Абылай ханның сыртқы саясаты

Қазақстан Республикасы Білім  және Ғылым  министрлігі  Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті 

Факультет: механика-математика

Кафедра: Қазақстанның жаңа және қазіргі   заман тарихы 
 
 

Тақырыбы: Абылай ханның сыртқы саясаты 

Дайындаған: Жүсіпқызы Қаракөз

Тексерген: Қозыбақова Фатима Ақынбаевна 
 
 
 
 
 

Алматы,2011

Жоспары: 

І.КІРІСПЕ

ІІ.Негізгі  бөлім

а)Абылай ханның екіжақты сыртқы саясаты

ә)Абылайдың  Орта Азия хандықтарына қарсы ұстанған саясаты

б)Абылайдың  сыртқы саясатына қатысты құпия мәліметтер

ІІІ.Қорытынды 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Кіріспе

Орта  жүз бен Ұлы жүздегі жағдай аз уақыт турақталғаннан кейін XVIII ғасырдың 40-жылдарының аяғына қарай тағыда шиелініске бастады. Қойтайшы Калдан –Церен қайтыс болған соң Жоңғарғарияда орын алған өзара қырқыс осы құдіретті державаның әлсіресеуіне және бүкіл аумақтағы саяси жағдайдың шиеленісуіне әкеп соқты. Қалыптасқан жағдайды пайдаланған қазақ даласының билеушіері де Жоңғария мен көрші мемлекеттердің істеріні белсене араласа бастады. Орта жүз бен Ұлы жүздің ресми ханы Әбілмәмбет болып қалғанына қарамастан, нақты билік бірте-бірте ықпалды султан Абылайдың қолына жинақтала берді, ол қазақ – жоңғар соғыстарының барысында қалыптасқан батырлар мен билердің үлкен қолдауын сүйенетін.

Абылай  хан 1711 жылы қанішер Абылай ханның баласы Уәли султанның шаңырағында дүниеге  келген. Оның азан шақырып қойған аты  Әбілмансұр болатын. Жоңғарлар Түркестанды  алып, Уәли султанды өлтірген кезде, 13 жасар бала мүлде панасыз қалады да, Әбілмансұр Ораз дейтін құлының  арқасында жан сақтап, бұғанасы бекиді. Ұйпа – тұйпа болып жүргені  үшін жұрт оны Сабалақ деп атап кеткен. Болашақ хан Әбілмансұр 1730 жылы ауыл адамдарымен бірге жоңғарларға  қарсы шайқасқа қатынасып, өзінің асқан  ерлігі, батылдығымен көзге түседі. Сөйтіп, Абылай 30-жылдардың аяғынан  бастап, елдің саяси өмірінде тағдырлы соғыс және бейбітшілік проблемаларын  шешкен көрнекті тұлғаға айналды. Сол  арқылы Абылай бүкіл күш- қарайтын жоғарғы  билікті нығайтуға және қазақ  хандығын ұзаққа созылған саяси дағдырыстан  шығаруға бағыттады. Қазақ руларының  Абылай төңірегіне топтасуы оның Жоңғарияға қарсы белсенді де нысаналы қимылдауына  көп жағынан көмектесті.

Орта  жүзде Абылай билігінің нығайюына  елдің оңтүстік шекараларын нығайту  жөніндегі белсенді қызметі себепші  болды. 50-60 жылдардың басында қазақтардың  қырғыздармен қатынастары ерекше шиеленісіп кетті. Алатаудың солтүстік жағындағы, Жоңғария құлағыннан кейін қазақтар да, қырғыздар да көз тіккен Жетісу жайылымдары дау нысанасына айналды. 50 жылдардың аяғында бұл жерлерге Ұлы жүздің қауымдары берік орнығып алған еді, алайда 60-жылдардың басында жер дауы ашық соғысқа ұласты. 1760 жылы қырғыздар дулат және қоңырат руларының қоңыстарына шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде Абылай едәуір әскер жинап, тамыз айында Талас қырғыздарын жеңіліске ұшыратты. Алайда, қазақтардың жеңіске жеткеніне қарамастан, 60 жылдарда жанжал шешілген жоқ. Бұған Қазақстанның халықаралық аренадағы күрделі жағдайын, қытайлардың басып кіру қауіпінің сақталуы, сондай-ақ күшейіп келе жатқан Қоқан мемлекеті тарапынан қауіп тууы себебі болған еді. Дегенмен, 60-жылдардың аяғында Абылай Қазақстанның онтүстігінде де өз жағдайын нығайтып алды. Ұлы жүздің қазақтары әділетті түрде оны өз мүдделерін қорғаушы деп біле бастады. Сонымен, 60-жылдардың аяғына қарай Абылай султан Қазақстанның көпшілігі бөлігінде жоғарғы билікті нығайтып алды. Орта жүз бен Ұлы жүз оған толық бағынды, Кіші жүздің көптеген билеушілерімен ол әулеттік қыз алысып, қыз берісу арқылы туыстық жағынан байланысты болды. Батыр хан мен Ералы султан оның одақтастары еді, тіпті Нуралы хан онымен санасуға мәжбүр болды. Әбден қартайған Әбілмәмбет ресми түрде жоғарғы билеуші болып қалғанымен, сол кезеңнің өзінде-ақ Абылай ресми хат алысқанда хан деп атала бастайды. Әбілмамбет қайтыс болғаннан кейін ғана Абылай 1771 жылы жалпы қазақ ханы болып жарияланды. Бұл бір тутас тәуелсіз қазақ хандығын сақтауға жасалған соңғы әрекет еді.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

а)Абылай ханның екіжақты саясаты.

Абылайдың сыртқы саясаты да икемділігімен  және ымыршылдығымен сипатталды. Оның Россия мен Қытай сияқты күшті  мемлекеттермен қатынастарының Орта Азия мемлекеттерімен қатынастарынан едәуір айырмашылығы болды. Отаршыл империялардың  күш-қуатын өте жақсы ұғынған  хан, бір жағынан Россия протекторатын  танудан бас тартпай, екінші жағынан  өз иеліктеріңде екі державаның да ықпалы күшеюіне жол бермей, олармен  қатынастарда барынша икемділіккөрсетуге тырысты. «Қазақтар ауел бастан – ақекі жақтылықты ұстанды,- деді цин императоры өзінің 1779 жылғы жарлығында,-... Абылай бізге бағынған кезде Ресей Абылайдың өз боданы екенін, сондықтан біздің оны өз бодандығымызға қабылдамауымыз керек екенін мәлімдеп, наразылық жіберді. Біз сонда былай деп жауап қайтардық: «Сіздер Абылайды өз адамымыз дейсіздер.Егер сіздер оны жақсылап басқарсаңыздар, ол ешбір жағдайда бізге бағынуға отпеген болар еді.Ал, сіздер, орыстар, бұған қалай кедергі жасай аласыздар?... Егер болашақта мұндай оқиға бола қалса,сақтық жасау керек».Бір жағынан, Абылай Қытайдың өкімет орындарын өзінің адалдығына үнемі иландырып отырды, екінші жағынан, ол мәселені «Россия сарайына әлдеқайда ынталықпен..., ал Қытай ханымен хат жазуды бір нәрсе үшін, оған бағынышты қырғыз-қайсақтарға Қытайлардың реніш көрсетіп, қысым жасамауы үшін жалғастырып» отырған сияқты етіп көрсетті. Хан өз иеліктерін агресияшыл көршілерінен осылайша қауіпсіздендіріп қана қоймай, жекелеген пайда келтіруге де тырысты. Мәселен, 1772 жылы ол Россиядан өзінің сыртқы және ішкі жауларына қарсы күресу үшін тағы да әскер сұрады.Бұл орайда  ол өзінің Қытаймен өзара келісімі  бар екенін былай деп хабарлады: «Қай жақтан және қандай да бір патша бізге  дұшпандық әрекет немесе арсыздық жасайтын болса, оған қарсы тұратын болады және егер ол боғдыханнан күш сұрасам, ол менің талап етуім бойынша  он мыңға дейін немесе  жиырма мыңға  дейінгі  болса да әскери адамдар берер еді...».

     Абылайдың жау қолына түсуі қазақ қоғамында абыржушылық туғызып, Абылайды босатып алу үлкен саяси мәселеге айналады. Тарихи жырларда қазақ билеушілерінің атынан Төле би мен Әбілқайыр хан Орынбор әкімшілігінен Абылайды тұтқыннан босатып алуда ара түсуге өтініш жасайды. Бұл деректің шындық екенін осы кезеңде Орынбор губернаторы И.Ш.Неплюев пен Әбілқайырдың өзара жазысқан хаттары да дәлелдей түседі. Қазақтың үш жүзінен Төле би бастап 90 адам елші барып, келіссөз жүргізіп, 1743 ж. 5 қыркүйекте Абылайды тұтқыннан шығарып алады. Бұл жөнінде Неплюевтің сыртқы істер коллегиясына жазған хатында қазақтар мен қалмақтар бітімге келіп, бірігіп кете ме деген қауіп те білдірген.

   Шынына келгенде, Абылайдың адалдығына күмәнді Россия да, Қытай да оған әскер бөлуден бас тартты.

Россияның өкімет орындары Абылай ханды өзінің ықпал өрісінде ұстауға ұмтылды, сондықтан да 1777 жылы хан жазбаша  өтініш жасаған жағдайда оның хан  атағын тануға әзір екенін ресми түрде  хабарлады. Мұндай дипломатиялық қадам  өзінің сыртқы саяси аренадағы беделін  нығайта түсетіннің түсінген Абылай Петербургке өзінің баласы Тоғым  бастаған елшілік жіберді. 1778 жылы ғана II Екатерина оны хан деп және Орта жүздің ханы деп бекіту туралы грамотаға қол қойып, оның Кіші жүз  бен Ұлы жүзге биліг танығысы келмеді. Бұған ызаланған Абылай Орынборда Троицкіде, тіпті Петронпавлда да ант беруден бас тартты. Отаршылдық өкімет орындары хан ордасына шенеунік жіберуге де келісті, алайда хан  «мен өз дәрежеме  халықтың сайлауымен әлдеқашан-ақбекітілгенмін» деп мәлімдеп,  ант беруден үзілді-кесілді  бас тартты. Ханның мұндай мінез көрсетуін оның 1773-1775 жылдардағы  Пугачевтің  көтерілісінен кейін  Ресей империясының  күш-қуатына  шүбәлана қарауымен  түсіндіруге болады, ал ол көтерілістің  барысында  Абылай жалған атақ жамылушыны қолдап, тіпті онымен бірлесе отырып орыс бекіністеріне шабуыл жасауға да ниеттенген еді. Ханға ықпалын мүлдем жоғалтудан қорқып, Ресейдің өкімет орындары 1779 жылы оған 300 сом және 200 пұт ұн мөлшщерінде жыл сайынғы жалақы  тағайындады.Бірақ 70-жылдардың аяғына қарай Абылай Россиямен қандай да болмасын қатынастарының бәрін мүлде үзді. Абылайдың оңтүстіктегі көршілерімен қатынастары басқаша болды.Абылайдың күш салуы арқасында қайтадан қазақ аймағына айналған Жетісуда қырғыздармен қақтығыстары жалғаса берді және Абылай  оларға қарсы ара-тұра жорықтар жасап тұрды. 1774 және 1779 жылдары сондай  жорықтар жасалды. Соңғысы қырғыз руларының бір бөлігінің   Қазақ хандығына  бағынуына жеткізді. Ташкентпен және Ходжентпен соғыста Сайрам,Ташкент,Созақ және Ташкент қазақтарға қайтарылды.  
 
 
 
 
 
 
 
 

ә)Абылайдың  Орта Азия хандықтарына қарсы ұстанған саясаты

1738-1741 ж. Абылай бастаған қазақ қолы жоңғар басқыншылырына бірнеше мәрте соққы берді. 1742 ж. Абылай тұтқиылдан шабуыл жасаған жоңғарлардың қолына тұтқынға түседі. Сол кездегі ойрат басқыншыларына қарсы күрестің ең белсенді ұйымдастырушыларының біріне айналған Өмірінің соңғы 15 жылында Орта Азия хандықтарына қарсы тынымсыз күрес жүргізді. 1765 — 67 ж. А. қолының Қоқан билеушісі Ерденбекпен соғысының нәтижесінде Түркістан, Сайрам, Шымкент қ-лары қайтадан қазақтар иелігіне өтті. Ташкент алым төлеп тұратын болды. Екі жүз жылға созылған қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресінің соңғы жаңғырығы алаш жұртының санасында «Шаңды жорық» деген атпен белгілі. Бұл 1771 ж. Еділ қалмақтарының (170 — 180 мың адам; 40 мыңдай әскері бар) жоңғарға қазақ жері арқылы үдере көшуі еді. Кіші жүздің ханы Нұралы асығыс әскер жиып, Жем бойында қалмақтарға алғашқы соққы береді. Балқашқа жақындаған кезде А. бастаған қазақтың қалың қолы қалмақтарды қоршауға алды.

Абылай  билігінің күшейге түсуінің жаңа кезеңі 1744ж. Әбілмәмбеттің Түркістанға көшіп кетуі уақытына саяды. Абылай көреген саяси қайраткер бола отырып, қалмақтармен аса ауыр соғыстардан қалжыраған елінің есін жиғызу үшін дипломат жолдарды да тиімді пайдалаңды. 1740 ж. тамызда ол Орта жүз ханы Әбілмәмбетпен, тағы да басқа 120 старшынмен Орынборға келіп, орыс өкіметінің «қамқорына» кіруге келісім білдіреді. Сонымен бір мезгілде қазақ халқының тұтастығын сақтау мақсатында Шың империясымен де қарым қатынасын суытпады. Петербург пен Пекинге елшіліктер аттандырды. Ол Ресей мен Қытай империяларының өзара қайшылықтарын қазақ хандығы мүддесіне пайдаланып отырды. Абылай 1745 ж. Қалдан Серен дүние салғаннан кейін, Жоңғарияның билеуші топтарының тақ таласынан әлсіреп, бұрынғы әскери қуатынан айырыла бастауын және жоңғар-қытай соғысын Шығыс Түркістанмен іргелес өңірдегі ойраттардың уақытша билігінде қалған казақ жерлерін қайтаруға, елдің дербестігін толық қалпына келтіруге пайдалану үшін барынша күш салды. Абылай қазақ елінің тәуелсіздігіне нұқсан келтіретін жағдаяттармен аянбай күресіп, дербес сыртқы саясат ұстанып өтті. 1745ж. Орта жүздегі Әбілмәмбет, Абылай және Барақ сұлтан қатар аталса, 3-4 жылдан кейін мұндағы жағдай мүлдем өзгерді. 1749ж. тамыз айында Неплюевпен кездесуінде Жәнібек тархан: «бұрын Орта жүзде Әбілмәмбет хан болған, бірақ ол біраздан бері Ташкентте тұрып жатыр, ел басқарудан қалған. Бірақ сұлтан зұлымдық ісі үшін қашып жүр. Онда жалғыз Абылай сұлтан ғана билік жүргізіп отыр»,- деп көрсетті.

Жазба деректерде Абылайдың шетел басқыншыларына қарсы табанды соғыс жүргізгендігі  айқын көрсетіледі. 1752ж. ол бастаған қазақ әскері шамасы 15-20 мың адамдай ойраттар қолының шабуылына тойтарыс берді. 1753ж. желтоқсанда Абылай 5 мың жауынгерімен жоңғар әскерлерімен шайқасып, бірталай қазақ жерін азат етті. 1754ж. сәуірде Абылай бастаған 1700 қазақ әскері 10 мың қалмақпен соғысуға мәжбүр болса, (Қаратал өз бйынша), сол жылдың шілде-тамыз айында 4 мың әскермен Жоңғарияға жорық жасап, 3000 қалмақты тұтқынға алып келген. 1756ж. Абылайдың бастауымен қазақтар қытайлар мен қалмақтардың біріккен күшімен екі рет шайқасып, оның бірінде жеңіліп, екіншісінде жеңіске жетеді. 1757ж. Абылайдың 6 мың әскері Қытайдың 40 мың әскерімен шайқасынан соң, қытайлар Абылайдан бітім сұрады. 1753-1754 жылдардағы шайқастарға Қабанбай, Бөгенбай, Жанатай, Керей Жәнібек, Өтеген батырлар қысы – жазы үзбестен қатысады. Абылай бірде Қалдан Серенмен бітімге келсе, бірде Дабашыны шауып, бірде оны және Әмірсананы өзіне паналатты. Сөйтіп Ойрат ұлысының бөлшектене беруін көздеді. Тегеурінді әскери қимылмен қатарластырыла жүргізілген дипломатиялық әрекеттері Абылайды өз заманының ұлы қайраткерлері деңгейіне көтерді. Осының нәтижесінде Абылай әскері 1771ж. Мойынты өзенінің бойында болған қалмақтармен ауыр шайқаста жаңа жеңіске жетті.

Саяси ахуал  тұрақталған шақта Абылай қазақ  жерінің бүтіндігіне қол сұққан басқалармен де ымырасыз күрес жүргізді. 1754-55 және 1764 ж. қырғыздар Жетісуда біраз  ауылдарды шауып, Жауғаш, Көкжал Барақ  пен Шынқожа батырлар бастаған әскерлерді Ақсу, Көксу және Шу бойында талқандайды. Осы себепті Абылай 1755, 1765 жылдары Қырғыз ұлысына қарсы жорық жасап, Іленің сол жағасын, Шу бойын тазартады, қазақ пен қырғыздың Нарынқолдан Қордайға тартылған, күні бүгінге дейін сақталып отырған шекарасын анықтайды. Өмірінің соңғы 15 жылында Орта Азия хандықтарына қарсы тынымсыз күрес жүргізді. 1765-67 ж. Абылай қолының қоқан билеушісі Еркенбекпен соғысының нәтижесінде Түркістан, Сайрам, Шымкент қалалары қайтадан қазақтар иелігіне өтті. Ташкент алым төлеп тұратын болды. Екі жүз жылға созылған қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресінің соңғы жаңғырығы алаш жұртының санасында « шаңды жорық » деген атпен белгілі. Бұл 1771ж. Еділ қалмақтарының жоңғарға қазақ жері арқылы үдере көшуі еді. Кіші жүздің ханы Нұралы асығыс әскер жиып, Жем бойында қалмақтарға алғашқы соққы береді. Балқашқа жақындаған кезде Абылай бастаған қазақтың қалың қолы қалмақтарды қоршауға алды. Осы кезде қалмақ басшылары Ұбашы мен Серен бітімге келуді, бүкіл ел жұртымен бодандыққа қабылдауды сұрап, елші жібереді. Кіріптар ұсынысты талқылау үшін шақырылған әскери кеңесте Абылай тағы да көрегендік танытып, жеңілген жауды қырып–жоюдың қажеті жоқ екендігін дәлелдеуге тырысады. Еділден ауған қалмақпен келіссөзге келіп, тым құрыса олардың Жоңғарға еркін өтіп кетуіне мүмкіндік беру жөніндегі Абылай түйінінің аржағында шығыстағы ұлы көршімен болашақтағы қарым-қатынасты ойлау жатыр. Жоңғардан азат етілген шығыстағы жерлерге қазақ ауылдарын апарып түпкілікті қоныстандыру да Абылай саясатының тереңдігін, кемеңгерлігін айқын көрсетеді. Оның әрбір іс-әрекеті қазақ халқының бүтіндігін, елі мен жерінің тұтастығын сақтауға бағытталды. Билікке таласқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханды өлтіргенде де Абылай ел билігін ойлап қынжылып, Төле бимен тізе қоса қимылдап, бұзық сұлтанды жазаға тарту жағында болады.Абылай соғыс жағдайына сай қол астындағы елде, әсіресе, әскер ішінде қатаң тәртіп орнатты. Сондықтан да хан бастаған жауынгерлердің ел-жұрты мен ата мекенін қорғау рухы жоғары, ұзақ жорықтарға шыдамды, шайқас даласында тегеуріні қатты болған. Абылай сан жағынан әлдеқайда басым жаумен шайқасудан еш тайынбаған және көбіне үстем шығып отырған. Абылай қазақ хандығының күшін біріктіріп, әскери жағынан қуатты мемлекетке айналдырды.

1771 жылы жасы жеткен Әбілмәмбет хан дүние салды. Қалыптасқан дәстүр бойынша Орта жүздің ханы болып не Әбілмәмбеттің інілерінің бірі, не үлкен ұлы Әбілпейіз сайлануға тиіс еді. Алайда басты сұлтандардың, старшындардың, Әбілпейіздің өз қалауымен үш жүздің басшы өкілдері Түркістанда Абылайды хан көтерді. Абылай іс жүзінде жалғыз Орта жүздің ғана емес, бүкіл Қазақ ордасының ұлы ханы болды.

Абылай Ресей мен Қытай империяларының арасында орналасқан Қазақ елінің геосаяси жағдайына икемделген саясат жүргізді. Қытай әскерлері жоңғарларды жойып, Орта Азия мен Қазақстанға ене бастаған кезде мұсылман елдерінің басын қосуға ұмтылып, Ауған шаһы Ахмад Дурранимен келіссөз жүргізді. Түркияға елшілік жіберу ниеті де болды. Қытаймен қатынас жақсара бастаған кезде орыс бодандығынан бойын тартып, патша әкімшілігінің шақыруымен хандық белгілерді қабылдау үшін 1779 жылы қазан айында Петропавл бекінісіне барудан бас тартты. Пугачев соғысы кезінде 3 мың әскерімен «Қасірет белдеуі» бойындағы орыс бекіністерін шапты. 
 
 
 
 
 
 
 
 

б)Абылайдың  саясатына қатысты  құпия мәліметтер

Абылай  ханның Ресейге тәуелді болмай, олармен  тең дәрежедегі одақтас мемлекеттің  ханымын дегенін дәлелдейтін генерал-поручик Иван Деколонгке, одан кейін генерал-поручик және губернатор Иван Реннедорфке жазған (1772 жылы 19 қыркүйекте) хатынан мысалға келтірейік:

«...Генерал  мырза, сізге айтарым, біздің Орда сіздің Ресейдей емес, өте шашыраңқы жатыр. Ұрыларды, бұзықтарды табу, ұстау тез  арада қолдан келмейді. Жеріміз өте  үлкен. Сол себепті кімнің қайда  көшіп жүргенін білу мүмкін емес.

Қытайдың  Богдо ханына мен өз талабымды  айтып былай дедім: «Қандай күші бар мемлекет болса да егер бізге  қарсы шықса немесе дөрекілік  білдірсе, онда біз оларға қарсы  тұра аламыз». Егер де Қытайдан көмек  сұрай қалсақ, ол ешуақытта көмек  беруге дайын еместігін білдірді.

Осыған  байланысты, егер де бізге біреулер көз алартып, соғыс ашу қаупі  бола қалса, онда сіз бізге әскери көмек беруге дайынсыз ба? Осы туралы императорға жеткізіп, маған жауабын хабарласаңыз.

Генерал мырза, сізден маған 1000 немесе 500, болмаса 300 әскери адамдарды уақытша беруіңізді сұраймын. Ол біздің ішіміздегі ұрыларды ауыздықтап, тыю үшін керек.

Ұрыларды  ұстап, жазаласақ, онда олар сіздерге де, біздерге де жаманшылық жасай алмауы тиіс. Екі генералитет келісімге  келуіміз керек Мен сіздің әскерді  алысқа апармаймын. Бес күн ұрылармен  бірге болады. Ол жерге мен өзім барамын немесе балаларымның біреуін  жіберемін. Содан кейін оларды қару-жарақтарымен, киімдерімен өз елдеріне апарып саламыз. Бұл мәселені императорға жеткізбей-ақ өзіміз шеше аламыз ғой Әскер берсеңіздер  де, бермесеңіздер де маған хабар  беріңіздер. Соңында сізге көп  жыл денсаушылық тілеуші - Абылай хан. Сенімді болу үшін өз мөріммен растаймын».

Елде  тәртіп орнатпаса, старшындардың өзара  бейбіт өмір сүрулері мүмкін еместігін  Абылай хан түсінді.

Абылай  ханға Ресейдің канцлері, Орынбор  және Сібір губернаторлары сенімсіздік  білдіріп, үнемі оның ордасына жансыздарын  жіберіп, бақылап отырған. Оның дәлелі ретінде 1760 жылы қаңтар айының 20-сы күні Омбыдан Брегадир Фонфрауендорфтан полковник Лестокқа жіберілген хатпен таныссақ, көп құпияға қанық боларымыз  анық. 

«Құпия  хат»

Қырғыз-қайсақтың  жерінде мына жағдайларды барлап білу қажет:

1. Олардың  жасырын әскерлері қай жерлерде  орналасқан, қандай мекенде, саны  қанша, Ресей жерінен қашықтығы  қанша?

2. Оның  тұрақты әскері бар ма? Қанша,  қай жерде? Оның бас старшындары  кім?

3. Абылай  сұлтанның негізгі мақсаты не? Негізгі басшылары кім? Менің  жіберген хатыма жауап болмады.  Ол хат кімнің қолына берілген?

4. Ресейге  шабуыл жасайтын әскерлері бар  ма? Шабуыл жасау ойлары бар  ма? Егер болса, не үшін?

5. Қытайды  жақтайтын қырғыз-қайсақтар немесе  басқа халықтар бар ма? Қанша?

6. Қырғыздардың  басқадай бөтен ойлары бар  ма? Көрші елдермен қарым-қатынастары  бар ма? Соғыс қаупі туып тұрған  жерлері жоқ па?

7. Бұқара, Қашғар, Жәркент, Ташкент, Түркістан,  тағы басқа да жерлермен ұрыс-керістері  бар ма? Олар өзара тату болса,  тез арада олармен ымыраласуға ниеттері бар ма?

8. Жазда  Абылай сұлтан сырт жаққа, Көкшетау  жағына көшіп бармақшы. Ол қайда  барады, әрі қарай басқа жерге  бармай ма?

9. Батырларды  сыртынан бақылау керек.

10. Қабылан  сұлтан Орынбордан жіберілген  аудармашы Гуляевты қысымға алыпты. Ресей туралы ойын білу керек. Олардың қулықтарын ешкім байқамады ма? Абылай сұлтан, Күлсары батыр, тағы басқаларды бақылауды өте құпия түрде жүргізу керек». 
 
 
 
 
 

Қорытынды

Абылайдай дана патша әр елде болған жоқ. Кішігірім  жауларды есепке алмағанда үш алыппен (Ресей, Жоңғар, Қытай) ортақ тіл табысу ол заманда ерен сабырлылық, білімділік, қайраттылық, жігерлілік, парасаттылық, терең ойшылдықты тілейді. Бір сөзбен айтқанда, ақылды дипломат болу керек. Сонымен Абылай ханның ХҮІІІ ғасырдың 70-жылдарындағы сыртқы саяси қызметі Қазақ мемлекетінің бірлігін уақытша қалпына келтіруге, оның халықаралық аренадағы жағдайының нығаюына жеткізді. Абылайға дейін де, одан кейін бірде-бір қазақ ханының мұндай шексіз билігі болған емес. Бұл ең алдымен оның билігінің сөзсіз құдыреттілік сипатына байланысты еді. Ш.Уәлиханов былай деді: «құрмет (ханға) әлдебір мистикалық сипатта болды...Бұл хан уақыт қастерлі еткен еркін жеңілдіктерге қарсы рақымсыздықпен  әрекет ете отырып, өз әрекеттеріне ұрпақтары оны әулие деп санайтындай сипат бере білді». Көреген саясатшы және шебер дипломат Абылай өзіне ергендердің сүйіспеншілігіне және қарсыластарының құрметіне лайық бола білді. Бұған ханның жеке қасиеттері де едәуір дережеде себепші болды. Текті әулеттен шыққанына қарамастан, балалық шағында  оның  бақташы да, түйеші де болуына,жоңғарларға қарсы соғысқа қатардағы жасақшы ретінде  қатысуына және шайқаста батыр атағын алуына тура келді

Абылай  мұсылманша жақсы сауатты болды, оқып, жаза білді. Ол сирек кездесетін саясатшы, қолбасшысы және дипломат болды. Дегенмен де, ол тарих көшінөзгерте де, көшпелі өркениеттің бұрынғы күш – қуатын қайтадан келтіре де алмады. Ол қайта түлеткен біртұтас Қазақ хандығы ханның өзі қанша өмір сүрсе, сонша өмір сүрді. 1781 жылы шамамен 70 жасында Абылай Ташкенттен Түркестанға келе жатқанда дүние салып, Қожа Ахмет Иасауи кесенесіне жерленді. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Қазақстан  тарихы. Энциклопедия 3-том

2.Қазақстан тарихы. Чапай Мусин