қазақстандағы нарық

Жоспар:

Кіріспе

1. Нарық түсінігі мен  мәні

2.Қазақстан Республикасында нарықтық экономикалық жүйенің қалыптасуы  мен  қазіргі  жағдайы

2.1 Нарықтық экономиканы  қалыптастырудың  Қазақстандық моделі

2.2 Қазіргі  кездегі Қазақстандағы нарықтық  байланыстардың жағдайы

3.Қазақстан Республикасында нарықтық экономиканы реттеу әдістері  мен дамуының мәселелері 

3.1 Нарықтық экономиканы  реттеу әдістері  және оның жолдары

3.2Қазақстан Республикасында нарықтық экономиканы 

қалыптастыру механизмін  жетілдіру

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Кіріспе    

 Жалпы нарық, қоғамдық тұтынушылар мен өндірушілерді байланыстырудың тиімді механизмі ретінде әлемдік өркениеттің ірі жетістіктерінің бірі деп есептеледі, оны математикамен, ген инженериясымен, электроникамен және адамзаттың басқа ұжымдық даналығының шыңымен теңеуге болады. Нарықтық қатынастардың құрылымында да, мемлекет тарапынан  нарықтық экономиканы реттеу зор роль атқарады.Осы нарықтық экономика  туралы Адам Смит былай деген: нарықтық экономика – белгілі бір ұйымдастырылған жоспардың нәтижесі емес, көптеген адамдар өздерінің жеке мүддесін қамтамасыз ету үшін мақсатты әрекеттерінің нәтижесі болып табылады. 

   Жалпы нарық  мәселесі төңірегінде  осы  күнге дейін  теориялық айтыстар  толастай келеді. Экономикалық  әдебиеттер мен  зерттеулерде “нарық” деген  терминнің мәні осы күнге дейін  толық ашыла қойған жоқ. Осыған қарамастан бірталай ғалымдар өз пікірлерін, ілімдерін қалдырып кетті. Мәселен, Австрияның экономисі, Нобель сыйлығының лауреаты Фридрих Фон Хайек Адам Смиттің ілімін дамытқан болатын. Оның ілімі бойыншая: нарық – ішкі себептерден пайда болған әлеуметтік тәртіптің бір формасы. Хайектің айтуынша, нарық жүйесінің шегінде бағалылықтың белгілі бір біркелкі шкаласы жоқ, ол тек бәсекелестік мақсатты жалғастырады, солар үшін қызмет атқарады, бірақ олардың алдына қойған мақсаттарының қайсысы бірінші орындалу керектігіне кепілдік бермейді. Және де Америка экономистері: Дэвид Уэлд, Эдвард Аткинсон, Генри Эмери, Вальтер Дилл Скотт, Джорджа Фредерика «Маркетинг» теориясының негізін салумен, өз заманында нарық жүйесін капиталистік жүйеге орайластыру ісімен айталысқан болатын. Капиталистік қоғамның дамуы  диалектикасының өзі нарықтық  экономиканы  ұйымдастыруға  әкелетіні аян. “Айырбастау”-дейді  В.И. Ленин: “адамдарды нарық арқылы біріктіреді”. В.И.Лениннің айтуынша, нарықтың қалыптасуы  айырбас пен қоғамдық  еңбек бөлінісінің  дамуымен байланысты. Біздің жас тәуелсіз Қазақ мемлекетінде де  толыққанды жүйелі, әлеуметтік бағдарланған нарыққа  көшу экономиканы  дағдарыстан  шығарудың  баламасыз  құралы деп  танылып отыр. Нарық тауар биржаларының,  көтерме және  бөлшек сауда құрылымдарының  құрылып, қызмет етуін  талап етеді. Нарық экономикасының ерекшелігі мынада: барынша қолданылмаған мүмкіндіктердің варианттарының ішінен ең ұнамсыз болса да әйтеуір күмәнсіз табысқа жеткізетін нұсқасы таңдап алынады. Балама таңдау шығындары принципі өндірушілерді бар ресурстарды тиімді қолдануға ынталандырады.   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1.Нарық түсінігі мен  мәні

       Қоғамдық өндіріс процесінде  қоғамдық өнімнің нақтылығы қозғалысы сан мыңдаған  шаруашылық  байланыстары арқылы жүреді.  Олар кәсіпорындардың, салалардың, аймақтық кешендердің (территориялық комплекстердің), халық шаруашылығының  экономикалық саланың  тармағы   сияқты, және осы байланыстар арқылы өндірістің “басты мақсаты” жүзеге асады.  Міне, қоғамдық өнімнің осы қозғалысында  нарық маңызды қызмет атқарады.  Әрине, оның  өміршеңдігі өндірістің  табиғатына, экономикалық  әлеуметтік жағдайына байланысты, дегенмен  нарықтың біраз дербестілігі бар, сондықтан да  болар ұдайы өндірістің барлық сатыларына, түпкі нәтижесі мен тиімділігіне айтарлықтай әсер етеді.       

Нарық мәселелерінің қоғамдағы қайта құру теориясы мен  практикасында  алатын зор   мәніне қарамастан, ТМД-ға кіретін  мемлекеттердің  және Қазақстан ғылым экономикасының  арасында нарық түралы бірыңғай  пікір жоқ. Осыған байланысты нарықтың  бірнеше анықтамасын келтірейік.   

   Нарық - өндіріс факторларын немесе  оның нәтижелері  мен шарттарын айырбастауға байланысты  болатын өндірістік  қатынастардың белгілі бір бөлігі немесе жүйесі. 

  Нарық- тауарларды  сатып алу-сатумен  байланысты орын  алатын экономикалық  қатынастар  жиынтығы.

     Нарық тауарларды өткізуге  байланысты сатушылар  мен сатып  алушылардың арасындағы  қатынастар жүйесі  болып табылады.   

    Келтірілген көзқарастардың қайсысы  да жеткілікті  түрде  дәлелді, бірақ  мәселелердің бір  жағын ғана қамтиды. Бұл анықтамаларға  ортақ  нәрсе - ол  нарықты өндірістің  емес,  айырбастың категориясы, нарықтық қатынастың субъектісі-өндірушілер мен тұтұнушылар емес , сатушылар мен сатып алушылар  деп көрсетілуі.  Шын мәнінде тауар–ақша, нарықтық  байланыстар   сату-сатып алумен шектелмейді. Бұл жерде басымдылық  айырбас пен   айналыс саласындағы  қатынастарға емес, өндірісте болатын  қатынастарға  тиісті болуы  керек. Себебі тек осы жерде ғана өнім жасалады және  оның  тауарға  айналуын  сипаттайтын,  тауар-ақша қатынастарын қандай нақты  нысындарда  болатынын көрсететін экономикалық байланыстар пайда болады. Экономикалық  дамудың  объективті  жағдайы нарықты және оның  категорияларын   (баға, ұсыныс, бәсеке, және т.б ) өмірге әкелді

2.Қазақстан Республикасында нарықтық экономикалық жүйенің қалыптасуы  мен  қазіргі   жағдайы

2.1 Нарықтық экономиканы  қалыптастырудың  Қазақстандық моделі 

   Жалпы нарықтық экономикалық жүйе – шаруашылық шешімдерді әрбір экономиканың қатысушысы жеке дара қабылдайтын, оларға заңды мәртебе берілу қажеттілігне, жеке меншік құқығының анықталынуына, келісім-шарт кепілдігінің сақталуына орай жеке меншікке, экономикалық және құқықтық еркіндікке, кәсіпкерлікке, бәсекелікке негізделген жүйе. Бұл жүйеде нарықтық қатынасқа қатысушылардың «ойын ережесін» заңды түрде бекітетін құқықтық негізді қамтамасыз ету мәселесін мемлекет өз мойнына алады. Экономикалық қызмет саласында мемлекет заңнама негізінде сот міндетін атқарады. Жеке шешімдер нарықтық бәсеке жағдайында үйлестіріледі. Нәтижесінде мемлекеттің экономикалық араласуы кең өріс алады. Нарықтық жүйе ресурстарды тиімді пайдалануға және экономикалық тез көтерілуге ықпал етеді, алайда оның жағымсыз жақтары да болады. Мысалы, нарық табыс жөнінен әлеуметтік топтарды жіктеуге алып келеді. 

   Ал, Қазақстан ел ішінде біртіндеп нарықтық экономиканы тудыруға бағытталған  институционалдық, құрылымдық реформалардың  кешенді бағдарламасын жүзеге асырды. Алғашқыда бұрынғы Кеңес Одағы  шеңберінде жүзеге асырыла бастаған Қазақстандағы экономикалық реформа  тәуелсіздік жарияланғанан кейін  қарқынды түрде жүргізілді. Тәуелсіздік  жарияланған сәт пен қазіргі  уақытқа дейінгі аралықтағы негізгі  экономикалық өзгерістер: 1992ж. 7 қаңтарда бағаны ырықтандыру (либерализациялау) басталды. 1993ж. Қабылданған Ата заңда  жеке меншік құқығын мойындайтын  бап енгізілді, жеке меншік институтын қалыптастыратын реформа жүргізіле  басталды және ол төрт кезеңді қамтыды. Жекешелендіру – азаматтардың немесе олардық барлық бірлестіктерінің немесе акционерлік қоғамдарының, серіктестерінің акциялар бөлігін жеке меншікке алу болып табылады. Меншікті мемлекет иелігінен алу дегенді мемлекеттік кәсіпорындарды меншіктің басқа түрлеріне (мемлекеттік емес) негіздеп қайта құру деп анықтауға болады.  

1993ж  15 қарашада Ұлттық валюта -  теңге  айналымға енгізілді. 1993-1994жж.Экономикалық  дағдарысқа қарсы бағдарлама  қабылданып, оны іске асыру басталды;1994-1996жж. қатаң ақша-несие саясаты  жүргізілді. Түбегейлі жүргізілген реформалардың нәтижесінде елімізде нарықтық экономиканың негізі қаланды және ол қазіргі кезеңде нәтижелі жұмыс істеп жатыр.     2.2 Қазіргі кездегі Қазақстандағы нарықтық байланыстардың жағдайы 

  Саяси тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін Қазақстан Республикасы экономикалық дамуда айтарлықтай табысқа қол  жеткізді. Оның нарықтық байланыстары барлық құрлықтың елдерімен, сондай-ақ бұрынғы одақтас республикалар енген аймақтармен елеулі түрде кеңейді. КСРО өмір сүрген кезде бұл проблема сондай өткір болмады, өйткені экспорт-импорттық операциялар орталықтандырылып жүзеге асырылды және Қазақстан одақтас республика ретінде әлемдік нарықта дербес атқарылымдықта болмады. 

  1991 жылдың 16 желтоқсандам қабылданған  «ҚР Мемлекеттік тәуелсіздігі  жөніндегі» Конституциялық заңда: «ҚР халықаралық субъект болып  есептеледі,дипломатиялық және консулдық өкілдіктермен алмасады, халықаралық ұйымдарға, ұжымдық қауіпсіздік жүйесіне енеді және  олардың қызметіне қатыса алады»  деп мәлімделген(13-бап).   

 Экономикалық  жағдайдың бірден бір көрсеткіші ретінде – нарықтың байланыстардың пайда болуы. Қазақстанның әлемдік  нарыққа дербес шыққаннан кейін  шетелдік мемлекеттермен нарықтық байланыс жағдайы қарқынды сипатқа ие бола бастады. Жалпы алғанда Қазақстан 28 еуропалық, 30 азиялық, 6 американ және шетелдің басқа елдерімен сауда  байланыстарын ретке келтірді. Сонымен  бірге бұл тізім күн сайын  өсуде. Мұның үстіне, Қазақстан бұрынғы  одақтас республикалар – қазіргі  егемен елдер: Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан, Украина, Беларусь, Түркменстан, Молдова,Кавказ маңайындағы  және Балтықжағалауы бойындағы  республикаларынмен экспорт-импорт операцияларының көлемін біршама  арттыра түсті. 1991 жылдан нарықтық байланыстар  жалпы республикалық ауқымға  ие болды және ТМД-ның әрбір жеке республикасы нарығының фактісіне  айналды.       

  Бүгін Қазақстан  Республикасындағы  экспорт  тіршілікке қажетті технологиялық  шикізаттың, азық-түлік, озық технологиялар  мен валюталық ресурстардың қорлануы тек қана қажетті төлеу құралы емес – бұл әлемдік қоғамдастықтағы  ұлттық экономика мен жаһандық үрдіс  арасындағы құрал. Экспортты кеңейту  ұлттық экономиканың сиықсызданған  құрылымын қайта құру үшін қажет.  

Қазақстан экспорты негізінен жеті тауарлы: мұнай, газ, алюминий, электр энергиясы, астық, көмір, сирек металдар республика экспорты көлемінің  85%-ын құрайды. Мұнда экспорттық әлеует тіпті қажетті жағдайлар бар жерде де қанағатанарлықсыз пайдаланылады. Сондықтан Қазақстан экспортының әзірге бәсекеге қабілеттілігі жеткіліксіз, онда шикізаттың үлкен үлес салмағы сақталған. Экспорттың өсуінің республика экономикасының дағдарыс жағдайын тереңдете түсетін жағымсыз жағдайы бар.Сыртқы нарықпен әуестеніп, экспортшы-кәсіпорындар тек өз өнімдерін сатып қана қоймайды, сонымен бірге негізігі қорларды сатып алады. Нәтижесінде, мысалы, машина жасаудың үлес салмағы құлдырайды. Бүгін республика түпкілікті тауар өндірісі үшін технологияларды емес, тек аралық тауарлар өндірісі үшін қажетті технологияларды сатып алуда.   

Нарықтық байланыстар бір елдің нағыз жалпы мағынасымен айтатын болса басқа елдің сыртқы саудасына  деңдеп енуі болып табылады, ол түрлі  формаларда жүзеге асуы мүмкін. Мысалы, 1920 жылға дейін сауда-саттықты Орта Азия,Ресей,Қытай көпестері жүргізді. Қазақтар тауар ретінде Орынбор  облысының шегаралас қалаларына мал айдап әкелді, ал ол жақтан дайын  өнім сібір фабрикаларына жеткізілді. Нарықтық байланыстар қарадүрсін болса  да, бірақ едәуір таралды. Қазақтар мен Ресей арасында делдалдық  нәтижесінде, татар көпестері, Ресейдің өнеркәсіп орталықтарына арзан шикізатты жеткізушілер бола отырып, орыс капиталының қазақ даласына дендеп өткіне, сондай-ақ өңдеуші өнеркәсіптің дамуына мүмкіндік жасады.  

Қазіргі жағдайларда сыртқы экономикалық байланыстарда  ҒТП-пен байланысты көрсетілетін қызметтер  – коммуникациялық, инфрақұрылымдық, банкілік, көліктік және басқалар ауқымды  орын алуда. Қазақстанның саудада көрсететін қызметтерінде валютаның жылыстауына  әкелетін импорт басым.

3.Қазақстан Республикасында  нарықтық экономиканы  реттеу әдістері  мен дамуының мәселелері 

3.1 Нарықтық экономиканы  реттеу әдістері  және оның жолдары

Нарықты реттеу әдістері  бұл  нарық  механизімінің  қалыпты  жұмыс жасауын қамтамасыз ету үшін қолданылатын мемлекет және оның мекемелерінің ұдайы өндіріс  процесіне мақсатты бағытта әсер ету тәсілдері. Мұндай реттеудің  элементтері алғаш рет бірінші  дүниежүзілік соғыс кезінде пайда  болды.Ал екінші дүниежүзілік соғыстан кейін экономиканы мемлекетті реттеуөнеркәсіпті дамыған  елдерде  жалпы  құбылысқа айналды.  

    Біздің  елімізде бөліп үлестіру методологиясына  негізделген шаруашылық жүйесінен  бас тарту экононмиканы реттеу әдістерінің  мазмұнын түбегейлі өзгертеді. Нарықты  құру – жаңа экономикалық қатынастарға көшу, сонын ішінде, халық шаруашылығын жоғарыдан төмен қарай немесе тікелей басқару құрылымынан  бас тарту, оны көлденең құрылымдармен  алмастыру дегенді білдіреді. Нарық  мемлекетпен және тауар өндіруші кәсіпорындармен реттеледі. Яғни, реттеу әдістерін оның реттеу субъектілеріне қарай, шартты түрде, мемлекеттік және мемлекеттік емес, ал нарықтық тепе-теңдікке әсер ету тәсілдеріне қарай тікелей  және жанама деп классификациялауға болады. Тікелей реттеу әдістері көбінесе экономикалық процестердің өзіне және оның шамасына әсер етумен байланысты. Олар әдетте белгілі бір адрестік сипатта болады және қайсыбір объектіге  бағытталған. Нарықты тікелей реттеу әдістеріне төлем қабілеті бар жиынтық  сұранымды құру, сонымен бірге  халық шаруашылығын тұрақтандыру үшін пайдаланылатын орталықтандырылған тәсілдер жатады. Бұл жерде әңгіме мемлекеттің  атқаратын жалпы қызметі жөнінде  болып отырған жоқ, тек қана нарықтың тиімді жұмыс жасауына мүмкіндік  туғызатын қолайлы әлеуметтік ахуалды  қамтамасыз ету үшін қолданылатын мемлекеттік  тәсілдер туралы болып отыр. Бұл  негізінен, экономиканы шамадан  тыс монополизициялауды шектейтін, бәсекелестікті дамытатын, тұрғындардың төлем қабілеті бар жағдайларын  қолдайтын әлеуметтік қорғау саясатын жүзеге асыратын шараларды қамтиды.    

Экономиканы мемлекеттік реттеу құралдарын фискальдық (мемкеттік қазына),несие,ақша саясаты,бағалар мен тұрғындардың табысын реттеу, әкімішілік реттеу жатады. Осы шаралардың мәнін қықаша ашайық:

1.Фискальдық  саясат. Ол мемлекеттік бюджетпен  байланысты реттеу құралдарын қамтиды. Бұған ең алдымен мемлекеттік сатып алуды көбейту немесе азайту, ірі қаржылар жұмсау бағдарламасы, әлеуметтік төлемдер, кейбір өндіріс салалары мен кәсіпорындарға бюджеттің есебінен берілетін жәрдем қаржылар мен жәрдем ақшалар, салық ақшалары жатады.  

Салықты реттеу фискальдық саясаттың маңызды  бөлігі болып табылады. Оның көп  тараған түрлеріне мыналар жатады:    

 а)  кейбір экономикалық процестерді  көтермелеу және шектеу мақсатында  салық нарығын өзгерту. Экономикалық  өсуді көтермелеу ниетімен мемлекет  бөлек салалар мен өңірлер  (мысалы Арал өңірі), шет селолық аудандар мен еркін экономикалық аймақтар үшін салық салудың ерекше жеңілдікпен қолданылатын тәртібін орнатады. Жергілікті деңгейдегі мемлекеттік органдарда өздеріне берілген билік шеңберінде сол жердегі кәсіпорындарды ынталандырып отырады. Кейде жеке тұтынатын тауарларға сұранымды шектеу мақсатында салық төлеушілердің басым көпшілігі үшін жанама салықтар мен табысқа салынатын салықытң нарығы арттырылады. Қорлану процесіне әсер ету үшін пайдаға салынатын салық нарығы да өзгертіледі: салық нарығы барынша төмен жағдайда өндіріске ақша қаражатын жұмсау әдетте өседі, ал салық нарығы барынша жоғары жағдайда өндірісті қаржыландыру тиімсіз болады;   

 ә)  салық нарығын өзгеріссіз қалдыра  отырып, оны төлеудің тәртібін  өзгерту. Бұған, мысалы, негізгі қорларды амортизациялаудың мерзімін өзгерту жатады. берілген салық нарығы жағдайында амортизациялау мерзімін қысқарту қорлану ресурстарын көбейтуге мүмкіндік береді;   

 б)  салық жеңілдіктерін ендіру немесе  алып тастау. Салалық жеңілдіктерді  ендіру капиталдың салааралық құйылымын реттейді. Салық салуға тиісті пайдадан, аса жаңа техника түрлеріне жұмсалған шығынды шегеруге рұқсат беру негізгі қорларды жаңғыртуды тездетеді.

2.Несие-ақша  саясаты. Мемлекет нақты салалық  және аймақтық проблемаларды  шешу, ерекше мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыру үшін мақсатты жеңілдікпен пайдаланатын несие береді. Сонымен бірге, ол бюджеттен тыс ерекще даму қорын да құра алады. Дегенмен, несиелік реттеудің жиі қолданылатын түрлеріне мыналар жатады:    

 а) эмиссиялық банктің есептеу нарығын өзгерту. Еесептеу нарығы (немесе дисконттық) – бұл банк вексельдерін, яғни жеке адамдар мен мекемелердің қысқа мерзімді міндеттемелерін сатып алған жағдайда банкпен өндіріп алынатын қарыз пайызының нормасы. Эмиссиялық банк тек қана коммерциялық банктердің вексельдерін есепке алады. Есептеу нарығын төмендету немесе көтеру жеке коммерциялық банктер үшін қарыз нарығын қайта қарауға түрткі болады. Несиенің қымбаттауы (есептеу нарығының өсуі) несиелік және инвестициялық белсенділікті шектейді, ал оның арзандауы – іскерлік белсенділікті көтермелейді;    

 ә) эмиссиялық банкке ақша салудың міндетті минимумін арттыру. Эмиссиялық банктегі коммерциялық банктердің депозиттері (сақтауға берілген ақша) – ерікті ақша салынымдарынан (бос резерв деп аталатын) және міндетті ақша салынымдарынан (оларды пайдалануға рұқсат берілмеген) тұрады. Орталық банк міндетті ақша салынымдарының мөлшерін арттыра отырып жеке банктердің несие қаражаттарын шектейді, ал олардың мөлшерін азайту арқылы жеке банктердің несие экспанциясына мүмкіндік туғызады.    

 б) «ашық нарықтағы операциялар». Мұндай жағдайда, мемлекет өзінің облигацияларын сатуға немесе сатып алуға тырысады. Бірінші жағдайда , жеке несие жүйесінің қарыз капиталының қаражататры алынады, ол ұдайы өндіріс процесін қиындатады. Екінші жағдайда, керісінше, несие жүйесі қосымша қаражаттармен толтырылады, ал ол ұдайы өндіріс процесін көтермелейді.  

Осылар мен қатар несие нысандары мен банкнесие мекемелерінің жұмысын  реттейтін басқа да әртүрлі нысандар қолданылады(мысалы, тұтыну несиесі  бойынша процентті, биржалық несиенің мөлшерін реттеу және т.б.).

3.Бағаны  және табысты реттеу саясаты.  Фискальдық және несие саясаты  көп жағдайда, баға мен табыстарды  реттеудің тиімді құралы бола  алмайды, сондықтан мемлекет барынша тікелей әсер ету құралдарын қолдануға тырысады. Осы мақсатта мемлекет баға мен табыстардың өсуінің жоғарғы шегін белгілейді, кейде олардың көбеюіне уақытша тиым салады, бағалар мен еңбек ақының көтерілуіне мемлекеттік органдар тарапынан алдын-ала рұқсат беретін жүйені ендіреді. Дегенмен тікелей шектеулер табыстың пайда, дивиденд сияқты түрлеріне таратылмайды.

4. Әкімшілік  ретеулер. Оларға кейбір әдейі  ерекшеленген салалар, мысалы, қоғамдық  пайдалану салаларына (электро-энергетика, көлік, байланыс, коммуналдық қызметтер және т.б.) қатысты қолданылатын әртүрлі бақылау шаралары, қор биржаларының үстінен қойылатын әкімшілік бақылау, әділ бәсеке күресі деп аталатын тәртіпті сақтауға бағытталған бақылау кіреді. Бұған, сонымен бірге, жұмыс күші нарығын реттеу, әсіресе еңбекпен қамту (жұмыссыздарды есепке алу, оларға жәрдем ақша төлеу және жұмысқа орналастыру) қызметі де кіреді.

5. Қысқа  мерзімді реттеулер. Оның мақсаты  – бірнеше айтдың ішінде нәтиже  алуға есептелген ұдайы өндіріс  процесіне әсер ету болып табылады. Бұл жерде әңгіме экономикалық циклдың ағындағы фазасының қозғалысын өзгерту, оның ішінде, экономикалық дағдарыстың қанат жаюын шектеу, бәсеңдету, жаңдану фазасының басталуын жеделтету, өндірістік өрлеу фазасын тұрақтандыру немесе онв одан ары қарай созу туралы болып отыр.   

Нарыққа өту жағдайында қысқа мерзімді реттеулер  бағаның шамадан тыс өсуімен  күресу, инфляциянв тоқтату үшін қолданылады. Қысқа мерзімді реттеудің мұндай бағыты дифляциялық саясат деп аталады.

6. Ұзақ  мерзімді реттеу – бірнеше  жыл бойына нәтижелер алуға есептелген ұдайы өндіріс процесіне мақсатты бағытта әсер ету болып табылады. Оған белгілі бір уақыт кезеңі бойына экономиканың даму қарқынын ұстап тұру(өсу саясаты), кейбір салаларда артықшылықпен дамыту арқылы қоғамдық өндірістік құрылымын қзгерту, технологиялық қайта құру және ғылыми-техникалық прогресті жеделдету мақсатында жедел амортизациялау саясатын жүргізу жатады.  

Нақты шаруашылық немесе белгілі бір әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешу үшін қолданылатын арнайы шаралар жиынтығы түрінде  болатын мақсатты бағдарлама – ұзақ мерзімді реттеудің тиімді нысаны болып  табылады. Ондай бағдарламалар мақсатты сипатта, нақты уақыт пен шепке  бағдарланған, орындалуы адресті  болады. Олар реттеуші әдістердің барлық жүйесін қолдану арқылы жүзеге асырылады. Мысалы, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияда, Францияда және Жапонияда экономиканың бірсыпыра  жетекші салаларын (қара металлургия, транспорттық машина жасау), сонымен  бірге қазіргі заманғы техникалық прогресте ерекше рөл атқаратын  салаларды тездетіп дамытудың арнайы шаралары қабылданған болатын. Бұған  тәуелсіз Қазақстанда қолданылып жатқан шаралар да дәлел бола алады.   

Нарықты мемлекетті реттеу жолдарына келетін болсақ,ең алдымен мемлекет елдің  барлық шаруашылық өмірін ұйымдастыратын ұйым болып табылады және құқықтық актілерде бекітілген, экономикалық қатынастарды реттеуге байланысты өкілеттік  құқық берілген жалпы мемлекеттік  және жергілікті өкімет органдарының жүйесі, өндірістік министрліктердің басқару аппараты, олардың бірлестіктері  мен кәсіпорындары арқылы нарықтық экономиканы дамуына ықпал етеді. Екіншіден, мемлекет экономиканы реттеудің  құқықтық шараларын белгілейді, көлемді  мақсатты халық шаруашылық бағдарламаларын  жүзеге асыруға басшылық жасайды, мемлекеттік  бюджетті құрайды, мамандарды дайындаумен  айналысады.  

Осылармен бірге, мемлекет баға белгілеу, қаржы-несие, ақша айналысы, тұрғындардың ақша қаражаты, сыртқы экономикалық істер, өндіргіш күштерді орналастыру саясатының негізін  құрумен де айналысады.  

Нарықтық  өзгерістер жағдайында мемлекет, қоғамның өзін-өзі күн көру минимумымен  қамтамасыз ете алмайтын қаржысы  аз топтарын (зейнеткерлер, мүгедектер, көп балалы жанұялар т.б.) әлеуметтік тұрғыдан қорғауға міндетті.  

Мемлекет  меншік нысандарының алуан түрлілігі, өндіріс құрылымның салалық, аймақтық өзгеруі жағдайында жаппай жұмыссыздыққа  жол бермеу механизмін жасайды. 

3.2Қазақстан Республикасында арықтық экономиканы қалыптастыру механизмін  жетілдіру  

Еліміздің нарыққа өткен кездегі бастан кешкен қиыншылықтарды да ескермеуге болмайды. Ол: жекеменшік сектордның жоқ  болуы, өндірістік ауқымындағы мемлекеттік  кәсіпорыннан бастап, сауда ауқымындағы  монополиялар және т.б. Сонымен, аталған  осынау кедергілердің тізбесінің өзі-ақ Қазақстан басшылығының экономикалық, әлеуметтік, саяси, құқықтық және имандылық  түсініктер жағынан елдің стратегиялық дамуына кешенді жағдайда келіп  отырғандығын күмәнсіз куәлендіне алады. Мұның өзінде басты шарты болып – дұрыс таңдалынған стратегия аталынады. Мәселен, белгіленген бағытты жүзеге асыру үшін мықты басшының, жақсы ұйымдасқан адамдар тобының, саяси тұрақтылық және қоғамды нығайтудың, заңның үстемдігі болуы шарт. Мұның сыртында, экономикалық қызметке қатысушылар жұмыс істеуге мәжбүр болған жағдайдағы бағалар құрылымы әлемдік нарықпен байланыста емес еді, халықтың психологиялық дайындығы, адамдардың нарықтық қатынастарға тән ойлау жүйесі болмаған.  

Нарықтық  экономиканы жетілдіру механизмдерінің  бірі – Қазақстан Республикасының  Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2006 жылдың 1 наурыз күні Қазақстан халқына  жолдауында – «Қазақстанның әлемдік  бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің  қатарына кіру стратегиясында»: «Нарық қағидаттары негізінде мемлекет пен жеке меншік сектор арасындағы экономикалық өзара қатынастардың тиімділігін арттыру».  

Біз экономикаға мемлекеттің қатысуын әкімішілік реформаның есебінен оңтайландыруымыз керек.  

Жаңа  экономика жаңа басқару шешімдерін қажетсінеді, ал ондай шешімдерді осы  заманға сай ойлай білетін  және түпкі нәтижеге бағдарланған мемлекеттік  менеджерлер ғана қабылдауға қабілетті.  

Қоғамдағы келісім – шарттық қатынастарды дамыту мен жеке меншік институтын нығайту үшін қосымша заңнамалық және әкімішілік шаралар, сондай-ақ даулар мен төрелік ету рәсімдерін тәуелсіз тұрғыда қарау жүйесін дамыту қажет.  

Келісім – шарттық міндеттемелерді орындамағаны үшін экономикалық, әкімішілік, керек  десеңіз, қылмыстық жауапкершілік  билік органдарының өкілдеріне де, сондай-ақ экономикалық өмірдің басқа  барлық агенттерін қолданылуға тиіс.   

Біз үшін маниторлық акционерлер мен  құрылтайшылардың құқықтарын қорғау жөніндегі  бара-бар заңнаманың болуы өте  маңызды. Сондай-ақ ұлт меншігінен қайтадан алуға қарсы заңнамалық кепілдіктер  берілуін қарастыру қажет. 

«Электрондық  үкімет» жүйесін шұғыл енгізу қажеттігін әдейі баса көрсеткім  келеді. Ол мемлекеттіқ органдар қызметінің тиімділігін арттырып, сыбайластық  пен әкімішілік кедергілерді кемітуге қол жеткізеді» делінген.  

Міне, Республикамыздың нарықтық экономиканы  қалыптастыру механизмін жетілдіру  үрдістері, яғни бағыттары жасалынуда. Бұл нарықтық экономика жүйесінің  әрі қарай дамуында маңызды роль атқарады.  
  
  
  
            

Қорытынды   

Бірінші бөлімде нарықтың басты анықтамасы, жалпы нарық  мәселесі төңірегінде  осы күнге дейінгі теориялық мысалдары және де нарықтың түрлері келтірілген.Сонымен қатар нарық мәселелерінің қоғамдағы қайта құру теориясы мен  практикасында  алатын зор  мәні айқын аталып өтілген. Келтірілген мысалдар көзқарастары қайсысы  да жеткілікті  түрде  дәлелденген. Бұл анықтамаларға ортақ нәрсе - ол  нарықты өндірістің  емес,  айырбастың категориясы, нарықтық қатынастың субъектісі-өндірушілер мен тұтұнушылар емес , сатушылар мен сатып алушылар мәселесі болып табылады .  Шын мәнәнде тауар–ақша, нарықтық  байланыстар   сату сатып алумен шектелмейді. Бұл жерде басымдылық  айырбас пен   айналыс саласындағы қатынастарға емес, өндірісте болатын қатынастарға  тиісті шешу жолдары қарастырылған.     

Екінші  бөлімде Қазақстан Республикасында  нарық экономикасына кіру кезеңіндегі  қалыптасуы және қазіргі жағдайы  айқын көрсетілген, сонымен қатар  жалпы нарықтық экономикалық жүйенің  даму жолдары көрсетілген, және де нарықтық экономикалық жүйенің, оның шаруашылық шешімдерді әрбір экономиканың қатысушысы жеке дара қабылдайтын, оларға заңды  мәртебе берілу қажеттілігне, жеке меншік құқығының анықталуына, келісім-шарт кепілдігінің сақталуына орай жеке меншікке, экономикалық және құқықтық еркіндікке, кәсіпкерлікке, бәсекелікке негізделген жүйе болып табылады. Бұл жүйеде нарықтық қатынасқа қатысушылардың «ойын ережесін» заңды түрде бекітетін құқықтық негізді қамтамасыз ету мәселесін мемлекет өз мойнына алады. Экономикалық қызмет саласында мемлекет заңнама негізінде сот міндетін атқарады.