табу үрдісі ұзаққа созылмауы мүмкін. Ұзақ мерзімді жұмыссыздық көбінесе жұмыссыздықты күту олады. Осыдан, жұмыссыздық ұзақтығы туралы мәліметтер біздің оның себептері туралы көзқарасымызға ықпал етуі мүмкін.

Жоғарыда қойылған сұрақтың жауабы оңай емес. Мәліметтер бойынша, көп адамдарға жұмыссыз отыру кезеңі ұзаққа созылмайды, алайда сол кезде жұмыссыздықтың жинақталған ұзақтығына ең үлкен үлесті ұзақ уақыт бойы жұмыссыз отырғандар қосадыү мысалы, 1974 жылы жұмыссыздық деңгейі 5,6% болған кездежұмыссыздардың 60% ы 1 ай ішінде өздеріне жұмыс тапты. Сол жылы жұмыссыздықтың жинақталған ұзақтылығынан 69% ы 2 немесе одан да көп айға созылған жұмыссыз отыру кезеңдеріне жатады.

Неге осы фактілер бір-біріне қайшы келетінін түсіну үшін, келесі мысалды қарастырайық. Айталық, 14 адам берілген жылдың кейбір бөлігінде жұмыссыз болады. Оның ішінен 12-сі бір ай ішінде жұмыс табады, ал екеуі жыл бойы жұмыс істемейді. Сонда, осы адамдар жалпы қосқанда 36 ай жұмыс істемеген болып шығады. Берілген мысалда жұмыссыздардың көп бөлігі қысқа мерзім ішінде жұмыссыз жүрді. 14 адамның ішінде 12-сі немесе 86 % үшін жұмыссыздық бір ай шамасына созылды. Дегенмен, жұмыссыздықтың жиынтық ұзақтылығының көп бөлігі ұзақ уақыт бойы 36 ай ішінде 24 ай жұмыс істемеген 67% жыл бойы жұмыс істемеген екі адамға келді. Талқылау заты не болатынына қарай-жұмыссыз отырудың жеке мерзімдері ме немесе жұмыссыздықтың жиынтық ұзақтылығы ма, жұмыссыздық не қысқа мерзімді, не ұзақ мерзімді болады.

Жұмыссыздың ұзақтығы туралы мәліметтердің мемлекеттік саясатты жетілдіру үшін маңызды мәні бар. Егер мақсат жұмыссыздық деңгейін қысқарту болса, онда ұзақ мерзімді жұмыссыздық жалпы жұмыссыздық ұзақтығына үлкен әсер тигізбейді. Алайда бұндай саясат өте дәл бағытталған, өйткені ұзақ мерзім бойы жұмыссыз отырғандар барлық жұмыссыздар арасында азшылықты құрайды. Жұмыссыз қалған адамдардың көп бөлігі жұмысты жеткілікті түрде тез табады.

2. ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ҚАРҚЫНЫ

2.1 Қазіргі кездегі әлемдік жұмыссыздық деңгейі

Бүкіл әлемнің ең өткір проблемаларынан біріне айналып отырған жұмыссыздықпен күрес мәселесі әлемнің әр шалғайындағы саясаткерлерді, ғалымдарды, адамзаттың алдыңғы қатарлы өкілдерін қатты толғандыруда. Ол бұған дейін де болған, алдағы уақытта да бола бермек. Бұдан кейде әрқилы әлеуметтік-эко-номикалық проблемалар да туындап қалып жатады. Қазіргі нарық жағдайында қай жерде болсын жұмыссыздар санының көбейе түсер ықтималдығы да мол.

ОББ есептері бойынша әлемдегі 2006 жылғы жұмыссыздық деңгейі

1-сурет

Әлем деңгейіндегі 2006 жылғы жұмыссыздық қарқыны 1-суреттегідей. Мысалға Солтүстік Америка 5-10%, Оңтүстік Америка елдерінде 5-15 %, Европа және Азия елдерінде 0-15%, Австралияда 5%, Африка елдерінде 0-50% ға дейін жетіп отыр.

2010 жылғы әлемдегі жұмыссыздық деңгейі

2-сурет

2010 жылғы әлемдік жұмыссыздық деңгейі Солтүстүк Америкада 0-2%-дан 5-10%-ды құрап отыр, ал Оңтүстік Американың солтүстіктегі елдерінде 25%, Оңтүстік Американың орталық және оңтүстік бөлігіндегі мемлекеттерінде 0-10 %, Ресейде 10-15%, Қытайда 0-2 %, Монғолияда 25%, Қазақстанда 5-10%, Үндістанда 5-10%, Австралияда 0-2%,Африка елдерінде 0-15%-ды құрап отыр.

2006 жылғы жұмыссыздық деңгейі мен 2010 жылғы жұмыссыздық деңгейін салыстыратын болсақ, онда Солтүстүк Американың кейбір елдерінде жұмыссыздық деңгейі 2%-ға дейін қысқарған, Оңтүстік Америка елдерінде 5%-ға өскен, Австралияда 3%-ға кеміген, Африка елдерінде 5%-ға жұмыссыздық деңгейі қысқарған.

Қазіргі күні жаһандық проблемаға айналып отырған бұл дертпен ұйымдасып күресу мақсатында бірқатар халықаралық ұйымдар жұмыс істеп келеді. Солардың алдыңғы қатарында Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) бар. БҰҰ-ның осы саладағы маманданған мекемесі болып табылатын бұл ұйым 1919 жылы Версаль шарты негізінде құрылған болатын. 1946 жылдан бастап ол БҰҰ аясында ресми мәртебеге ие болды. Халықаралық еңбек ұйымы жұмыс уақытын регламенттеу, жұмыс күшін іріктеуді регламенттеу, жұмыссыздықпен күрес, өндірістегі қайғылы оқиғалармен, кәсіптік аурулармен күрес, еңбек қатынастарында балалардың, жасөспірімдердің және әйелдердің құқықтарын қорғау, кәсіптік-техникалық білімді ұйымдастыру секілді мәселелермен шұғылданады.

Міне, осы әлем бойынша еңбекпен қамту, жұмыссыздықпен күрес мәселелерімен шұғылданатын халықаралық ең беделді ұйым 2010 жылғы өзінің қорытынды есебінде аталған проблеманың барған сайын белең ала түскендігін атап көрсеткен.

ХЕҰ есебі бойынша 2010 жылы әлемде 250 миллион адам жұмыссыздықтың зардабын тартқан. Бұл көрсеткіш 2007 жылғы қорытындымен салыстырғанда жұмыссыздар қатарының 27,6 миллион адамға арта түскендігін білдіреді.

ХЕҰ болжамы бойынша 2011 жылы жұмыссыздық жағдайы әлемдегі ең ауқымды проблемалардың бірі болып қала береді. Бұл жылы болжам бойынша 203,3 миллион адам жұмыссыз ретінде тіркеледі.

Сонымен қатар, халықаралық еңбек ұйымы 2007-2010 жылдар аралығында халықтың жұмыссыздық деңгейі әсіресе, дамыған елдерде өсе түскендігін мәлімдей келе, жұмыссыздықпен күрес мәселесінде Бразилия, Қазақстан, Тайланд секілді елдер жақсы жетістіктерге жетіп келе жатқандығын атап көрсеткен.

Әлемде қазіргі күні 1 миллиард адам кедейлік құшағында. Үстіміздегі мыңжылдықтың басында БҰҰ-ның ұйымдастыруымен өткен жаһандық мыңжылдық кездесуде аталған ұйым ұлттық мемлекеттер мен бизнестік құрылымдар алдына кедейлік деңгейін төмендету талабын қойған болатын. Осы талап бойынша 2015 жылы әлемдегі кедей адамдар саны 0,7 миллиард адамға дейін азайтылуы керек. Бірақ қазіргі оқиғалардың барысы бұл межеге қол жеткізудің оңай болмайтындығын көрсетіп отыр. Мәселен, әлемдегі ең бай ел саналатын АҚШ-тың өзінде кедейлік шегіндегі адамдардың үлесі 13,2 пайыздан 14,3 пайызға дейін өсе түскен. 43,6 миллион адам кедей деп табылған. Бұл аталған елдегі соңғы 50 жыл ішіндегі рекордтық көрсеткіш болып отыр.

АҚШ-тың Еңбек министрлігінің жұмыссыздық туралы есебі-соңғы апталардағы аздаған жағымды жаңалықтың бірі болып отыр. бүгінде инвесторлар АҚШ-қа байланысты жаңалықтардан көңілі қалған. Соңғы деректерге қарағанда, елдің Ішкі Ұлттық жалпы өнімі тек баяу өскенімен қоймай, азайып кеткені де анықталған. Тамыз айында АҚШ-та жұмыссыздық деңгейі 1983 жылдан бергі рекордтық деңгейге - 9,7 пайызға көтерілді.

Дегенмен, АҚШ-тың Еңбек департаментінің ақпараты бойынша, соңғы айда америка экономикасы 216 мың жұмыс орнын жоғалтқан - бұл ағымдағы жылдағы ең төменгі көрсеткіш. Тек қана шілде айының өзінде 276 мың адам жұмыссыз қалған болатын.

Экономиканың жандану белгілеріне қарамастан, келер жылы еңбекпен қамту көрсеткіші өсе қоймайды деп күтілуде.

АҚШ-тың Федералдық резервтік жүйесі, ағымдағы жылдың соңына қарай жұмыссыздық деңгейі 10 пайызға жетеді деп болжап отыр.

Біздің Қазақстан ТМД елдерінің арасында кедейлік пен күресті алғашқы болып бастап, оның деңгейін ашық түрде айқындаған ел болып табылады. «Ауруын жасырған арам өледі» деген сөз бар. Кейіннен Қазақстанға осындай батыл қадамға баруының көп пайдасы тиді. Сол кезде елімізде халықтың 40 пайызға жуығы кедей деп табылып, оларға мемлекет тарапынан атаулы әлеуметтік көмек көрсету ісі жүйелі жолға қойылды. Соның нәтижесінде қазіргі күні еліміздегі кедейлік деңгейі санаулы жылдардың ішінде бірнеше рет қысқарды. Енді халықты жұмыспен қамтудың жаңа бағдарламасының іске қосылатындығына сәйкес Қазақстандағы кедейшілік одан әрі төмендей түсетіндігіне сенім мол. Қазірдің өзінде Қазақстан ТМД-дағы ең кедейі аз ел болып табылады. Алдағы уақытта оның ауқымы тіптен де тарыла түсетін болады

Испания өкіметі бүгін жариялаған статистикалық мәлімет бойынша, биылғы жылдың үшінші ширегінде елдегі жұмыссыздық деңгейі 21,5 пайызға дейін өскен. Бұл Еуроодақ пен жалпы өндірісі дамыған бүкіл елдер үшін ең жоғарғы көрсеткіш. Жылдың екінші ширегінде елдегі жұмыссыздық деңгейі 20,89 пайыз құраған еді. Соңғы үш айда Испанияда 146 мың 800 жұмыс орны қысқарған. Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкада етек жайған тәртіпсіздікке байланысты, жазғы маусымда Испанияға келген туристер саны артқанмен, бұл елдегі жұмыс орындарының артуына әкелген жоқ. Жұмыссыздықтың ең жоғарғы деңгейі құрылыс пен қызмет ету салаларында тіркелді. Жалпы Испанияда жұмыссыздар саны 4 миллион 980 мың адамға жетті. Бұл соңғы он бес жылдағы жұмыссыздардың ең үлкен саны. 1996 жылы Испанияда 4 миллион 200 мың жұмыссыз адам тіркелген болатын.

2.2 Қазақстан Республикасында жұмыссыздықтың пайда болу себептері және жұмыссыздық деңгейін талдау

Қашанда өзекті мәселелердің бірі жұмыссыздық – еңбек нарығының бөлінбес элементі. Жылдан жылға жұмыссыздық деңгейі әртүрлі болып келеді. Бір жылы жұмыссыздық деңгейі жоғары болса, келесі жылы төмен болады. Бұған себеп не? Бұл мәселеде көптеген себептерді алға тартуға болады. Ол: мемлекеттің экономикалық деңгейі, халқымыздың әлеуметтік жағдайы, білім деңгейі, инфляция, жұмыс орындарының аздығы немесе жұмысшыларға қойылатын талаптардың жоғарылығы, қатаңдығы, тіптен еңбек шартының өзі де жұмыссыздықтың туындауына әсер етеді.

Жұмыссыздық әр мемлекетте бар және нарықта белгілі бір көлемде болып жатады. Жұмыссыздықтың шамадан тыс болуы халықтың әл-ауқатына кері әсерін тигізері хақ. Ал бұл жағдай мемлекеттің араласуын талап етеді.
Қандай мемлекет болмасын халықтың тұрмысы мен әл-ауқаты деңгейінің жоғары болуы сол елдің экономикасының артып, барлық жағынан дер қарқынмен дәйекті дамып келе жатқандығын көрсетеді. Жұмыссыздық – Қазақстандағы кедейшіліктің басты себебінің бірі болып отыр. Кедейлік себептерінің қатарына жұмыссыздық пен қатар хылықтың шағын бизнеске қатысуының шектеулі қол жеткізуін, жұмыс істейтін кедейлер жалақысының төмен деңгейін, коммуналдық және білім саласындағы қызметтерге қол жеткізудің төмендігін, азаматтардың жекелеген санаттарының масылдық көңіл-күйін, сондай-ақ кедей халықтың қоғам өміріне қатысу дәрежесінің төмендігін жатқызған жөн. Жұмыссыздықтың деңгейі жылдан жылға әртүрлі көрсеткіштермен сипатталады.

Қазақстанда 2009 жылғы сәуірде жұмыссыздық деңгейі 7,2% құрады. Бұл туралы ҚР Статистика жөніндегі агенттігінің хабарламасында айтылған. "2009 жылғы сәуірде жұмыссыздар саны 611 мың адамды құрады, жұмыссыздық деңгейі - 7,2%, ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің жұмыспен қамту органдарында 86,9 мың адам ресми тіркелген (экономикалық белсенді халықтың 1%)", - делінген хабарламада. 2009 жылғы қарашада Қазақстандағы жұмыссыздық деңгейі 6,5 пайызды құрады. 2009 жылғы қарашада Қазақстандағы жұмыссыздық деңгейі 6,5 пайызды құрады, деп хабарлайды ҚазАқпарат ҚР Статистика агенттігіне сілтеме жасап.

«2009 жылғы қарашада жұмыссыздар саны, бағалау бойынша, 548,5 мың адамды, жұмыссыздық деңгейі 6,5 пайызды құрады. Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің жұмыспен қамту органдарында 2009 жылғы қарашаның соңына 79,7 мың адам ресми тіркелген. Жұмыссыздар ретінде тіркелгендердің үлесі экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың 0,9 пайызын құрады, бұл өткен жылғы ұқсас көрсеткiшпен салыстырғанда 0,2 пайыздық тармаққа көп», делінген Статистика агенттігінің бүгін таратқан хабарламасында.

Агенттіктің мәліметінше, республика экономикасында 2009 жылғы қарашада (бағалау бойынша) 7,9 млн. адам жұмыспен қамтылды. Өткен жылғы ұқсас кезеңге қарағанда олардың саны 15,7 мың адамға немесе 0,2 пайызға көбейді. Жалдамалы қызметкерлердің саны аталған кезеңде 5,2 млн. адамды құрады. 2009 жылғы қарашада бағалау бойынша жасырын жұмыссыздық деңгейі экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың 0,7 пайызын құрады.

2010 жылғы қаңтарда жұмыссыздық деңгейі 6,4% құрады. Республика экономикасында 2010 жылғы қаңтарда (бағалау бойынша) 7,9 млн адам жұмыспен қамтылды. Өткен жылғы ұқсас кезеңге қарағанда олардың саны 100,4 мың адамға немесе 1,3%-ға көбейді. Жалдамалы қызметкерлердің саны аталған кезеңде 5,3 млн адамды (жұмыспен қамтылғандардың жалпы санынан 66,6%) құрады.

2010 жылғы қаңтарда жұмыссыздар саны, бағалау бойынша, 542,9 мың адамды, жұмыссыздық деңгейі 6,4% құрады. Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің жұмыспен қамту органдарында 2010 жылғы қаңтардың соңына 63,4 мың адам ресми тіркелген. Жұмыссыздар ретінде тіркелгендердің үлесі экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың 0,7%-ын құрады (2009 жылғы қаңтарда - 0,7%).

Жұмыссыздар (ХЕҰ стандарттарына сәйкес) - бұл табысты кәсібі (жұмысы) болмаған, оны белсенді іздеген және жұмысқа кірісуге дайын тұлғалар.

Жасырын жұмыссыздық (лажсыздан толық емес жұмыспен қамтылу) - қысқартылған жұмыс аптасы немесе толық жұмыс күні режимінде жұмыс істейтін қызметкерлердің, сондай-ақ жалақысы сақталмайтын немесе еңбекақысы жартылай төленген әкімшілік демалыстарда болған қызметкерлердің санын көрсетеді.

Жасырын жұмыссыздық деңгейі - толық емес (жартылай) жұмыспен қамтылған және лажсыздан демалыста болған қызметкерлердің экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың санындағы, пайызбен өлшенетін үлесі.

Республика экономикасында 2010 жылғы желтоқсанда (бағалау бойынша) 8,1 млн. адам жұмыспен қамтылды. Өткен жылғы ұқсас кезеңге қарағанда олардың саны 206,9 мың адамға немесе 2,6%-ға көбейді. Жалдамалы қызметкерлердің саны аталған кезеңде 5,5 млн. адамды (жұмыспен қамтылғандардың жалпы санынан 67,1%) құрады. (1-график)

график-1

Ағымдағы жылғы желтоқсанда жұмыссыздар саны, бағалау бойынша, 477,7 мың адамды, жұмыссыздық деңгейі 5,5% құрады. Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің жұмыспен қамту органдарында 2010 жылғы желтоқсан айының соңына 35,4 мың адам ресми тіркелген. Тіркелген жұмыссыздар үлесі экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың 0,4%-ын құрады (2009ж. желтоқсанда - 0,6%), (1-грфиктен көруге болады).

2010 жылғы желтоқсанда бағалау бойынша жасырын жұмыссыздық деңгейі экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың 0,5%-ын құрады.

2011 жылғы 1-ші тоқсанда жұмыссыздық деңгейі 5,7% құрады. кономикалық түрғыдан белсенді халық 2011 жылғы 1-ші тоқсанда 725445 адам құрады. 2011 жылғы 1-ші тоқсанда, 2010 жылғы 4-ші тоқсанмен салыстырғанда, жұмыспен қамтылған халық санының 0,4%-ға артқаны байқалады, бұл көрсеткіштер тиісінше 2011 жылғы 1-ші тоқсанда – 684225, 2010 жылғы 4-ші тоқсанда – 681322 адам құраған.

«2011 жылғы мамырдағы жұмыссыздар саны бағалау бойынша 469,2 мың адамды құрады. Жұмыссыздық деңгейі экономикалық белсенді халық санына 5,4% құрады. Жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 2011 жылғы мамырдың соңына 66,2 мың адамды құрады немесе экономикалық белсенді халық санына 0,8%», делінген дүйсенбі күнгі жарияланған хабарламада.

Жасырын жұмыссыздық деңгейі бағалау бойынша экономикалық белсенді халық санының 0,4%-ын құрады.

2009,2010,2011 жылдардағы Қазақстандағы жұмыссыздық деңгейі(%)

график-2

2011 жылғы 1-ші тоқсанда жұмыссыздық деңгейі 0,1 пайыз тармағына азайып, 5,7% құрады (2010 жылғы 4-ші тоқсанда бұл көрсеткіш 5,8% деңгейінде қалыптасқан. Біз 2-графиктен Қазақстан Республикасының 2009,2010,2011 жылдардағы жұмыссыздық деңгейін көре аламыз.

3. ӘЛЕМДІК ДЕҢГЕЙДЕ ЖҰМЫССЫЗДЫҚПЕН КҮРЕС

3.1 Қазіргі заманғы жұмыссыздықпен күресудің шетел тәжірибесі

Жұмыссыздықпен күрестің әлемдік әдістері: әлемдік тәжірибеде халықты еңбекпен қамту ісін басқарудың әртүрлі модельдері қолданылады. Мәселен, америкалық модель еңбекке қабілетті азаматтардың елеулі бөлігі үшін еңбек өнімділігі төмен, бірақ халықтың қалың бөлігін кеңінен қамтуға ұмтылатын жұмыс орындарын құрумен ерекшеленеді. Сарапшылардың пікірінше, мұндай жағдайда жұмыссыздар қатары азайғанымен, халықтың кедей бөлігінің жағдайы онша жақсара қоймайды. Ал скандинавиялық модель мемлекеттік секторда табысы орташа, еңбекақысы қанағаттанарлық жағдайдағы жұмыс орындарын көптеп аша отырып, жұмыс күштерін солай қарай тартуға бейімделген. Бұл модель негізінен мемлекеттік қаржы қаражатына арқа сүйейді. Үшінші еуропалық модель еңбек өнімділігін арттыру арқылы халықты жұмыспен қамту мәселесіне орайластырылған. Мұндай жағдайда жұмысшылардың жалақылары біршама жоғары болады. Қазақстанның қазіргі қолға алған шаралары осы модельге келіңкірейді, бірақ өзіндік ерекшеліктері аз емес.

Жұмыссыздық және оның ерекшеліктері 📙 Курсовая → 🆔 79237