Қазақстан Республикасындағы электр тогын өндіру өнеркәсіптің даму проблемалары

Қазақстан Республикасындағы электр тогын өндіру өнеркәсіптің даму проблемалары

                                                Мазмұны:

I    Қазақстан энергетикасы

II  Қазақстан электр энергетикасының дамуының негiзгi кезеңдері

III Қазақстан энергетикасын дамытудың 1997—2000 жылдарға арналған бағдарламасы

IV «KEGOC» акционерлік қоғамы

Қорытынды: Электр энергиясын үнемдеу ең басты қажеттілік

Қазақстан энергетикасы — электр энергиясы мен қуатын өндiру және электрмен жабдықтау жүйесi; ұлттық экономиканың өндiрiстiк және әлеуметтік инфрақұрылымындағы маңызды сала әрi өнеркәсiптiң басқа салаларын дамытудың басты базасы.

Алғашқы электр станциялары

Кеңестiк билiк дәуiрiне дейiнгi кезеңде өндiргiш күштердiң даму деңгейi төмен болуы себептi оның энергетикалық базасы Қазақстанда тым кенже қалды. Деректер бойынша, қазақ жерiнде барлық электр станциялардың қуаты 2,5 мың кВт/сағ-тан аспаған, оларда жылына 1,3 млн. кВт/сағ электр қуаты өндiрiлген.

Кен кәсiпорындарына қызмет көрсету үшiн ұсақ локомобильдi немесе екi тактiлi мұнай электр станциялары қолданылған. Успенск сияқты кенiштiң барлық электр қуаты 32 кВт болған, ал Спасск зауытында 455 кВт-тан аспаған. Тек 6 қалада ғана қуаты шағын қалалық электр станциялары болған.

Қарағанды алабындағы таскөмiр кенiшiнен алғаш көмiр өндiру 1856 ж. басталғанымен Қазақстанда отын өнеркәсiбi де нашар дамыды. 1917 жылға Қазан төңкерiсiне дейiнгi кезеңде мұнда 1182 мың т көмiр өндiрiлдi. Ленгiр қоңыр көмiр кенiшiн (1869 жылдан), Екiбастұз тас көмiр кенiшiн (1898 жылдан) және басқа кенiштердi қосқанда Қазақстанда төңкерiске дейiнгi 67 жылда 1,6 млн. т көмiр өндiрiлген. 1900 — 18 ж. Ембi мұнай кенiшiнен 1377 т мұнай, соның iшiнде Доссор кенiшiнде (1911 жылдан) 1332 т мұнай өндiрiлген.

Кеңестiк дәуiрдiң бас кезiнде қабылданған ГОЭЛРО жоспарының (1920) елдi электрлендiрудегi экономикалық және саяси мәнi зор болды. Бұл жоспардың Қазақстанға да тiкелей қатысы бар. Онда Сiбiр темір жолы бойындағы iрi сауда-өнеркәсiп орталықтарының қатарында Петропавлды, Ертiс өзенінiң бойындағы Павлодар ауданын бiрiншi кезекте, ал Дала өлкесiн екiншi кезекте электрлендiру, Павлодарда қуаты 15 мың кВт электр станцияларын салу межеленген. Осы жоспарға сай 1925 ж. Қарсақбай электр станцияларының құрылысы басталып, 1928 ж. мұнда мыс қорыту зауыты iске қосылды. Осы жылы Жоғ. Харуиз СЭС-i пайдалануға берiлiп, соның негiзiнде Риддер қорғасын зауыты iске қосылды.

1925 — 26 ж. Доссорда мұнайдың 41,2%-ы, Мақатта 87,8%-ы электр қуатын қолдана отырып өндiрiлдi. Осы жылдары мұнай оқпандарын бұрғылау және мұнайды барлау үшiн КСРО-да тұңғыш рет электр қуаты қолданылды. Қазақстандағы отын-энергетика қорларды iздестiру жұмыстарының нәтижесiнде көмiр мен мұнайдың iрi кенiштерi табылды. Қазбалы отын қорлары бойынша Қазақстан Кеңес Одағында екiншi орынға шықты.

Қазақстан электр энергетикасының дамуының негiзгi кезеңдері

Жалпы электр станциялары қуатының артуына, электр қуатының өндiрiлуiне, экономиканы электрлендiру деңгейiне жасалған талдау негiзiнде кеңестiк дәуiрдегi Қазақстан электр энергетикасының даму жолын негiзгi үш кезеңге бөлуге болады:

Бiрiншi кезең 1918 — 45 жылдарды қамтиды, бұл кезеңде сол уақыттың өлшемi бойынша iрi электр станциялары салынып, алғашқы энергетикалық тораптар пайда болды.

Екiншi кезеңде (1946 — 58 ж.) аймақтық электр станцияларында электр қуатын бiр орталықтан өндiру күрт артты, алғашқы энергетикалық жүйелер құрылды.

Үшiншi кезеңде (1959 — 90 ж.) республиканың энергетикалық базасы жедел қарқынмен дамып, аймақтық энергетикалық жүйе қалыптасты.

Сөйтiп, Қазақстан өзiнiң электр қуаты жөнiндегi мұқтаждарын толық қамтамасыз ететiн әрi оны өзге елдерге шығаратын ахуалға жеттi. Бұл кезеңде Алматыда, Қарағандыда, Петропавлда, Жамбылда, Шымкентте, Павлодарда iрi аймақтық су электр станциялары (АСЭС) салынды. Ертiс өзенінде Өскемен және Бұқтарма су электр станциялары (СЭС), Iледе Қапшағай СЭС-i жұмыс iстедi. Аса iрi Ақсу АСЭС-ы Екiбастұз кенiшiнiң арзан көмiрiн пайдаланды.

1990 ж. КСРО экономикасының құлдырауы қарсаңында республика электр станцияларының қуаты 18 млн. кВт-тан асты, ал Қазақстанның жалпы электр энергиясын тұтынуы 104,8 млрд. кВт/сағатты құрады, оның 87,4 кВт/сағаты меншiктi электр станцияларында өндiрiлдi.

1990 ж республикада 131,5 млн. т көмiр, 25,5 млн. т мұнай мен газ конденсаты және 6,8 млрд. м3 газ өндiрiлдi. Өндiрiлген көмiр мен мұнайдың едәуiр бөлiгi республикадан тысқары шығарылды.

1990 ж. басқа елдерге 10 млн. т кокстелетiн және 46,6 млн. т энергет. көмiр (42,9%), 21 млн. т мұнай мен газ конденсаты (82,4%) шығарылды. Республиканың отын балансындағы газдың үлесi 15% болды.

1990 ж. республиканың ұлттық табысындағы үлестi энергия сыйымдылығы 1 сомға шаққанда 4,01 кг болды, мұның өзi өзге одақтас республикалармен салыстырғанда 28%-ға көп.

Қазақстан электр энергетикасы 1991 жылдан дағдарысты жағдайды бастан кешiрдi. Республиканың қолданыстағы энергетикалық қуаты 1990 жылдың басында 17000 мВт-қа жуық болса, 1998 ж. ортасына қарай бұл қуат 10000 мВт-қа дейiн қысқарды.

2000 жылдың қорытындысы бойынша электр қуатын тұтыну көрсеткiшi 8560 мВт-қа дейiн төмендедi. Қазақстан энергия өндiрушi қуаттардың тапшылығы және артық электр қуаты бар аймақтардан оны жеткiзе алатын электр желiсiнiң жоқтығы себептi оңтүстік және батыс аймақтар үшiн электр қуатын сырттан алды.

ҚР Үкiметi 1996 ж. электр энергетикасының қуат өндiрушi және электр тораптары активтерiне мемлекеттік монополияны реформалау, сөйтiп электр қуатының бәсекелi рыногiн жасау қажеттiгi туралы шешiм қабылдады. Осы мақсатта электр энергетикасын құрылымдық жағынан қайта құрудың үкiметтiк бағдарламасы әзiрлендi. Бұл бағдарламаны iске асыру электр энергетикасының бәсекелi бөлiгiн (электр қуатын өндiру және оны тұтыну) табиғи монополистерден ажыратып алу (электр энергиясын беру және бөлу) қамтамасыз етiлдi. Iрi электр ст-лары (МАЭС) инвесторларға сатылды, ал аймақтық жылу электр станциялары (ЖЭО) жергiлiктi басқару органдарының меншiгiне берiлдi. 1120, 500 және 220 кВ кернеулi негiзгi тораптардың активтерi негiзiнде Электр тораптарын басқару жөнiндегi қазақстандық компания («КЕGOC» ААҚ), 110 — 35, 6 — 10 және 0,4 кВ кернеулi аймақтық электр тораптары негiзiнде бөлу электр тораптық акционерлік компаниялары (АЭК АҚ) құрылды.

Қазақстан энергетикасын дамытудың 1997—2000 жылдарға арналған бағдарламасы

Бұл саланы одан әрi дамытудың 1997 — 2000 жылдарға арналған бағдарламасында электр қуаты рыногiн ұйымдастырудың мынадай үлгiлерi көзделдi:

ақырғы тұтынушыға жеткiзiлетiн электр қуатының бағасы бойынша бәсеке;

бiрыңғай электр қуаты рыногiнiң екi деңгейде (көтерме сауда және бөлшек сауда) болуы;

электр қуатымен сауда жасауды ұйымдастыру;

рынок субъектiлерiнiң аймақаралық («КЕGOC» ААҚ), аймақтық және жергiлiктi (БЭК-тер) деңгейдегi тораптар бойынша электр қуатын тарату және бөлу қызметтерiн көрсету жөнiнде шарттар жасасу.

Осы үлгiнiң енгiзiлуi екi жақты мерзiмдi келiсiмшарттар рыногiн құруға мүмкiндiк бердi. Бiр орталықтан диспетчерлiк басқару жүйесi қайта құрылды, ол электр қуатын бәсекелi (электр қуатын өндiру мен тұтыну) және монополиялы (электр қуатын тарату және бөлу) бөлiктерiнiң бөлiнiсi жағдайында жұмыс iстеуге бейiмделдi, сондай-ақ, электр қуатының сапалық көрсеткiштерi, атап айтқанда, электр тогының жиiлiгi жақсартылды.

Электр энергетикасы секторын реформалау бағдарламасын дәйектiлiкпен iске асыру нәтижесiнде 2000 жылдан бастап оң өзгерiстерге қол жеткiзiлдi: екi жақты мерзiмдiк (форвардтық) келiсiмшарттар рыногi құрылып, жұмыс iстей бастады.

Қазақстанның электр энергетикасы секторының бастапқы экспорттық әлеуетi 2001 жылдың басында 500 — 1000 мВт деп бағаланды. Мыс., Екiбастұз АЭС компаниясы 2001 жылдан Ресейге (Омбы қаласының маңына) 300 мВт электр қуатын экспортқа шығара бастады.

2030 ж-ға дейiн электр энергетикасын дамыту бағдарламасы шеңберiнде Қазақстанның электр энергетикасы жөнiнен тәуелсiздiгiн қамтамасыз етудiң 2005 жылға дейiнгi жоспары әзiрлендi.

Нарықтық экономика жағдайында электр энергетикасы секторындағы табиғи монополияның барлық құрылымдары уәкiлеттi орган (Энергетика және табиғи ресурстар министрлігі) тарапынан мемлекеттік бақылауға алынған. Электр қуатын тарату және бөлу жөнiндегi тарифтердi ҚР-ның Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестiктi қорғау жөнiндегi агенттiгi реттеп отырады. 2000 ж. 1 сәуiрде Тарифтер жөнiндегi бөлiмшеаралық комиссия «КЕGOC» ААҚ-ның аймақаралық деңгейдегi электр тораптары бойынша электр қуатын тарату жөнiндегi қызмет көрсетуiне арналған тарифтi есептеудiң жаңа әдiстемесiн қолданысқа енгiздi.

Электр энергетикасы секторындағы реформаларды тереңдетудiң 2000 жылдан басталған кезектi кезеңi Республиканың электр қуатының көтерме сауда рыногiн жетiлдiру тұжырымдамасына негiзделдi. Бұл тұжырымдамаға сәйкес электр қуаты рыногiнiң қазақстандық операторы құрылды, оған электр қуатын өндiру мен тұтыну процестерiн нарықтық жолмен басқару мiндетi жүктелген.

Меншік иелері

ҚР-ның электр энергетикасы секторын қайта құру негiзiнде электр энергетикасы нысандары түрлi меншiк иелерiнiң қолына көштi:

iрi электр станциялары шет елдiк компанияларға тиесiлi,

кернеуi 220 және одан жоғары кВ электр тораптарын басқару, диспетчерлеу, т.б. мәселелердi шешу мiндеттерi электр тораптарын басқару жөнiндегi қазақстандық компания — KEGOC-қа жүктелдi;

кернеуi 110 және одан төмен кВ электр тораптары бұрынғы энергетика жүйесi шеңберiнде таратушы электр компанияларының басқаруында;

электр қуатын өндiрушiлерден сатып алу және оны тұтынушыларға сату мiндетi Электр қуаты рыногiнiң қазақстандық операторына жүктелген.

Шикiзат көзi

Қазақстанда қазiр энергетика өнiмнiң 2/3-сiне жуығы ЖЭС-терде, қалған бөлiгi энергиясын СЭС-терде өндiрiледi. Қазақстанның батыс аймағында энергетикалық шикiзат көзi мұнай мен табиғи газ болғандықтан сұйық, газ тәрiздi және аралас типтi отынмен жұмыс iстейтiн станциялар дамытылған. Шығыс және оңтүстік аймақтарда әзiрге су қуатынан басқа меншiктi энергетика көздерi жоқ. Осыған байланысты оларда ядролық отын, тасымал мұнай, газ, көмiр пайдаланылады.

Электр қуатын тұтынудың есептiк деңгейлерiне жасалған талдау 1990 жылдан бастап он жылдық кезеңде электр тұтыну көлемi жалпы республикалық және солтүстік, батыс аймақтар бойынша 2 есе дерлiк, ал оңтүстік аймақ бойынша 3 есе дерлiк кемiгенiн көрсетедi.

Электр энергиясын тұтыну

Соңғы 2 — 3 жылда электр энергиясын тұтынудың азаю қарқынының баяулағаны байқалды, ал батыс аймақта ол өсе бастады.

2000 жылдың алғашқы жартысында республикада 27,4 млрд. кВт/сағ электр қуаты тұтынылған, мұның өзi 1999 жылдың осы кезеңiмен салыстырғанда 7,2%-ға көп. Электр қуатын өндiру мен тұтыну көлемiнiң өсуi негiзiнен Батыс және Солтүстік аймақтарда (Павлодар-Екiбастұз өңiрiнде) байқалды. Қазақстанның Оңтүстік аймағында (Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қызылорда облыстары) жеткiлiктi бастапқы энергетикалық қор жоқ болғандықтан оның электр энергетикасы тасып әкелiнетiн көмiрге, сырттан әкелiнетiн газ бен мазутке негiзделген.

Бұл аймақтағы электр қуатының негiзгi көздерi — Жамбыл МАЭС-i, Шымкент ЖЭО-1, Алматы ЖЭО, Қапшағай СЭС-i. Мұндағы тапшылық Солтүстік Қазақстанның ОЭС-ы, 220 — 500 кВ электр тораптары бойынша Орта Азия республикаларынан әкелiнетiн электр қуаты есебiнен өтеледi.

2000 ж. 15 маусымнан бастап Қазақстанның Бiрыңғай энергетикалық жүйесiнiң (БЭЖ) Солтүстік бөлiгiнде Ресейдiң БЭЖ-iмен қатарласқан жұмыс қалпына келтiрiлдi, ал 2000 ж. қыркүйектен Қазақстанның БЭЖ-i Ресей мен Орта Азияның энергетика жүйесiмен қатарлас жұмысқа көшiрiлдi. Қазiр Қазақстанның барлық облыстарында аймақтық электр тораптары компанияларымен қатар көптеген делдалдар (трейдерлер) тұтынушыларды электр қуатымен жабдықтайды. Қазақстанның электр тораптарының қазiргi құрылымында 1150, 500 және 220 кВ-тық кернеулi жоғары класты жүйе құраушы негiзгi тораптардың ұз. тиiсiнше 1423 км, 5470 км және 17900 км. Аймақтық және жергiлiктi тораптардың көрсеткiштерi мынадай: 110 кВ — 42000 км, 35 кВ — 61500 км, 6 — 10 кВ — 199400 км және 0,4 кВ — 115500 км.

Республика экономиканың отын-энергетикалық қорының қажеттiгiн анықтау кезiнде өнеркәсiптiң түрлi салалары мен әлеуметтік аяда қуат үнемдейтiн 100-ге жуық технология мен шаралар ескерiлдi.

Қазақстан өзендерiнiң су энергетика әлеуетi 200 млрд. кВт/сағ, ал пайдалануға экономикалық тиiмдi су-энергия қоры 23 — 27 млрд. кВт/сағ деп бағаланды. Қазiргi кезде гидравликалық энергияның экономикалық әлеуетiн пайдаға асыру деңгейi небәрi 20%-ды құрайды.

Жел қуатын пайдалану, үшiн Жоңғар қақпасы ауданында (100 — 110 млрд. кВт/сағ), Маңғыстау тауларында (100 — 140 млрд. кВт/сағ), т.б. аудандарда қолайлы жағдайлар бар. Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстарының аумағында негiзiнен жылытуға және ыстық сумен қамтамасыз етуге жарамды геотермиялы су қорлары анықталды. Жер асты суын пайдалану жылына 1 млн. т шартты отын үнемдеуге мүмкiндiк бередi. Республикада күн энергиясы мен биомассаның да белгiлi бiр әлеуетi бар. Энергияның мұндай әдеттен тыс көздерiнiң техникалық әлеуетi 13 млрд. кВт/сағатқа бағаланып отыр, соның iшiнде жылына 5000 — 6000 сағатты қамтамасыз ететiн кепiлдi қуат — 380 мВт. Энергия өндiрiмi 1,9 — 2,3 млрд. кВт/сағ.

«KEGOC» акционерлік қоғамы (ағылш. Kazakhstan Electricity Grid Operating Company — электр желілерін басқару жөніндегі Қазақстан компаниясы) — «Қазақстан Республикасының электр жүйелерін басқаруды құрылымдық қайта құру жөніндегі кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1996 жылғы 28 қыркүйектегі № 1188 қаулысына сәйкес құрылды.

«KEGOC» АҚ-ның бастапқы мемлекеттік тіркелу күні 1997 ж. 11.07.

«KEGOC» АҚ-ның құрылтайшысы Қазақстан Республикасының Үкіметі болып табылады. «Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 28 қаңтардағы № 50 жарлығын іске асыру жөніндегі шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 23 ақпандағы № 1117 қаулысына сәйкес «KEGOC» АҚ-ның мемлекеттік акциялар пакеті «Самұрық»

«Мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі Қазақстан компаниясы» АҚ-ның жайғастырылатын акцияларын төлеуге тапсырылады.

«Электр энергетикасы туралы» Қазақстан Республикасының Заңына, «Қазақстан Республикасының электр энергетикасында нарықтық қарым-қатынастарды одан әрі дамыту шаралары туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 18.02.2004ж. № 190 қаулысына, Қазақстан Республикасы Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің 27.08.2004ж. № 198 бұйрығына сәйкес «KEGOC» АҚ Қазақстандағы біртұтас электр энергетикалық жүйенің (бұдан әрі- Қазақстан БЭЖ) Жүйелік операторы болып тағайындалды, негізгі міндеттері мемлекеттік саясат шеңберінде қазіргі техникалық, экономикалық, экологиялық талаптарға тиісті Қазақстан БЭЖ-нің бірқалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз ету және Ұлттық электр торабын сенімді басқаруды жүзеге асыру болып табылады.

Атқаратын қызметі

Қоғам Қазақстан Республикасындағы біртұтас электр энергетикалық жүйенің Жүйелік операторы болып мынадай қызмет түрлерін жүзеге асырады:

        шартқа сәйкес электр энергиясын ұлттық электр торабы бойынша жеткізу жөніндегі электр энергиясының көтерме рынок субъектілеріне қызмет көрсету, оның техникалық қызметтелуін қамтамасыз ету және пайдаланымдық әзірлікке қолдау жасау;

        шартқа сәйкес Қазақстан Республикасындағы біртұтас электр энергетикалық жүйенің жұмыс режимдеріне орталықтан оралымдық-диспетчерлік басқаруды жүзеге асыра, нақты баланстардың жасалуы мен электр энергиясын өндіру-тұтынудың тәуліктік кестесін құруды қоса отырып, техникалық диспетчерлеу жөніндегі электр энергиясының көтерме рынок субъектілеріне қызмет көрсету;

        Қазақстан Республикасындағы біртұтас электр энергетикалық жүйенің жұмыс сенімділігін қамтамасыз ету;

        электр энергиясының көтерме рынок субъектілеріне электр энергиясын реттеу және резервілеу, электр энергиясының өндіру-тұтынуылуын теңгерімдеуді ұйымдастыру жөніндегі қызметтер көрсету;

        электр энергиясының көтерме рынок субъектілеріне электр энергиясының теңгерімсіздіктерін табиғи реттеу жөніндегі қызметтер көрсету;

        электр энергиясының теңгерімсіздіктерін одан әрі қаржылай реттеуді Қазақстан Республикасының заңнамасы белгілеген ретпен жүзеге асыру;

        электр қуатының оралымды резервтерінің қажетті көлемдері мен құрылым әзірлігін қамтамасыз ету, активтік және реактивтік қуатты реттеу үшін, энергожүйесін қорексіз күйінен іске қосу бойынша электр энергиясының көтерме рынок субъектілерінен қосалқы қызметтерді сатып алу;

        электр энергиясының теңгермелі рыногының шынайы уақыт түзімінде атқарымдануын және жүйелік пен қосалқы ісметтер рыногын ұйымдастыруды жүзеге асыру;

        қатарлас жұмыс түзімдерінің орнықтылығын басқару және қамтамасыз ету жөнінде шектес мемлекеттердің энергожүйелерімен өзара іс-қимыл жасау;

        біртұтас ақпараттық жүйені, электр энергиясының автоматттандырылған коммерциялық есеп жүйесін, электр энергиясының барлық көтерме рынок субъектілеріндегі реле қорғанышы мен апатқа қарсы автоматиканың түйіндес құрылғыларын құру жөнінде техникалық және әдістемелік басшылықты жүзеге асыру;

        электр энергиясының көтерме рыногы субъектілерін ұлттық электр торабына шығу үшін теңдес шарттарды қамтамасыз ету;

        Қазақстан Республикасы электр энергиясының көтерме рыногына қатысушыларды коммерциялық және өзгедей заңмен сақталатын құпияны құратын мәліметтерді қозғамайтын ақпаратпен қамтамасыз ету;

        электр станцияларындағы, қосалқы станциялардағы негізгі жабдықтардың, электр жеткізу желілерінің, реле қорғанышы мен апатқа қарсы автоматика құрылғыларының, технологиялық басқару жүйелерінің жөндеуге шығарылуын және олардың жұмысқа әзірлігін қамтамасыз етуді мақұлдастыру;

        гидроэлектр станцияларының жұмыс түзімдерін олардың су-шаруашылық теңгерімдері мен Қазақстан Республикасындағы біртұтас электр энергетикалық жүйе жұмысының түзімдерін ескере отырып жасақтауға қатысу;

        электр энергиясының теңгерімдерін ұзақ мерзімдік болжаудың жасақталуын жүзеге асыру;

        Қазақстан Республикасындағы біртұтас электр энергетикалық жүйесінде нормативтік электр тогы жиілігін ұстап тұру мақсатында электр энергиясының шектес мемлекеттер энергожүйелерімен ағындарының шарттасу шамаларын қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ электр энергиясының көтерме рыногы жаба алмайтын теңгерімсіздік туындаған кезде технологиялық және өндірістік мұқтаждықтарға арналған электр энергиясын сатып алу-сатуды жүзеге асыру;

        қосарлас (шунттаушы) электр жеткізу желілері мен қосалқы станциялардың жобалануы мен құрылысын мақұлдастыру.

Электр желілері

2010. 01.01. күнгі жағдай бойынша «KEGOC» АҚ балансында 310 электр жеткізу желісі көрсетілген.

Тізбек бойынша ұзындығы 24501,90695 шақырымды құрайды, оның ішінде:

1150 кВ — 4 дана, ұзындығы 1421,225 км; 500 кВ — 42 дана, ұзындығы 6420,0855 км; 220 кВ -203 дана, ұзындығы 15966,57245 км; 110 кВ — 34 дана, ұзындығы 558,668 км; 35–0,4 кВ — 27 дана, ұзындығы 135,356 км.

Жобалары

Осы уақытқа дейін «KEGOC» Акционерлік қоғамы стратегиялық маңызы бар бірнеше жоба ұйымдастырған. Ол жобалар қазіргі таңға дейін жалғасын тауып, басқа да жобалармен толықтырылып жатыр. Мысалы 2009 жылға дейін созылған «ҰЭТ-ны жаңғырту» жобасы; «Қазақстанның Солтүстік-Оңтүстік транзитінің 500 кВ екінші электр жеткізу желісін салу» жобасы (2010 жылы аяқталды), күні бүгінге дейін «ҰЭТ-ны жаңғырту, II кезең»; «Мойнақ ГЭС қуатын беру»; «Кернеуі 500, 220 кВ желілерді Қазақстанның ҰЭТ-на қосумен 500 кВ Алма ҚС-ны салу»; "Балқаш АЭТ қуатын беру"; "220 кВ ОБТҚ-Осакаровка ӘЖ-ны қайта құру»; «Павлодар энергия торабының Қазақстанның БЭЖ-мен байланысын күшейту» атты жобалар іске асырылуда.

                                        Қорытынды

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың ең басты көңіл бөліп отырған мәселелерінің бірі – электр энергетикасын үнемдеу. Бұл мәселе Үкіметтік деңгейде бірнеше рет талқыланды. «KEGOC» компаниясының басшысы Алмасадам Сатқалиев те елімізде электр қуатын тұтынуда бей-берекетсіздіктің орын алғанын жасырмай айтуда. Мәселен,  2005 жылы Қазақстанда 68,13 миллиард кВат-сағ электр қуаты тұтынылса, 2006 жылы 71,7 млрд. кВат-сағ тұтынылған. Осы қарқын сақталса 2010 жылы 95 млрд. кВат-сағ, 2015 жылы
117 млрд. кВат-сағ электр қуаты қажет болады екен. Ал еліміздегі электр қуатын өндіретін кәсіпорындар мұншама қажеттілікті өтеуге қабілеті жетпейді.

Сондықтан да Кәрім Мәсімов Үкіметі елімізде жаңа электр стансаларын салып, қуат көзін үнемдеуге барынша мән бере бастады. Десек те, жаңа электр стансасын салу оңай шаруа емес. Оған қыруар қаражат қажет. Сол үшін де таяу болашақта электр қуатын үнемдеу күн тәртібінде өткір тұратын түрі бар. Кейбір дерек көздері бойынша, электр қуатын ысырапсыз пайдалануда Қазақстан, Ресей, Украина үнемсіздердің алғы шебінде келе жатыр екен. Мәселен, бізде ішкі жалпы өнімнің 1 долларын өндіруге 2,8 киловатт-сағат электр қуатының жұмсалатындығын мамандар есептеп шығарған. Ал осы көрсеткіш Жапонияда бар болғаны – 0,22, Ұлыбританияда – 0,23, Германияда – 0,27, АҚШ-та – 0,30, Түркияда – 0,56, Қытайда 1,22 киловатт-сағатты құрайды. Яғни, дамыған елдердің көрсеткіші бізбен салыстырғанда 7-8 есе төмен. Неге біз электр қуатын есепсіз көп шығындаймыз? Өйткені өндірістің сан түрлі салаларындағы тауарларды өндіруге, өңдеуге пайдаланылатын құрал-жабдықтар заман талабына сай келмейтіндіктен оған электр қуаты мейлінше көп кетеді. Бұл бізде ғана емес, Кеңес өкіметінің «шекпенінен» шыққан Армения, Беларусь, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан сияқты елдерге де тән мәселе.
Электр, жылу және басқа да қуат түрлерін үнемдеу дамыған елдерде өмір сүретін әрбір тұрғынның қанына сіңісті болған дағды. Өйткені, өркендеген елдерде ең алдымен мемлекеттің өзі бұл мәселеге барынша мән беріп, осыған қол жеткізудің заңды құжаттарын жан-жақты жетілдірген, халықты үнемдеуден ұтатындай жағдайға жеткізген. Шетелдерде бұрыннан қалыптасқан осы үнемдеу мәселесіне енді Қазақстан Үкіметі де көңіл бөле бастады. Басқаны былай қойғанда, қуат көздерін есептейтін есептеу құралдарын жаппай қолданудың өзі үнемдеуде елеулі табыстарға жеткізді. Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің мәліметі бойынша, есептеу құралдарын орнату нәтижесінде электр қуаты, суық және ыстық су бойынша үнем 40 пайызға дейін жетсе, жылу бойынша 20 пайызға жеткен.

Бүгінде Қазақстан ғана емес, бүкіл дүниежүзі табиғи отындарды мейлінше үнемдеп пайдалануға қатты көңіл бөліп отыр. Кеңес заманында қуат көзінен ешкім таршылық көрмегендіктен қарапайым отын көздерін қалауынша пайдаланып, оны үнемдеу жағына көп мән берілмеді. Несін жасырайық, қазіргі кезде кейбіреулер электр қуатын үнемдеу турасындағы ұсыныстарға күле қарайды. Дейтұрғанмен, бір ғана Алматы қаласының тұрғындар тұтынатын қуат көздерін үнемдеуге ден қояр болсақ, 25-30 пайыз энергияны ысырап қылмауға болады екен. Мұны мамандар да дәлелдеп отыр. Осыдан қарап-ақ қуат көзін үнемдеудің еліміз үшін қаншалықты пайдалы екенін байқауға болады.
Қалай десек те, есептеуіш құралдар қуат көзін үнемдеп пайдалануда үлкен маңызға ие. Осы ретте елімізде заман талабына сай есептеуіш құралдарын шығаратын «Сайман» зауыты көптеген жұмыстар атқаруда. «Сайман» компаниясының инженер-конструкторлары жылу мен табиғи газды, электр қуаты мен суды бір мезетте есептеп беретін күрделі есептеуіш кешендерін жасауда алда келеді. Тұрғындардың басым көпшілігі осы компанияның жасаған құралдары сапалы әрі икемді екенін жасырмайды. Себебі электронды электр санауыштары арқылы тұрғындардың бір ай ішінде қанша электр тогын пайдаланғанын жұмыста отырып-ақ компьютер арқылы білуге болады. Бұрынғыдай ай сайын тексеріп, жергілікті жұртшылықтың мазасын алмайды. Сондай-ақ, бұл жерде санауыштардың қайда тұрғаны маңызды емес, мүмкін ол электр санауыштары 100 шақырымда тұрған шығар, мүмкін ол одан да алыс… бірақ маңыздысы ол емес, ең бастысы, оны электр мамандарының бір орталықта отырып, бақылауында. Тіпті бұл жүйе үлкен кәсіпорындар үшін де тиімді. Әрі электр санауыштарын шығаратын зауыт көп елдерде жоқ. Ресейде мұндай үш-ақ зауыт бар. Біздікін қосқанда ТМД елдерінде төртеу болады. Және де «Сайман» компаниясы шығарып жатқан құрылғылар сапасы жағынан басқалардан кем емес. Керісінше, бағасы мен сапалылығы жөнінде көш ілгері.

Әрине кез келген кәсіпорынның өзіндік проблемалары, қиыншылықтары болатыны сөзсіз. Мәселен, Қазақстанда 4,5-5 млн. санауыш бар. Оны ақшаға шаққанда қанша болатынын өздеріңіз де сезіп отырған шығарсыздар. Ауыл-ауылға, облыс-облысқа түгелімен жеткенше, қаншама қаражат қажет. Мұндай жауапты жұмысты «Сайман» компаниясының басшылары: «Егер Үкімет қолдаса біз өз жұмысымызды одан әрі нығайтуға, күшейтуге ден қояр едік» дейді. Сондай-ақ, бүкіл ақпарат жиналатын орталық арқылы электр қуатын үнемдеп қана қоймай, энергетик мамандардың жұмысын жеңілдетуге де болар еді.
Елбасы үстіміздегі жылы ақпан айындағы Қазақстан халқына арнаған кезекті Жолдауында Үкіметке электр қуатын үнемдеу мәселесіне қатысты бірқатар тапсырмалар берген-ді. Жолдауда Президент «Бірден айтуымыз керек, арзан, бейпіл электр қуаты енді жоқ. Бәріміз қуат көзіне төленетін шығынды азайту үшін үнемдеуіміз керек» деген болатын. Бұл бағытта Үкімет нақты бағдарлама қалыптастырып, жұмысты бастап кеткенін жақсы білеміз. Осы ретте Үкімет басшысы Кәрім Мәсімовтың бас болыумен Алматыда электр қуаты төлемдерін дифференциралудың пилоттық жобасы іске аса бастағанын атап айтуға болады. Үстіміздегі жылдың 1 мамырынан бастап енгізілген жобада тұтынылған электр қуаты төлемдерінің жеке тұлғалар үшін екі түрі, ал заңды тұлғалар үшін үш түрі енгізілген-ді. Бұл дегеніңіз Алматы қаласының тұрғындары күндіз (таңғы 7.00-ден түнгі 23.00-ге дейінгі аралық) тұтынған әрбір 1 кВат сағат электр қуаты үшін 10,41 теңгеден төлесе, түнгі тарифте (түнгі сағат 23.00-ден таңғы сағат 7.00-ге дейін) 2,39 теңге төлеуі тиіс. Ал заңды тұлғаларға арналған тариф былайша тізбектеледі. Кәсіпорындар мен мекемелер күндізгі тариф үшін (таңғы сағат 7.00-ден кешкі 19.00-ге дейін) 1 кВат сағат электр қуатына 7,10 теңге шығындаса, кешкі қарбалас шақта (кешкі 19.00-ден түнгі 23.00-ге дейін) 15,12 теңге жұмсайды. Ал түнгі тариф бойыншы (түнгі 23.00-ден таңғы 7.00-ге дейін) 1 кВат сағат қуатына 2,11 теңгеден төлейді. Үкімет тарапынан ұсынылған бұл жоба халықтың электр қуатын үнемдеп, мөлшерлеп жұмсауына үйрететіні анық. Мұндай іс-тәжірибе Батыс елдерінде сынақтан өтіп, өз жемісін бергенін айта кетуіміз керек. Үкіметтің бастамасына қолдау көрсеткен «Сайман» зауыты бір тәулікте екі түрлі тарифті есептейтін санауыштарды шығарып, мәселенің оң бағытта шешілуіне мұрындық болып отыр. Есептеуіш құралдар ноу-хау технологиясының деңгейінде, асқан дәлдікпен жасалған.

Электр қуатына байланысты барлық ақпараттың бір орталыққа жиналуы компанияның қуат көзін үнемдеудегі мүмкіндігін арттырады. Электр қуатын өндіретін өндіріс ошақтары да отандық кәсіпорынның өнімін пайдаланып, оған барынша қолдау көрсетуде. Мемлекеттік сертификаттау сынынан сүрінбей өткен «Сайман» санауыштарын Қырғызстан, Өзбекстан, Әзірбайжан, Тәжікстан сынды көршілес елдер сатып алуда. Түркия болса, қазақстандық кәсіпорынның өнімін сынақтан өткізуде. «Сайман» зауытының қаржылық инвесторы болып табылатын «Жерсу» корпорациясы Марқакөлден ГЭС салып, еліміздің энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ерекше мән беріп отыр. Бұл жоба 2012 жылы аяқталмақ. Марқакөл ГЭС-нен өндірілген электр қуаты оңтүстік өңір мен Алматы қаласының қуат көзіне деген мұқтаждығын реттейтін болады.

   Әл Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті

       СӨЖ

Тақырыбы: Қазақстан Республикасындағы электр тогын өндіру өнеркәсіптің даму проблемалары

Дайындағандар: Мұңалшиева Гүлзада

  Мырзаянова Жұлдызай

  Омарова Толқын

  Тасболатов Тимур

  Төлегенова Гүлден

                                             Қабылдаған: Садуллаева.А.

                          Алматы қаласы 2012 жыл