Бағалы қағаздар нарығының қатысушылары

РЕФЕРАТ

Бағалы  қағаздар нарығының  қатысушылары 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Алматы  2012 

ЖОСПАР 

  Кіріспе 

1. Бағалы қағаздар нарығы түсінігі, функциялары

2. Бағалы  қағаздар нарығының  кәсіби емес қатысушылары

3. Бағалы  қағаздар нарығының  кәсіби қатысушылары

1. Қор биржасы
2. Сауда делдалдары
3. Инфрақұрылым ұйымдары

       Қорытынды

       Пайдаланылған әдебиеттер 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Кіріспе 

          Бағалы қағаздар нарығы – бағалы  қағаздардың шығарылымы, айналысы  және өтеуі бойынша нарық қатысушылары арасындағы экономикалық қарым-қатынастар жиынтығы болып табылады.

          Құкықтық негіздерге сай брокерлік және дилерлік кеңселер ашылып, олар акциялардың мемлекеттік бумаларымен және басқа мемлекеттік бағалы қағаздар түрлерімен жасасқан мәмілелерге қатысуда. Сонымен қатар, Қазақстандағы акционерлік қоғамдардың эмиссиясын мемлекеттік тіркеуден өткізу іске асырылып, көптеген азаматтар бағалы қағаздар нарығында қызмет істеуге мамандану куәлігін алды.

          Нарықтық инфрақұрылымы да қалыптасу шағында болатын. Дегенмен айтылған заңдарды пайдаланудың нәтижесінде республикада пайда болған бағалы қағаздар нарығын құқықтық қамтамасыз етудің жетістіктері мен кемшіліктерін анықтауға мүмкіншілік туындады.

          Кейбір мамандар бағалы қағаздар нарығында ашықтық жетіспейді деп жатса, енді біреулер бұл нарықты реттеуді бір жүйеге қойып, одан әрі дамыту қажет деп жатыр. Бағалы қағаздар нарығын реттеу өте күрделі процесс болып табылады. Бұл, сол процесске қатысушылардың іс-әрекетін және олардың арасындағы операцияларды бір тәртіпке келтіру, заңдардың толық, әрі мүлтіксіз орындалуы, заң алдындағы теңдік пен кепілдік сияқты үлкен ұғымдарды қамтиды.

          Бүгінгі таңда бағалы қағаздар  нарығының қатысушыларына кәсіби  және кәсіби емес қатысушылары  жатады, соңғыларының ішінде сауда алаңдары, сауда агенттері, инфрақұрылым ұйымдары. Әрқайсысының қызметінің өзіндік ерекшеліктері бар және бағалы қағаздар нарығының дамуында олардың қызметінің маңызы зор. 

1. Бағалы қағаздар нарығы түсінігі, функциялары 

          Бағалы қағаздар нарығы – бағалы қағаздардың шығарылымы, айналысы және өтеуі бойынша нарық қатысушылары арасындағы экономикалық қарым-қатынастар жиынтығы болып табылады.

      Бағалы  қағаздар нарығын олардың шығуы  мен бағалы қағаздар нарығына қатысушылар  арасындағы экономикалық қатынастарының жиынтығы ретінде анықтауға болады. Бұл тұрғыдан алғанда ол кез келген басқа тауар нарығының анықтамасынан ерекшеленбейді. Зерттелетін нарық нысанын жеке салыстырғанда ғана айырмашылық пайда болады. Бағалы қағаздар нарығының номенклатурасы қандай да бір жеке тауар нарығына емес, тұтас тауар нарығына сәйкес келеді, әрі кез келген елдің қаржы нарығының құрамдық бөлігі болып табылады. Бағалы қағаздар нарығының негізін тауар нарығы, ақша және ақшалай капитал құрайды. 
       Бағалы қағаздар нарығының функциясын шартты түрде екі топқа бөлуге болады: жалпы нарықтық және өзіндік ерекшелігі бар функция. Функцияның бірінші тобына мыналарды жатқызуға болады:

 
    o коммерциялық - осы нарықтағы операциялардан пайда табу функциясы; 
    o мақсатты - нарықтық бағаны қалыптастыратын процесті, олардың ұдайы қозғалысын және т.б. қамтамасыз етеді. 
    o ақпараттық - яғни, нарық өз қатысушыларына сауда нысандары мен оның қатысушылары туралы нарықтық ақпараттарды жеткізеді; 
    o реттеуші - ондағы нарық сауда және оған қатысудың ережесін, қатысушылардың арасындағы дау-таласты шешудің тәртібін жасайтын болса, артықшылықтарды, бақылау органын немесе басқару органын және т.б.  белгілейді.

         Өзіндік ерекшелігі бар бағалы қағаздар нарығының функциясына мыналарды жатқызуға болады:

• қайта бөліну;
• баға және қаржы тәуекелдіктерін сақтандыратын функция.

         Қайта бөліну функциясы қосалқы  үш функцияға бөлінеді:

• нарық қызметінің салаларына ақша қаражаттарын қайта бөлу;
• ең алдымен халықтың жинақтарын өнімсіз формадан өнімді формаға ауыстыру;
• инфляциялық емес негізде, яғни айналысқа қосымша ақша қаражаттарын шығармай, мемлекеттік бюджет тапшылығын қаржыландыру. 
           Ал баға және қаржы тәуекелдерін сақтандырушы функцияға немесе хеджирлеуге келетін болсақ, ол туынды бағалы қағаздар фьючерстік және опциондық келісімшарттар пайда болғаннан кейін қолданысқа ене бастады.

2. Бағалы  қағаздар нарығының  кәсіби емес қатысушылары

      Бағалы қағаздар нарығына қатысушылар деген бағалы қағаздарды сатушы, не сатып алушы, сонымен қатар олар бойынша есеп айырысуды және олардың айналымын қамтамасыз ететін жеке немесе заңды тұлғалар. Олар бағалы қағаздардың айналымдылығы бойынша өзара экономикалық қатынастарға түсетін жақтар.

      Бағалы қағаздар нарығының қатысушылары болып кәсіби емес қатысушылары (ҚР кез-келген азаматы), немесе инвесторлар мен эмитенттер, кәсіби қатысушылары және нарықты қадағалайтын органдар саналады. 
       Эмитенттер бағалы қағаздарды айнылымға шығарады. Бұлардың мақсаты - өзінің коммерциялық қызметінің жұмысын кеңейту үшін капитал тарту болып табылады. Қосымша капиталды тұтыну  үнемі болғандықтан, эмитент бағалы қағаздар нарығымен тығыз байланыста болу керек.  
       Инвесторлар - өзінің капиталын уақытша эмитенттерге қолдануға беретін нарық қатысушылары. Инвесторлар жеке және институционалды болып бөлінеді. Институционалды инвесторлар қаржылық нарықта өз кәсіби қызметі арқасында  жеке тұлғалардың капиталдарын біріктіреді және оларды қажетті дәрежеде бағалы қағаздарға салады. Оларға сақтандыру ұйымдары, жинақтаушы зейнетақы қорлары, банктер, сонымен қатар ұжымдық инвестициялау ұйымдары (пайлық инвестициялық қор) жатады. 
       Инвестициялау мақсатына байланысты инвесторлар  стратегиялық, портфельді және алып-сатар инвесторларға бөлінеді. Стратегиялық инвесторлар бағалы қағаздарды иеленеді, сол арқылы эмитентті басқару үрдісіне белсенді қатыса алады. Портфельді инвесторлар иеленгені үшін табыс алу мақсатында бағалы қағаздарды сатып алады. Алып-сатар инвесторлар бағалы қағаздарды иеленгеннен емес, оларды алып-сатудан табыс алуға тырысады. 
       Қазіргі кезде жалпы түрде бағалы қағаздар нарығына қатысушыларды олардың нарыққа араласуына және нарықтағы позициясына қарай шартты түрде бес топқа бөлуге болады:

        Бірінші топ, бағалы қағаздар  нарығына негізгі қатысушылар: мемлекет, жергілікті әкімшілік органдары, ірі ұлттық және халықаралық компаниялар. Бұндай компаниялардың халық арасында жоғары атағы бар. Сондықтан олар шығарған бағалы қағаздар ешбір қиындықсыз өтеді. Нарық ол қағаздарды көп мөлшерде қабылдауға әрқашан дайын. Бұл қағаздар, әсіресе, мемлекеттік және жергілікті әкімшіліктің қағаздары, сатып алушыға жоғары табыс түсірмейді. Дегенмен, халықтың кейбір топтары (мысалы, зейнеткерлер, жалғыз басты адамдар, асыраушысынан айырылған отбасылар және с.с. табысы аздар) беретін табысы аз болсада, сенімді қағаздарға өз қаржыларын жұмсауға мүдделі. АҚШ-та оларды «көк түбірлі» («голубые корешки») деп атайды.

          Екінші топ, инвестициялық институттар,  немесе бағалы қағаздар операциясын  жүргізетін қаржы — несие институттары. Олар:

-         коммерциялық және инвестициялық  банктер;

-         сақтандыру қорлары;

-         зейнетақы қорлары және с.с.  ұйымдар.

         Бұл институттардың көпшілігі  әртүрлі инвесторлардың, яғни заңды  және жеке тұлғалардың қаржысын біріктіріп, оларды табысты бағалы қағаздарға жұмсау мүмкіндіктерін іздестіреді. Олар акцияны бақылау бумасын иемденуге немесе қаржысынан айырылып қалу қаупінен құтылу үшін өз капиталын әртүрлі шаруашылық салаларына жұмсауға ұмтылады.

          Үшінші топ, жеке инвесторлар, яғни жеке адамдар, оның ішінде шағын кәсіпорындардың бағалы қағаздары әрқашан қауіпті. Статистика деректері дәлелдегендей олардың 3/4 бөлігі ашылмай жатып жабылып қалады, тек 1/4 бөлігі ғана кейбір табысқа қол жеткізеді екен. Кейбір шағын кәсіпорындар табысты қызмет көрсетіп, өздерінің болашағы бар екенін дәлелдеді. Мысалы, электронды-есептегіш техникалар, ракеталар, жоғары сапалы үй заттарын және сол сияқты өнім шығаратын шағын өндірістер. Сондай-ақ кейбір шағын кәсіпорындар экспорт операцияларымен де табысты шұғылдануда (мысалы, жүннен тоқылған және теріден тігілген киімдерді, галантерея заттарын шығарушылар). Сондықтан халықтың бірсыпыра тобы тәуекелге белбуып, жоғары дивидендтерден үміттеніп, осы кәсіпорындардың акциясын сатып алуда.

          Төртінші топ, бағалы қағаздар  нарығының кәсіби мамандары, олар  туралы келесі бөлімде қарастырылады.

          Бесінші топ, бағалы кағаздар  нарығын бақылаушы және қадағалаушы  мемлекеттік органдар. Әрбір елде  бағалы қағаздар нарығына қатысушыларды және оған қатысу жағдайларын мемлекет белгілейді. Себебі мемлекеттік заң актілерінде елдің экономикалық жағдайы аңғарылады. Мысалы, экономиканың дағдарысы кезінде заңдар мен ережелер тез өзгеріп отырады. 

3.Бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары 

        Бағалы қағаздар нарығының негізгі сауда-саттық жұмысын қамтамасыз етіп, оның міндетін атқаратын делдалдарды кәсіби мамандар деп те атайды. Ол жұмыс баға белгілеу үшін және қажетті хабарларды тарататын компьютерлік техниканы қажет етеді. Ол үшін нарық талаптарына сай әдейі дайындалған кәсіби мамандар қажет. Олардың жалпы экономикалық, техникалық және кейбір күтпеген жағдайды шешетін психологиялық дайындықтары болуы шарт. Сонымен бірге бағалы қағаздар нарығы кәсіби мамандарының мол тәжірибесі мен олардың сезімталдығын (интуиция) да бағаламауға болмайды.

         Нарықтың кәсіби қатысушылары эмитент пен инвестор арысындағы қарым-қатынасты орнатуды қамтамасыз етеді, сонымен қатар нарықта бағалы қағаздардың шығарылуы мен айналымына байланысты қызметтер көрсетеді. Бағалы қағаздар нарығында кәсіби қызмет түрлері заңмен анықталады. Кәсіби қатысушы статусына ие болу үшін сол қызметпен шүғылдану құқығына рұқсат, яғни  мемлекеттік лицензия алу керек.

        Сауда делдалдары клиенттердің (эмитент  пен инвестор) сұранысы бойынша бағалы қағаздардың сауда-саттық келісім шартын жасауға қызмет көрсетеді. Брокрелер негізінен бағалы қағаздармен азаматтық құқықтық келісімшарттарды клиенттердің атынан және клиенттердің шоты арқылы немесе өз атынан және клиенттердің шоты арқылы өтемдік келісімшарт негізінде жасайды, ал дилерлер болса бұндай келісімшарттарды өз атынан және өз шоты арқылы, мұндай іспен шұғылданатын тұлғаның, жариалаған белгілі бағалы қағаздардың сатып алу немесе сату бағасын ашық хабарлау арқылы жасайды.

         Кәсіби қатысушыларды үш топқа  бөлуге болады:

       - Сауда алаңдары 
       - сауда делдалдарына, яғни брокерлерге, дилерлер мен басқарушы компанияларға; 
       - инфрақұрылым ұйымдарына, яғни тіркеушілерге, депозитарилерге, сауда ұйымдастырушыларына, оның ішінде қор биржасына.. 
 
 

1. Сауда алаңдары 

         Сауда алаңдарына биржалық және  биржалық емес сауда алаңдары  жатады. Бүгінгі таңда Қазақстанда  бір ғана негізі 1993 жылы қаланған  қор биржасы (KASE) қызмет атқарады. Айналымында акциялар, корпоративтік облигациялар, Қазақстан Республикасының мемлекеттік бағалы қағаздары, халықаралық қаржы ұйымдарының облигациялары мен шетелдік мемлекеттік бағалы қағаздар, вексельдер, мемлекеттік және корпоративтік бағалы қағаздармен автоматтық және тікелей репо инструменттері, шетел валютасы бар Орталық Азияның ең ірі, әмбебап, ұйымдастырылған қаржы нарығының операторы болып табылады.

         Қор биржасы- бағалы қағаздар  сатып алынатын және сатылатын  тұрақты рынок. Қор биржасында  экономикаға ұзақ мерзімді инвестиция салу және мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыру үшін қаражат жұмылдырылады, акционды компаниялардың акциялары, облигациялары, мемлекеттік облигациялар сатып алынады және сатылады. Биржада айналысқа түсетін бағалы қағаздардың бағамы белгіленеді, бұл бағам түсетін кіріспен (дивиденд не пайыз түрінде), несие пайызының деңгейімен айқындалады. Қор биржасындағы операциялар ақша капиталдарын тартуға, оларды өндірістің түрлі салалары арасында қайта бөлуге жәрдемдеседі. Қор биржасы тәжірибесінде бағалы қағаздардың мәміле жасалған сәттегі бағамы мен оның аяқталған кездегі бағамы арасындағы айырмадан табыс алу мақсатындағы операциялар кең қолданылады.

          Қазақстан қор биржасының (KASE) стратегиялық  мақсаты - әлемдік инвесторларға  қауіп-қатері төмен әр түрлі  қаржы инструменттерін жетілген  халықаралық тәжірибеге сәйкес  сатып, сапалы қосымша биржа  қызметтерін пайдалануға мүмкіндік  беретін, жетекші өңірлік қаржы орталығы ретінде қалыптасу. 

Қор биржасындағы операциялар 

1. Сауда делдалдары

            Брокерлер — делдал ретінде келісімге қатынасатын адамдар. Брокер келісім жасасатын әрбір жақты табыстыруды көздейді. Брокер өкіл емес, ешбір жақтың шарттық қатынастарына қатыспайды, жекелеген тапсырмалар негізінде жұмыс істейді. Брокерге әрбір жеке келісімді жасауға арнаулы өкілеттік беріледі. Ол тек өкілеттік шегінде әрекет етуге міндетті.

           Дилерлер —  өз атынан және өз есебінен делдалдық сауда операциясын жүзеге асыратын заңды немесе жеке тұлға. Тауар өткізу жүйесінде дилер өз қызметімен түпкілікті тұтынушыға жақын.

          Джобберлер — нарық конъюнктурасын бақылаушылар.

          Бағалы қағаздар нарығындағы брокерлер заңды тұлға ретінде тіркелген маманданған брокерлік фирма қызметкерлері. Батыс еуропа мемлекеттерінде олар не жеке фирма, не акционерлік қоғам ретінде құрылады. Жаңа егемен мемлекеттерде олар жауапкершілігі шектеулі серіктестік мекемесі болып та құрылуда. Салық төлеуден жеңілдік алу мақсатында шағын кәсіпорын ретінде тіркелгендіктен олардың жарғылық қоры өте аз болады. Дегенмен, бұл фирмалар өз капиталымен қарызға алған капиталын өсіру мақсатында клиенттер санын көбейтуге ұмтылуда.

            Құрылымы жөнінен брокерлік фирма дирекция, әкімшілік бөлім, кеңес беретін бөлім, бағалы қағаздарды сату бөлімі және хабарлама-техникалық бөлімінен тұрады. Шамамен фирмада 15-20 адам қызмет жасайды.

Брокерлік фирманың қызмет аясына:

1.   Консалтинг (кеңес беру);

2. Бағалы қағаздарды алғашқы нарықта орналастыру және екінші нарыкқа айналысқа түсіру;

3. Инвестициялық  қорларды құру және оны басқару  және с.с. 
міндеттер кіреді.

            Бұлардан басқа брокерлер ақша  нарығында бірсыпыра ерекше қызмет  көрсетеді, атап айтқанда, банктік несие алушыларға делдалдық жасау және мәмілені қамсыздандыру, оның ішінде, биржалық келісімді сақтандыру. Брокерлер өз қызметінде мына түпкі бастамаларды басшылыққа алады:

1. Клиент  брокерлік фирмамен шарт жасасқанда  барлық тапсырма бойынша, оның ішінде, бағалы қағаздарды қайдан сатып алу жөнінде (қор биржасынан ба, әлде биржадан тыс нарықтан ба) келісімге келеді.

2. Брокер  клиенттің белгілеген сомасы  шамасында әрекет жасайды. Бірақ алған тапсырма көлемінде бағалы  қағаздарды таңдауда өз құқығын пайдаланады. 

3. Брокер  тапсырманы орындағаны туралы  шартта көрсетілген уақытта клиентке  хабарлап және бағалы қағаздарды  сатудан түскен қаржыны (өзіне  делдалдық үшін келісілген сыйақы  қалдырып) клиенттің есепшотына  аударады.

4. Брокер  мәмілені арнаулы кітапқа тіркеуі қажет. Клиент ол жөнінде көшірме талап етуге құқылы.

5. Клиент  брокерге мәміледегі барлық тапсырманы  уақытынан бұрын тоқтатуға үкім бере алады.

          Дилерлер — олар да делдалдар.  Олардың брокерлерден айырмашылығы  шарт жасасқанда өзінің (дилерлік фирманың) капиталын жұмсайды. Дилердің қызметін мына мысалмен түсіндіруге болады. Мысалы, қалалық әкімшілік көрсетілген құны 100 теңгелік облигация шығаруға шешім қабылдады делік. Эмиссиямен шұғылданатын оның өз аппараты жоқ, сондықтан әкімшілік дилерлік фирмаға тапсырма береді. Егер қалалық заем бірнеше миллион теңгеге шығарылатын болса, онда үлкен көлемді іспен тек маманданған фирмалар, мысалы, коммерциялық банктер шұғылданады. Оның делдалдық механизмі төмендегідей.

          Әкімшілік дилерге 100 теңгелік облигацияны кемітілген бағамен (дисконтпен), мысалы, 98 теңгеге, яғни номиналынан 2 теңгеге кем сатады. Дилердің, облигацияларды сатуға кеткен шығынымен одан түскен пайда 2 теңгеге кем болмауы тиіс. (Бұндай операцияны «дисконтпен сату» деп атайды).

          Бағалы қағаздар операциясына  маманданған дилерді жауапкершілігі  шектеулі дилер деп атайды. Олардың  бағалы қағаздарды сатып алу-сатуға  тәуекелмен шығарған шығыны, эмитенттер  мен инвесторлардың шығынынан  әлдеқайда аз. Себебі сатып алу-сату  аз уақыт аралығында өтеді. Дилердің атқаратын қызметі: бағалы қағаздар нарығындағы өзгерісіерді бақылап оты-

 ру. Егер бағалы қагаздарды сату-сатып  алу баяуласа (мысалы, сатушылар  және сатып алушылар жетіспей  қалса), онда бағалы кағаздардың  бағамын тұрақтандыру мақсатында дилер өз есебінен операция жүргізеді.

            Басқарушы компаниялар өз атынан  сыйақыға оның иелігіне берілген  және басқа тұлға мүддесінде  немесе осы тұлғамен көрсетілген  үшінші тұлғалар иеленетін сенімді  басқарудың  анықталған мерзімі  ішінде бағалы қағаздарды, бағалы қағаздарды инвестициялауға арналған ақшалай қаражатты, сонымен қатар бағалы қағаздарды басқару үдерісінде алынатын ақша және бағалы қағаздарды орындайды.             

2. Инфрақұрылым  ұйымдары

         Қор нарығының инфрақұрылымына кіретін ұйымдар. Оған мыналар жатады: 
    1) депозитарий - клирингтің, номинал ұстаушының, төлем агенттігінің және т.б. функцияларын жүзеге асыратын қаржы нарығының кәсіби қатысушысы. Қазақстанда 1997 жылдың 16 мамыр айында құрылтай шешімімен құрылтан, әрі 1997 жылдың 18 шілдесіндегі N12301-1910-АО номерімен Алматы қаласының Әділет басқармасында заңды тұлға ретінде тіркелген "Бағалы қағаздардың орталық депозитарийі" акционерлік қоғамы бар. Қоғам ҚР "Акционерлік қоғам туралы" Заңына сәйкес 1999 жылдың 28 қазанында және 2002 жылдың 9 сәуірінде қайта тіркелді. Коммерциялық емес ұйымдар орталық депозитарий болып табылады және олар мынадай негізгі функцияларды орындайды:

 
    o номинал ұстаушыны жүзеге асыру; 
    o эмиссиялық бағалы қағаздар мен басқа да қаржылық құралдар бойынша құқықтарды ескеру және мәмілелерді тіркеу; 
    o номинал ұстаушыға қаржылық құралдар мен мәмілелер бойынша және оның табыс төлемі бойынша төлем агенттігінің функциясы; 
    o қаржылық құралдар мен мәмілелер бойынша клиринг; 
    o ҚР заңдарына қайшы келмейтін кеңес беру, ақпараттық және басқа да қызмет түрлері.

 
    2) тіркеушілер - ҚР заңдарына  сәйкес құрылған әрбір акционерлік  қоғам бағалы қағаздар эмиссиясы  мемлекеттік тіркеуден өткен  сәттен бастап, бір ай ішінде  бағалы қағаздар ұстаушыларының тізілімін енгізуді және сақтауды қамтамасыз етуі керек. 
    Бағалы қағаз ұстаушыларының мүліктік құқығын және мүдделерін қорғау мақсатында бағалы қағаздар ұстаушыларының тізімін дербес жүргізетін бағалы қағаздармен, сондай-ақ АҚ-мен мәмілелерді тіркейтін бағалы қағаздар нарығының қатысушылары (тіркеушілер мен номинал ұстаушылары) бағалы қағаздар құқығының бірінші тұлғадан екіншісіне өтуіне байланысты мәмілелерді орындаудың фактілерін бекітуге міндетті. 
    Номинал ұстаушылар клиенттердің бағалы қағаздарымен болатын мәмілелерді және олардың ауыртпашылық түсірген фактілерін тіркеу бойынша функцияларды орындайды. Олардың иелік ету құқығын растайды, клиенттерде бағалы қағаздардың болуын және олармен мәміле жасаудың мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді, төлем агенттігінің функциясын орындайды, клиенттерді бағалы қағаздардың номинал ұстаушыларына берілгені жөніндегі ақпаратпен қамтамасыз етеді. Сондай-ак номинал ұстаушыларымен жасасқан келісімшартқа сәйкес басқа да функцияларды орындайды. Номинал ұстаушылардың қызметі ҚР Қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау жөніндегі агенттігі берген лицензияның негізінде жүзеге асырылады. 
    Бағалы қағаздармен байланысты меншік иелерінің құқығын жүзеге асыру үшін тіркеушілердің талап етуі бойынша номинал ұстаушылар тіркелген бағалы қағаз иелерінің тізімін нақты бір күнде беруте міндетті. Номинал ұстаушыларға аталған ақпаратты ашу құқығын бермеген бағалы қағаз иелері кірмейді. 
    Тіркеушінің функциялық міндеттемесі мыналарда:

 
    o бағалы қағаз иелерінің тізімін жүргізу арқылы меншік құқығын тіркеу және аталған тіркеуді растайтын жазбаша немесе электрондық құжаттарды ресімдеу; 
    o бағалы қағаз иелерінің тізілімін енгізу және сақтау; 
    o тізілімнен көшірме беру жолымен бағалы қағаз иелерінің құқығын

растау; 
    o бағалы қағаздардың меншік құқығының өзгеру фактісін тізілімдегі тиісті жазуды өзгерту жолымен тіркеу; 
    o дауыс құқығын және бағалы қағаздар меншігі құқығының ауыртпашылық түсірген фактісін тіркеу; 
    o эмиссияланған бағалы қағаздардың мөлшерін және оның тіркелген мөлшерге сәйкес келуін бақылау; 
    o құжаттамалық формада шығарылған бағалы  қағаздардың сертификаттарын сақтау, беру және өтеу; 
    o корпорациялық әрекеттерді тіркеуді жүзеге асыру; 
    o тіркеуші эмитентке оны жалпы жиналысқа дайындау, сондай-ақ дивидендтік есеп айырысу бойынша кеңес беру қызметін көрсетуге құқылы.

 
    Тіркеуші заңмен белгіленген  жағдайларды ескермегенде тізімді  немесе оның бөлігін жүргізу  бойынша өз өкілеттілігін басқа  тұлғаға жүктей алмайды. Оның  тізімін өзі жүргізсе де эмитенттерге тиесілі бағалы қағаздардың меншік құқығын тіркеушінің сатып алуға құқығы болмайды; 
    1) клирингтік ұйымдар - қаржылық құралдармен мәмілелерді орындауға қатысатын тараптардың талаптары мен міндеттемелерін өзара есепке жатқызатын қаржы нарығының кәсіби қатысушылары; 
    2) кастодиандар - клиенттердің қаржылық құралдары мен ақшасын сақтайтын, әрі олардың есебін жүргізетін, оларды сақтау міндеттемесін өз мойындарына алумен қаржы құралдары мен ақшаға байланысты олардың құқығын растайтын қаржы нарығының кәсіби қатысушылары. ҚР-да кастодиандық қызметпен және сейфтік операциялармен айналысуға лицензиясы бар банктер ғана кастодиан бола алады; 
    3) бағалы қағаздар портфелін басқарушы - клиент есебінен және оның мүддесі тұрғысынан азаматтық құқықтың объектілерін басқару жөніндегі қызметті өз атынан жүзеге асыратын қаржы нарығының кәсіби қатысушылары. Олардың негізгі функциялары:

 
    o ақшаны қаржылық құралдарға  инвестициялау; 
    o қаржылық құралдармен орындалатын мәмілелердің     
      есебін жүргізу; 
    o өздеріне жүктелген қаржылық құралдарды пайдалану,  
      әрі оған иелік ету. 

Қорытынды 

        Бағалы қағаздар нарығы – бағалы  қағаздардың шығарылымы, айналысы  және өтеуі бойынша нарық қатысушылары  арасындағы экономикалық қарым-қатынастар жиынтығы болып табылады.

         Бағалы қағаздар нарығына қатысушылар деген бағалы қағаздарды сатушы, не сатып алушы, сонымен қатар олар бойынша есеп айырысуды және олардың айналымын қамтамасыз ететін жеке немесе заңды тұлғалар. Олар бағалы қағаздардың айналымдылығы бойынша өзара экономикалық қатынастарға түсетін жақтар.

         Бағалы қағаздар нарығының қатысушылары  болып кәсіби емес қатысушылары (ҚР кез-келген азаматы), немесе  инвесторлар мен эмитенттер, кәсіби  қатысушылары және нарықты қадағалайтын  органдар саналады. 
         Нарықтың кәсіби қатысушылары эмитент пен инвестор арысындағы қарым-қатынасты орнатуды қамтамасыз етеді, сонымен қатар нарықта бағалы қағаздардың шығарылуы мен айналымына байланысты қызметтер көрсетеді. Бағалы қағаздар нарығында кәсіби қызмет түрлері заңмен анықталады.

          Кәсіби қатысушыларды үш топқа  бөлуге болады:

       - Сауда алаңдары 
       - сауда делдалдарына, яғни брокерлерге, дилерлер мен басқарушы компанияларға; 
       - инфрақұрылым ұйымдарына, яғни тіркеушілерге, депозитарилерге, сауда ұйымдастырушыларына, оның ішінде қор биржасына. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Пайдаланылған әдебиеттер: 

1. Қазақстан қор биржасы. http://www.kase.kz/files/normative_base/
2. Бағалы қағаздар рыногы туралы 2003 жылғы 2 шілдедегі № 461-ІІ Қазақстан Республикасының Заңы
3. Бағалы қағаздар рыногындағы брокерлiк және дилерлiк қызмет. www.afn.kz/attachments/cont/publish386917_5822.doc
4. Бағалы қағаздар рыногы субъектілерінің қызметін бақылау