Қазақстандағы көмір өндірісі

Әл-Фараби атындағы Қазақ  Ұлттық университеті

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

РЕФЕРАТ

Тақырыбы: Қазақстандағы көмір өндірісі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Орындағандар: Сагімбаева А.

                           Сейтжан М.

                                                                                                  Советхан Ж.

                                                                                                  Тургунов Ж.

                                                                                                  Чашабаева Қ.

                                                                                                  Ыбраева К.

                                                                        Тексерген:       Садуллаева  А.П.

 

Мазмұны                                                                                 

 

Кіріспе

 

1.1. Қазақстандағы көмір өндірісі

 

 

1.2. Павлодар-Екібастұз көмірі

 

 

1.3. Екібастұз көмірінің ерекшелігі мен қасиеттері

 

 

Қорытынды

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

         Экономикалық  дағдарыс  ғылымға    қатты  салқынын  тигізді. Күні  бүгінге  дейін  ғылымға  ішкі  жалпы  өнімнің  болмашы   мөлшері    ғана  бөлініп   келеді. Дегенмен   бұл - ғылым,  оның   ішінде   Қазақстан химиясы тоқырады деген сөз емес. Энтузиаст-ғалымдар   ізденістерін   үзбей  жалғастыра берді. Соның   нәтижесінде   Үкіметіміз  күні   бүгін он зауыт саламыз десе, солардың әлемдік базарда  бәсекелесіне  дес бермейтін өнімдер шығару  ісін ғылыми  негіздеп   бере  аламыз.

       Экономикадағы  жетекші салалар-мұнай, металл, көмір,тағы  басқа  минералдық   шикізаттар   өндірісі   өткен   14  жыл   ішінде  жарыса   дами  отырып, қосалқы  салаларға  да  жан   бітірді. Мұның   наақты   көрінісі   химия  өндірісін   дамыту  мақсатында   жол   картасы  аясында    арнайы   бағдарламалар, инвестициялық   жобалар   жасалды.Жалпы   бұл   саланы  дамыту  елімізге  үлкен   табыс  алып  келеді.Мысал   ретінде  көмір  өнеркәсібі  өткен   жылғы  ағыдағы   ақпарат  бойынша  105  миллион   тонна  ккөмір  өндірілді. Бұл  2007  жылғыдан  11,2  -ке    артық.Көмір  өндірумен  28  отандық  5  шетелдік   компаниялар   айналысады.Әлемнің  92 еліне  экспортқа   шығарады.Экспорт  бойынша   тау кен  өндірісі  үлкен   маңызға  ие. Үлесі 37-41

      Негізінде   көмір  1960   жылдары   жер   жүзіндегі   энергия   істеп   шығару қажеттілігінен пайда  болған. Көмірдің құрамына-көміртек, сутек, оттек және басқа элементтердің  қоспасынан тұратын күрделі   зат. Көмір-метаморфизм  үрдісінде   өсімдіктерден  түзілген  минерал.  Көмірдің  төменгі   сортына   қоңыр  көмір  мен   лигнин  жатады. Олар  құрамы  жағынан   шымтезекке    жақын   және   көміртектің   шамасы   төмен.  Көмірдің  ең   қатты  және  құрғақ  сорты — антрацит. Отын - қатты, сұйық, газ  түрінде  болады. Қатты отын көмірлер, ағаш, тағы басқа. Сұйық отын –  мұнай және оның өнімдері. Қазба  көмірдің төрт түрі бар. Бірінші  түрі – қоңыр көмір, тас  көмір, анкроцит, крафитті көмір. 1855 жылы жылы Қарағанды, 1869 жылы  Леңгір, 1895 жылы Екібастұз көмір  кен орындары іске қосылды.  Көмірдің геологиялық түрі 61 миллиард  теңге деп бағаланды. Қарағанды  көмір қорының 40 проценті кокс  шығаруға жарамды. 

      Екібастұз  кен орнының көмірінің қалыңдығы  160-180 метр. Мемлекеттік баланстағы 49 кеніштегі есептелген қорда 33,6 миллард тонна көмір бар. Майбөкен көмір кен орнында жылына 20-25 миллион тонна көмір өндіріледі. Екібастұз көмір бассейнінде 12 миллиард тонна көмір шоғырланған. Қарағанды аумағында республиканың 31,9 процент көмір шоғырланған.

Көмір – бұл адамзат  тарихында бірінші пайда болған жанылғы жер қазба байлықтарының  бірі болып табылады.

Көмір 1960 жылдары жер жүзіндегі  энергия істеп шығарудың жарымына жуығын құраған. Көмір, мұнай, газ сияқты органикалық заттардан тұрады.

Көмір құрамына кіретін көміртек, сутек, оттек сол сияқты аз мөлшерде азот, күкірт және басқа элементтердің  қоспасы кіретін қосылыстардан  тұратын күрделі зат. Көмір –  метеморфизм үрдісінде өсімдіктерден  түзілген минерал. Метеморфтылық деп – жоғары қысым мен жоғары температурада өзгеріске ұшыраған тау жыныстарын айтамыз. Көмір түзу үрдісінің бірінші сатысында түзілген органикалық зат – шымтезек. Көмір шымтезек түгелдей шөгінді қабатпен жабылып, қоршалған шөгінді нығыздалған деп аталады. Нығыздалған шөгінді шымтезектердегі ылғалды кемітеді.

Көмірді сұрыптағанда үш белгіге  сүйенеді. Тазалығы (құрамындағы көміртектің  мөлшерімен анықталады), түрі (құрамындағы бастапқы органикалық заттармен анықталады), сорты (метеморфизм дәрежесіне байланысты).

Көмірдің төменгі сортына  қоңыр көмір мен лигнин жатады. Олар құрамы жағынан шымтезекке жақын, және көміртектің мөлшері төмен, ылғалы жоғары болуымен сипатталады.

Көмірдің ең қатты және құрғақ сорты – антроцит. Оны  тұрғын үйлердің жылыту және тамақ  дайындау үшін пайдаланады. Торф –  көмірдің негізгі құрамы. Қалыңдығы  – 1 км, ұзындығы – 20 метрлік торф қабатынан 4 метр қалыңдықта қоңыр көмір пайда болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                  

 

 

                                Қазақстандағы көмір өндірісі

 

Қазақстанда көмір өнеркәсібінің  туу ХІХ ғасырдың ортасында жатыр. 1855 жылы Қарағанды, 1869 жылы – Ленгір, 1895 – Екібастұз көмір кен орындары іске қосыла бастады. Шағын рудниктер  мен заводтар және жергілікті халықтың қажеттілігін қамтамасыз ету үшін өлкеде кішігірім көмір кен орындары да пайдаланылады.

Халық шаруашылығын индустрияландыруға байланысты Қазақстанда көмір өнеркәсібі 30-шы жылдары Қарағанды бассейннің қарқынды игеру нәтижесінде кеңінен  дамыды. Қарағанды көмір бассейнінің  маңызды өсуіне себеп біріншіден оған жақын жерде мол темір, марганец және жез рудаларының дамуына  қолайлы жағдай тууы, екіншіден Қарағандының оның өнімін пайдаланатын Оралға, Еділ бойына және Орта Азияға жақын орналасуы.

Көмірдің геологиялық  қоры 62 млрд. Теңге деп бағаланды  және ол 3000 шаршы км тығыз қабатта  жатыр. Қарағанды көмір қорының 40%-і  кокс шығаруға жарамды.

Павлодар облысында келешегі мол Екібастұз көмір кен орны орналасқан. 1925 жылдар кезінде бұл  отын энергетикалық кен орны жұмысын  тоқтатты. Тек 1945 жылы Екібастұз бассейні іске қосылды. Көмір қабатының қалыңдығының 168-180 метрге жетуі, ал ұтымды тау-геологиялық  жағдай кенді ашық тәсілмен қазуға мүмкіншілік береді.

Қазақстан көмір қоры жөнінен  әлемдегі көшбасшы ондықтың қатарына кіреді. Мемлекеттік баланстағы 49 кеніштегі  есептелген қорда 36,6 миллиард тонна  көмір бар. Өткен жылғы ағымдғы  ақпарат бойынша 105 миллон тонна  көмір өндірілді. Бұл 2007 жылғыдан 11,2%-ға артық. Қарағанды мен Екібастұз,Шұбаркөл мен Торғай көмір бассейндерінде өнірілген өнім тек елімізде ғана пайдаланылып қоймай, экспортқа да шығарылады. Энергетика және минералды  ресурстар министрлігінің мәліметіне қарағанда, көмір өндірумен 28 отандық 5 шетелдік компания айналысады. Бұл  бассейіннің көмірі жоғары сапалы, жеңіл байытылады және арзан. Мамандардың  пікірі бойынша, келешекте Майбөкен көмір кен орнында жылына 20-25 миллион  тонна көмір шығаруға болады.

         1990 жылы елімізде 131 млн. тонна көмір өндірілсе, 1997 жылы өндірілген көмірдің көлемі 72,6 млн. тоннаны құрады. Ал 1990-1997 жылдары елімізде көмір өндіру деңгейі 44,6 пайызға дейін құлдыраған еді. Нарықтық экономикаға көшудің өтпелі кезеңінде көмір өндіру саласында мұндай дағдарыстың орын алуының өзіндік себебі бар. Біріншіден, одақ тарқа¬ғаннан кейін еліміздің отын-энергетика кешенінің (ОЭК) жұмыс істеу жүйесі өзгерді. Бұрын сандық көрсеткіш көмір өндірісінің басты сипаты болса, ендігі жерде көмір стратегиялық шикізат қорына айналды. Екіншіден, нарық заңдылықтары бойынша көмір кеніштері мемлекет меншігінен жеке және ұжымдық меншіктердің қарауына өткені белгілі. Нарықтық экономика талаптарына орай, көмір өндіретін кәсіпорындардың санын қысқарып, басқару қайта ұйымдастырылды, тиімсіз, залалды шахталар жабылғанын білеміз. Тәуелсіздік жылдары отын-энергетика кешенін өндіруде экологияға тигізетін әсері бірінші орынға қойылды. Осындай қиыншылықтарды бастан өткерген көмір өндірісі 1999 жылдың екінші жартысынан бастап өндіріс қарқыны қайта үдей бастады. Көмір өндіру көлемі 2000 жылы 74,8 млн. тоннаға өсті. Тәуелсіздік жылдары Қарағанды көмір алабында көмірді ашық және жерасты тәсілдерімен өндірудің арақатынасы айтарлықтай төмендеп, Екібастұз көмір алабының рөлі артқаны белгілі. Қазіргі таңда елімізде өндірілген көмірдің жалпы көлемінің үштен екі бөлігін Екібастұз кеншілері өндіруде. «Богатырь Көмір» және «Шығыс» кеніштерінде жаңа технологиялар мен заманауи техникалар енгізіліп, еңбек қауіпсіздігі артып, еңбекшілердің жалақысы жақсарғанын айтуға тиіспіз.

 

                                     

 

                             

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                             Павлодар-Екібастұз көмірі

 

Екібастұз көмір бассейні айтарлықтай қоры бар және көмір  тығыздығы жағынан әлемде алғашқы  орынға ие: 62 шаршы шақырым аудандағы  көмір қоры бір шаршы метрдегі 13 миллиард тонна немесе 74 миллион  тоннамен бағаланады. Көмірді ашық жолмен өндіру бойынша әлемдегі болашағы бар аудандардың бірі болып табылады.

      1948 жылы 50 құрылысшыдан тұратын отряд келіп, жаңа қала құрылысына алғашқы қазық қақты, болашақ көмір кесігінің шекарасы белгіленді.

     1954 жылдың желтоқсан айында мемлекетте Екібастұз көмірінің алғашқы эшелоны түсірілді, бұл жылына 3млн. тонна көмір беретін алғашқы көмір кесігінің қатарына енді. Екібастұз көмір бассейнінің өнеркәсіптік игерілуі осы кезден басталады. 1955 жылы Екібастұз кен орнынан көмірдің миллион тоннасы алынды.

         Солтүстік-Шығыс Қазақстан аймағында қалыптасқан дамуда. Дәлірек айтатын болсақ, сол аймақтағы өндіріс орындары жеткілікті деңгейде жұмыс атқарып жатыр. Өндірістің дамуына химия саласы үлкен әсерін тигізіп жатыр. Атап айтсақ бұл аймақта аллюминий, қара металургияны өңдейтін заводтар, дәрі-дәрмек өндіретін өндіріс бірлестігі шоғырланған.

Екібастұз көмір бассейінінде жер бетіне жақын тереңірек 12 миллиард тонна көмір шоғырланған. Көмірді  ашық тәсілмен шығару мүмкіншілігі, мұнда  арзан көмір өндіруге жол береді, ол Қазақстан Республикасына, яғни бізге өте тиімді. Оның негізінде  КСРО ыдырамай тұрғанда Ресейдің 110 электр станциялары және Республиканың  барлық электр станциялары дерлік жұмыс  істеген.

Ал қазіргі кезде бұл  көрсеткіш өте төмендеп кеткен.1995 жылы Екібастұз АӨК Қазақстан  көмірінің 75% және электр энергиясының 42% өндірілген. 1975 жылы атта комбинат негізінде  құрылған. «Екібастұз көмір» бірлестігі құрамына ірі 13 кәсіпорын кірді, олардың  ішінде «Богатырь», «Центральный», «Западный» және «Южный» көмір шығаратын  орындар бар.

Екібастұздың оңтүстік жағында  қоры 10 миллиард теңгеге тең және оның 20% ашық тәсілмен шығаруға болатын  Майкүбі қоңыр көмір бассейіні  орналасқан. Бұл бассейін мемлекетіміздің  экономикалық жағдайын жақсартуға үлкен  үлесін тигізеді. Майкүбі көмірінің  күші, түрпілі қатты заттары көп  және қайың байтытатын Екібастұз  көмірінінен айырмашылығы оның жартылай кокс шығаруға жарамдылығы.

Сөйтіп, пайдалы қазбалар қорының орасан зор молдығы, кен  орындарын пайдалануға, тау-кен техникалық жағдайларының қолайлығы бұл  ауданда ірі НӨК қалыптасуына барлық жағдай жасайды.

  Нарықтық экономика жағдайында «Богатырь Аксес Көмір» Қазақстан-Американ компаниясы құрылып, «Богатырь» кенжармасы соның қарамағына берілді. Екібастұз көмір алабының елдің отын-энергетика балансындағы рөлі арта түскендіктен Үкімет «Екібастұз көмірі» бағдарламасы мен «Екібастұз тас көмір алабын игерудің кешенді жобасы» әзірленгені белгілі. Бұл бағдарламалық құжаттар жер қойнауының ұтымды пайдаланылуын қамтамасыз етуге, көмір өндіру көлемін Қазақстан тұтынушылары мен экспорттың қажеттері деңгейіне дейін жеткізуге, өткізу рыноктарын сақтауға бағытталған болатын. 2001 жылы көмір экспортының жалпы көлемі 27 млн. тоннадан асып түсті. Көмір өнімін шет елге шығару аумағы кеңейтілді, Тәуелсіздіктің арқасында Қазақстан көмірін Румыния, Польша, Эстония тұтына бастады. Қазіргі таңда елімізде өндірілген көмірдің 30-35 млн. тоннасы жыл сайын сырт елдерге экспорттайтынын айтуға тиіспіз. Соңғы жылдары Шұбаркөл, Шөптікөл және Қаражыра кеніштері пайда болып, елімізде сапалы көмірдің үлесі молайа түскен. Қазіргі таңда Қазақстанда 100-ден астам көмір кеніштері орналасқан, олардың қоры 176,7 млрд. тоннадан асады. Соның ішінде барланған көмір қоры – 38,63 млрд. тонна болса, бүгінде өндіруге жарамды көмір қоры 34,1 млрд. тоннаға жетіп отыр. Тас көмірдің негізгі кеніштері ретінде Қарағанды, Екібастұз алаптарын атауға болады. Осы ретте кокстелген көмір Қарағандыда өндірілетінін және оның үлесі 50 пайызды құрайтынын айта кетуіміз керек. Кокстелетін көмірдің жалпы қоры 6,12 млрд. тоннаға тең. Елімізде көмір қорлары мынадай тәртіппен орналасқан. Шығыс Қазақстанда 4,5 млрд. тонна (3,04 млрд. тоннасы барланған), Батыс Қазақстанда 2,9 млрд. тонна (1,79 млрд. тоннасы барланған), Солтүстік Қазақстанда 81,8 млрд. тонна болып жіктеледі. Бүгінде еліміздің көмір өндірісінде 62 кәсіпорын табысты жұмыс істеуде. Осы ретте Үкімет «Көмір өнеркәсібін дамытудың 2020 жылға дейінгі тұжырымдамасын» қабылдаған. Бұл құжатта көмір өндіру көлемін 2007 жылғы 98,90 млн. тоннадан 2020 жылы 158,35 млн. тоннаға дейін жеткізу көзделген. Өндіру өсімі көрсетілген кезең ішінде 59,45 млн. тонна көмірді немесе 60,1 пайызды құрайды. Жаңа тұжырымдама еліміздегі көмір өндіру ісіне жаңа деңгейге көтеріп, ел ырысын арттыратыны анық.

 

         

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Екібастұз көмірінің  ерекшелігі мен қасиеттері

Екібастұздық көмір алқабы – әлемдегі ең ірі орын. Богатырь Аксес Комир» ЖШС - ашық тәсілмен көмір  қазу бойынша тау кәсіпорны. Кесіндінің өндірістік қуаттылығы жылына – 42 миллион  тонна. Көмірді тұтынушылар Қазақстан  Республиксы мен Ресей Федерациясының энергожүйелері болып табылады.

Екібастұздың көмірін зерттеген мамандар Петербордан Парижге дейін барып, даланың байлығын игеретін капиталистерді тартқанын тарихтан білуге болады. Кен орнын мұқият зерттеген геолог Жорж Де Кателен: «Екібастұз көмір бассейнінің байлығы ұшан-теңіз. Біз Еуропада мұнан басқа қуатты көмір кені бар деп ойламаймыз» деп ой түйіндегенінен Еуропаның шонжарлары қазақ көміріне қаншалықты қызыққанын байқау қиын емес. Осылайша Екібастұздағы Воскресенск тау-кен ХХ ғасырдың басында Қазақстанда ғана емес, бүкіл Сібір өлкесінде ең ірі тау-кен өндірісі орталығына айналғаны белгілі.

"Богатырь Аксес Комир"  ЖШС халықаралық сапа стандарттары  енгізілген. «Восточный» АҚ алқабын  «Евроазиаттық энергетикалық корпорациясының»  өндірістік қуаттылығы жылына  – 22,5 млн. тонна көмір. 

Көмірдің өндірістік қоры – 1,3 млрд.тонна, кесінді тереңдігі - 175 м. Шөміштердің сыйымдылығы – 139 куб.м. жер қыртысында – 108,5 куб.м. Жұмысшылар саны - 2960 адамнан астам.

Екібастұз электрстанциялары  өзара Ұлттық электр желілерімен  байланысқан, Қазақстанның электроэнергетикасының негізін құрайды. "АЕS" Екібастұз» ЖШС - ГРЭС - 1 станциясы 12.04.1980 жылы пайдалануға  берілген. Электр энергиясын біртекті энергетикалық жүйеде өндіреді, Қазақстанда  электроэнергиясын өндіру үлесі - 12%. Конденсациялық электр қуаттылығы - 4000 МВт. Станцияның қуаты – 1800 Мвт. жетеді.

«Станция Екібастұз ГРЭС - 2» АҚ - Қазақстан Республикасындағы  қарқындыдамып келе жатқан қазіргі  заманға сай станциялардың бірі. Станцияға бекітілген қуаттылық 1000 МВт. Станция екіблокты тәртіпте жұмысістейді.

2015 жылға дейін энергетикалық  саланы дамыту Республикалық  Бағдарламасын жүзеге асыру мақсатында  үшінші және төртінші энергоблоктардың құрылысының технико-экономикалық негіздемесі жасалған.

Әлемге аты мәлім Екібастұздағы  «Богатырь» кенішінің еліміз үшін стратегиялық маңызы зор кеніш. Ашық әдіспен көмір  өндіретін «Богатырь Көмір» кеніші Екібастұз көмір қазаншұңқырындағы 70 пайызға жуық көмір тиесілі. 2008 жылы Компания 46,2 млн. тонна көмір  өндіріп, тұтынушыларға жөнелтті. «Богатырь» ЖШС көмірі Қазақстанда да, Ресейде  де сұранысқа ие. Экспорттық жеткізілімдер  бүгінде жалпы өндірілген өнімнің 50 %-ын құрайды. 2002 жылы Қазақстан Республикасының  Энергетика және минералдық ресурстар  министрлігі Екібастұз тас көмір  кенішінің «Богатырь» және «Северный» кесіктерін игеру жөнінде 45 жылға  келісім-шарт жасасты. Компанияның  кен игеру жұмыстарына мерзім шектелмеген лицензиясы бар. Компания көмір өндіру тиімділігін ұдайы арттырып келеді. Кәсіпорынды перспективті дамыту бағдарламасы жасалып, ойдағыдай жүзеге асырылуда.

«Богатырь көмір» ЖШС-ның  ашық әдіспен өндірілетін көмірі Қазақстан мен Ресейдің электр станцияларында тозаң түрінде жағуға, сондай-ақ коммуналдық-тұрмыстық мұқтаждарға  арналған.

Богатырь Көмір» ЖШС өндірудің  жаңа технологиясын көмірді кезең-кезеңмен енгізуді бастады. Богатырь көмірінің  нарығы Қазақстанның көптеген аймақтарын қамтиды және Ресей Федерациясының энергетикасында елеулі орын алады.                                                                                                        Жылына 50 млн. тонна көмір өндіретін  өндірістік қуаттар есебімен бағдарламаның  үшінші кезеңін жүзеге асыруда роторлы  экскаваторлар бір ожаулы гидравликалық  экскаваторларға ауыстырылады. Үлкен  жүк тиегіш автомобильдер паркі  көбейтіледі. 2015 жылға дейінгі кезеңге  жоспарланған «Богатырь» кесігіне жалпы  инвестиция көлемі 390 млн. еуроға бағаланады.  1996 жылдары «Аксес индастриз» атты америкалық компанияның қа-рауында  болғаны белгілі. Америкалық қожайын  кеткен соң, «Самұрық-Қазына» қоры мен  ресейлік «РУСАЛ» компаниялары алып кеніштің бұдан арғы тағдырына жауапты  болды. Бұл күндері оның 50 пайыз  акциясы отандық қорға қарайтынын айта кетуіміз керек. Қазіргі таңда  бір ғана «Богатырь Көмір» кешені еліміздің 11 электр стансасы мен ірі  кәсіп-орындарын және Ресейдің 6 бірдей электр стансасына қажетті көмірді  өндіріп отырғанын мақтанышпен  айтуға болады. Кеніштегі өндірістің барлық жүйесі жаңаша бағыт алып, жаңа заман талабына сай өзгеріске енген. Кеніште жаңа заман жүйесі тетіктерімен жабдықталған 5 роторлық экскаватор жұмыс жасап жатыр. Яғни, көмір кеніштен сыртқа ескі «БелАЗ» жүк көліктерімен, вагондармен тасылса, қазіргі күні оларды жапондық ауыр жүк машиналары алмастырған. Сондай-ақ, гидравликалық экскаваторлар мен ауыр жүк көліктері, қайта тиеу пункттері, ленталы конвейерлер мен ұсақтағыш кешен жабдықтарда өндірістің қуатты арттыра түскен.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                        

 

 

                                                   Қорытынды

 

Соңғы кездері техника  жетістіктерінің нәтижесінде көмірдің газдандырылуы тиімді болуда. Газдалған  көмір құрамында көміртектің  монооксиді, көміртектің диоксиді, сутек және метан болады. Оларды газ түрінде жанармай немесе әртүрлі  химиялық заттар мен тыңайтқыштар алу  үшін қолданады. Көмір – көмірсутектерін  алу үшін маңызды шикізат. Сол сияқты дәстүрлі энергия көздерін алу жолдары, механизмдері өте көп, бірақ біздің елімізде қолдану өте қиын.

Себебі біздің мемлекетімізде технология, заводтар, мамандар жетіспеуі. Немесе кәсіпорын басшыларының осындай  жобаларға қызығушылық танытпауы. Оған мысал ретінде көмірдің ұсақ мөлшері өңделмей қалдық, қоқыс ретінде  қалып қойып жатыр. Қарағандыда  көмір ұнтақтарынан құтыла алмай  әуре. Егер Призерскдегі зауыт іске қосылса, одан көмір брикеті шығарылар  еді. Нәтижесінде кокс және пластмассалар, бояулар, дәрі-дәрмектер өндіруге болатын  еді.

Қорыта келе көмір өндірісі біздің өмірімізде үлкен маңызға  ие. Ол арзан энергия көзі ретінде  қолданылады. Оны ашық тәсілмен қазып  алу экономикамызды жоғарылатуға үлкен  үлесін тигізеді. Ал қазіргі кезде  көмірден бензин алу да жолға қойылып  жатыр. Көмір жеткілікті мөлшерде жылу шығарады. Жер қоймаларының қорлары  мен болжаулы ресурстар комитеті (көмір қоры) 1162 млрд. АҚШ долларын құрайды. . ХІХ ғасырдың аяғында Қазақстанда бірнеше кен орындары, соның ішінде Екібастұз көмір кеніші ашылады. Кеңес өкіметі кезінде көмір өндіру қарқынды түрде дамып, 1930 жылы Қарағандыда алғаш рет 4 шахта ашылады. 1937 жылдың өзінде-ақ Қарағанды көмір тресі жылына 3,5 млн. тоннадан астам көмір өндіріп, бүкіл одаққа танылғаны мәлім. Ал Ұлы Отан соғысы жылдары көмір өндіру кең көлемде жүргізілгені белгілі. 1941-1945 жылдар аралығында Қарағандыда 23 шахта ашылып, миллиондаған тонна көмір өндіріліп, ірі өндіріс ошақтарының тоқтаусыз жұмыс істеуіне жағдай жасады. Соғыс жылдары Қазақстан Кеңес Одағында өндірілген көмірдің 8 пайызын бергенін айта кетуіміз керек. Көмірді қазу, қопару жұмыстары толық механикаландырылып, жұмыстың 80 пайызы көмір қопарғыш машиналармен атқарылған болатын. Дәл осы уақытта жер астынан көмірді шығаруда мейлінше механикаландыру ісі қарқынды жүрді. Жұмыс-шылардың еңбек өнімділігі айына 42,6 тоннаға дейін жетіп, Қазақстанда көмір өндіру жылына 12 млн. тоннаға өскенін байқаймыз.