Еңбекақы төлеудің маңызы, түрлері және оларды ұйымдастыру
Кіріспе
Еңбек ұғымы тауар өндіруде және қызмет көрсетудегі барлық дене және адамдардың ақыл ой қаблеттілігін көрсетеді.
Еңбекақы жөніндегі саясат кәсіпорында басқарудың құрамды бөлігі болып табылады және оның қызметінің тиімділігі оған елеулі ықпал етеді. Себебі, еңбекақы жұмыс күшін тиімді пайдаланудағы ынталандырудың маңыздысының бірі.
Еңбекақы бұл жұмыскеге оның еңбегі үшін сапасына, санына және шығарған қажетті өнім көлеміне сәйкес берілетің төлем. Қалыпты жағдайда еңбекақы қажетті өнімнің құнына тең және оның ақшалай түрі болып табылады .
Жұмыс күші бұл қызметкердің
өміріне қажет және оның еңбек
қаблетің қалпына келтіруге
Еңбекақы төлеудің маңызы, түрлері және оларды ұйымдастыру.
Еңбекақы төлеудің маңызын, қызметкерге еңбек міндетін орындағаны үшін берілетін сыйақы деп түсінеміз.
Еңбекақы төлеудің негізінде еңбекақы төлеудің шекті өнімділігімен шектелінетің, өндіріс факторы ретіндегі еңбектің құны жатыр. Шекті өнімділік теориясына сәйкес қызметкер еңбекақының орнын толтыратын өнім өндіруге міндетті, олай болса еңбекақы қызметкердің еңбек тиімділігіне тәуелді.
Әлуметтік экономикалық категория бойынша еңбекақының маңызын қызметкерлер мен жұмыс берушілер үшін қатыстыру қажет.
Қызметкер үшін еңбекақы оның жеке табысының негізі және басты бөлігі болып табылады, сонымн қатар еңбекақы қызметкердің және оның жанұя мүшесіндегі адамдардың әл ауқат деңгейін жоғарылататын құрал болып саналады.
Жұмыс беруші үшін еңбекақы
өндіріс шығындары болып
Еңбекақы кәсіпорын
Еңбекақы төлеудің ақшалай және заттай нышандары бар.
Еңбекақы төлеу негізгі және қосымша түрлерге бөлінеді.
Негізгі еңбекақыға мынадай төлемдер жатады:
- мерзімділік, үдемелі және кесімді еңбекақы төлеу кезінде орындалған жұмыстың сапасы және мөлшері үшін, пайдаланылған уақыт үшін төлемдер;
- еңбектің қалыпты жағдайынан
ауытқуымен байланысты
- қызметкердің кесірінсіз тоқтап қалулар үшін төлемдер;
- сыйлықтар, сыйлықақылы үстемелер және т.б.
Қосымша еңбекақыға ұжымдық келісім шарттарда және еңбек туралы заңдарда қарастырылған, жұмыс жасалмаған уақыттар үшін төлемдер жатады:
- демалыс уақыттарына ақы төлеу;
- мемлекеттік және қоғамдық
міндеттерді орындаған
- кішкентай балалары бар аналарға жұмыстағы үзілістері үшін ақы төлеу;
- жасөспірімдерге белгіленген жеңілдік сағаттарға ақы төлеу.
Өнеркәсіп кәсіпорындарында тарифтік жүйені қолдану.
Жұмыстың негізгі түрлерінің
толық сипаттамасынан тұратын және
өнеркәсіптің әрбір саласын құрастырылған
тарифтік біліктілік анықтамасының
негізінде жүргізіледі. Анықтаманы
және оның қолданылу тәртібін Қазақстан
Республикасының Үкіметі
Тарифтік мөлшерлеме – бұл жұмыс уақытының бірлігі үшін, (сағат, күн, ай) біліктіліктің айқын күрделілігінде еңбек нормасын орындаған қызметкердің еңбекақысының белгіленген мөлшері.
Тарифтік тор – бұл разрядтардың және оған меншіктелінген тарифтік коэффициенттердің арақатынас мәкілі. Тарифтік тордағы разрядтардың саны және тарифтік коэффиценттер арасындағы алшақтықтар әртүрлі және олар өнеркәсіптің әр түрлі саласында орын иемденген нақты ерекшеліктермен және бөлінісінің дәрежесімен анықталған.
Лауазымды жалақы қызметкерлердің атқаратын қызметтеріне байланысты бекітілген еңбекақының абсолюттік мөлшері.
- қызметкерді босату кезінде
жұмыстан шығардағы
Кәсіпорында еңбекақыны төлеуді ұйымдастыру үш өзара байланысты және өзара тәуелді элементтермен анықталады:
- тарифтік жүйе;
- еңбекті нормалау;
- еңбекақы төлеудің нышаны.
Тарифтік жүйе әр түрлі топтағы және категориядағы қызметкерлердің еңбектерінің сапалық сипаттамасына тәуелді олардың еңбекақыларын саралауды және реттеуді жүзеге асыра алу мүмкіндігін қамтамассыз ететін норматифтердің жиынтығын көрсетеді.
Тарифтік жүйеге:
- сағатына немесе күніне еңбекақы мөлшерін анықтайтын тарифтік жүйе;
- еңбекақы төлеудегі жұмыстың
және жұмысшылардың әр түрлі
разряд арасындағы
- тарифтік тормен сәйкес
жұмысшылардың және жұмыстың
разрядтарын анықтауға болатын
тарифтік біліктілік
Жұмысты тарифтеу – бұл еңбек түрлерінің күрделілігіне тәуелді еңбек түрлерін біліктілік категориясына немесе тарифтік разрядқа жатқызу.
Тарифтік разряд қызметкердің біліктілігін және еңбек күрделілігін қамтып көрсететін шама және тарифтік разряд әр өндірістік операцияларда, әр жұмыста қолданылады.
Еңбекті тарифтеу және тарифтелуразрядының қызметкерлерге иемденіп кетуі қызметкердің біліктілігіне, ұсынылған талаптарымен көрсетілген.
Еңбекақыны жоспарлау және реттеу.
Нарық жағдайында тауар ретінде
еңбек өнімінің нарығы мойындаған еңбекақы
төлемі жұмсалған шығындарға емес,
еңбектің нәтижесіне төленеді. Тауарларды
өткізуден түскен қаражаттар тауар
өндірушілердің еңбегінің саны мен
сапасын бағалаудағы және олардың
жеке табыстарының негізгі көзін
бағалаудағы жоғарғы белгі
Еңбек қатнастарын реттеудің нормасы болып тарифтік келісімнің және ұжымдық келісім шарттың негізінде жасалған жұмыс берушілер мен кәсіподақтардың арасындағы еңбекақы төлеу бойынша келісім шарттың қағидасы табылуы керек.
Реформада міндетті төлемге жататын мемлекеттік әлуметтік норматив тәрізді еңбекақының ең аз мөлшері бекітілген. Ең төменгі еңбекақы ең төменгі тұтыну бюджетінің негізінде тағайындалады және әлуметтік факторларға байланысты сараланады.
Ең төменгі еңбекақының экономикалық мағнасы өнімді еңбектегі және жұмыс күшін ұдайы өндірудегі жұмысшының қаблеттілігін қолдауды білдіреді.
Еңбекшілер табысын
Осының нәтижесінде, оның
базалық бөлігі болып, халық шаруашылығының
саласындағы әрбір жұмысшыға
кепілденген минималдық еңбекақы табылады.
Еңбекақының екінші бөлігі ұйымдарда,
кәсіпорындарда және салаларда балдық
жүйемен бағаланатын, разрятқа, біліктілік
топқа, атаққа және дәрежеге байланысты,
жұмысшылардың еңбек
Еңбекақы күрделі еңбекті
жақсы ынталандыру үшін, кәсіпорындарда
жауапкершіліктің деңгейі, орындалатын
жұмыстың күрделілігі, қызметкердің біліктілігі
және еңбекақының деңгейі арасындағы
тікелей байланыстарды
Сонымен Қазақстанның қазіргі
жағдайында, еңбекақыны реттеудің және
жоспарлаудың сұрақтарын шешуде мына
есептерге көңіл аударылуы
- кәсіпорынның нарықтық
қызметінің және оның
- кәсіпорынның кадрлыық саясатының есебі;
- мамандыққа байланысты
қызметкерлердің арасындағы, облыстар,
аймақтар арасындағы
- кәсіподақтардың
- байланыс саласындағы
кәсіпорындардың саясаттары
Кәсіпорында еңбекақыны төлеуді
оңтайлы ұйымдастыру
Еңбекақы төлеудің оңтайлы
ұйымдастырылуының мақсаты
Көптеген Қазақстандық кәсіпорындарда
еңбекақы төлеуді ұймдастыруының негізіне
мынадай басты қағидалар
- еңбектің саны мен
сапасына байланысты
- кәсіпорынның салалық
және аймақтың
- нақты еңбекақының ретті
жоғарылауы, яғни көрсетілген еңбекақының
өсу қарқыны кезінде
- еңбек өнімділігі өсу қарқынының орташа еңбекақының өсу қарқынынан артып кетуі.
Еңбекақының жүйелері және нышандары.
Еңбекақының жүйелері және нышандары өз алдына еңбектің нәтижесін қамтып көрсететін, сандық және сапалық көрсеткіштер жиынтығының көмегімен жұмсалған, еңбектің санына және сапасына тәуелді еңбекақы мөлшерінің бекітілу тәсілдерін көрсетеді.
Мақсаттың ішінен басты нәрсе болып еңбек өллшемі арасындағы дұрыс арақатнасты қамтамассыз ету, сонымен қатар тиімді еңбекте жұмысшылардың мүдделерін көтеру болып табылады.
Мерзімді ақы төлеу кезінде еңбек өлшемі пайдаланылған уақыт болып табылады, ал табыс болса, нақты пайдаланылған уақыттың жалақысына немесе қызметкердің тарифтік мөлшерлемесіне байланысты есептелінеді.
Кесімді ақы төлеу кезінде еңбек өлшемі жұмысшының өндірген өнімі болып табылатын және белгіленген кесімді бағалауды қоспағанда, тап осы кездегі жүйеде еңбекақы өнімнің әрбір бірлігіне есептелінеді, сондықтан табыс өндірілген өнімнің санына және сапасына тәуелді.
Еңбекақы төлеудің кесімді немесе мерзімді нышанаң тандау бірнеше факторларға тәуелді:
- қолданылатын жабдықтын сипатына;
- технологиялық процестің ерекшелігіне;
- еңбекті және өндірісті ұйымдастыруға;
- материалдық және еңбек ресурстарын пайдалануға;
- өнім сапасына қойылатын талаптарға байланысты.
Қазіргі кезде еңбекақының мерзімдік сыйлық және жай мерзімдік жүйелері кең тараған.
- Еңбекақы төлеудің жай
мерзімдік жүйесінде
- Мерзімдік сыйлық жүйесі
кезінде белгіленген
Еңбекақы төлеудің кесімді нышаны бірнеше жүйелерге бөлінеді:
- тікелей кесімді;
- кесімді сыйлықақы;
- үдемелі кесімді;
- жанама кесімді;
- аккортық.
Тікелей кесімді жүйе кезінде еңбекке ақы өндірілген өнімнің бірлігіне қарай төленеді. Жұмыстың немесе өнімнің бірлігі үшін көрсетілген жеке кесімді бағаламаны, уақыттың нормасында орындалатың жұмыстың разрядына байланысты бекітілген сағаттық тарифтік ставканы өндірім мөлшеріне бөлу арқылы табамыз. Жұмысшының жалпы табысын уақыттың есептелінген кезеңінде өндірілген өнімнің мөлшерін кесімді бағаламаға көбейту арқылы табамыз;
Кесімді сыйлықақы төлеу жүйесі кезінде жұмысшыға тікелей кесімді бағалама бойынша табыстан тыс, жұмыстын алдын ала белгіленген, нақты сапалық және сандық көрсеткіштерін орындағаны және асыра орындағаны үшін сыйлықтар төленеді;
Үдемелі кесімді еңбекақы
төлеу жүйесі норманы орындағаны
үшін, тікелей кесімді бағаламалар
төлемдерді қамтиды, ал нормадан тыс
өндірулер кезінде жоғарғы
Еңбекақы төлеудің кесімді
түрін ұжымдық түрде немесе әрбір
нақты қызметкерге жеке қолдануға
болады. Бірақ еңбекақы төлеудің мердігерлік
нышаны кең таралған. Бұл еңбекақы
төлеудің нышанының маңызы мынада,
яғни келісім бойынша бір жақ
қызметкерлері нақты бір
Жанама кесімді еңбекақы төлеу көбнесе қосалқы және қызмет көрсететің өндірістерді жұмыс жасайтын жұмысшыларға қолданылады.
Аккорттық кесімді жүйе жұмыстың
барлық көлеміне төлейтін ақыларды қамтиды.
Жұмыстың жеке элементтеріне арналған
нормалармен бағдарламаларды
Еңбекақы төлеудің аралас жүйесі мерзімдік және кесімді еңбекақы төлеудің негізгі артықшылықтарын қамтиды және еңбекақы мөлшерінің жеке қызметкерлер және кәсіпорын қызметінің нәтижесімен икемді байланысын қамтамассыз етеді. Мұндай жүйелерге қазіргі кезде тарифсіз жүйе жатады.
Еңбекақы төлеудің тарифсіз
жүйесінде қызметкерлердің
Еңбекақы төлеудің тарифсіз
жүйесін қолданушы ұйымның
Қазақстан Республикасының “ Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы ”заңы.
Қазақстан Республикасының “ Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы” заңы 2000 жылдың 1 қаңтарынан бастап іске асырылғанү. Бұл заңға сәйкес, жұмыс беруші мен жұмыскердің еңбектік арақатнастары нормативтік құқықтық актілермен және еңбек заңдылықтары бойынша келісілген жеке еңбек шартымен, ұжымдық шартпен реттеледі.
Жеке еңбек шарттың мазмұны
Жеке еңбек шартында:
- тараптарлардың реквизиттері:
жұмыс беруші заңды тұлғаның толық атауы және орналасқан жері, жұмыс беруші – заңды тұлғаның құрылтай құжаттарының мемлекеттік тіркеу номерімен уақыты;
жұмыс берушінің тегі, есімі, әкесінің аты және қызметі, ал жұмыс беруші жеке тұлға болған жағдайда оның тұрақты тұрғылықты жерінің мекен жайы, басын куәләндірәтін құжаттың атауы, нөмірі, берілген күні;
қызметкердің есімі, әкесінің аты, жеке басын куәләндіратын құжаттың атауы, нөмірі, берілген күні; әлуметтік жеке кодының нөмері (ӘЖК), салық төлеушінің тіркелу нөмері (СТН);
- еңбек міндеті ;
- жеке еңбек шартының мерзімі;
- еңбек міндеттерін жүзеге асыру басталатын күн;
- еңбек жағдайларының
сипаттамалары, қызметкерлерге
- жұмыс уақытымен демалыс уақытының режимі;
- еңбекақы төлеу және еңбекті қорғау жағдайлары;
- жұмыс берушінің құқықтарымен міндеттері;
- қызметкердің құқықтары мен міндеттері;
- жеке еңбек шартың
өзгерту, бұзу және ұзарту
- өтемақылар төлеу мен кепілдіктер беру тәртібі;
- тараптардың жауапкершілігі көрсетілуі тиіс.
Жеке еңбек шартының мерзімі
Жеке еңбек шарты:
- белгісіз мерзімге;
- белгілі бір мерзімге;
- белгілі бір жұмысты
орындау уақытына немесе
Ұжымдық шарттың мазмұны мен құрылымы
Ұжымдық шарттыың мазмұның
келіссөздер жөніндегі екі
Ұжымдық шарт:
- оның қолданылу мерзімі туралы;
- орындалуын бақылау тәртібі туралы;
- шарт талаптарының
- өзгерістермен толықтырулар
енгізу тәртібі туралы
Ұжымдық шарттың қолданылу мерзімі мен аясы
- Ұжымдық шарт тараптар белгілейтін мерзімге жасалады.
- Егер ұжымдық шарттың
ережелерінде өзгеше
- Ұжымдық шарт басқару органының құрылымы, құрамы өзгерген жағдайда күшінде қалады және қолданыла береді.
- Ұжымдық шарт қайта
ұйымдастыру кезеніңде өз
- Ұйымның меншік иесі
ауысқан жағдайда ұжымдық
- Ұйым тартылған және
банкрот деп жариялаған
- Ұжымдық шарттың қолданылу
мерзімі оған өзгерістер мен
толықтырулар тараптардың
- Тараптардың өкілдері
қызметкерлерді ұжымдық
Жұмыс уақытының қалыпты ұзақтығы
- Қызметкер жеке еңбек шартының талаптарына сәйкес еңбек міндеттерін орындауға міндетті уақыт жұмыс уақыты болып есептеледі.
- Жұмыс уақытының қалыпты
ұзақтығы аптасына қырық
- Жеке еңбек шартында
тараптардың келісімі бойынша
жұмыс уақытының ұзақтығы
ҰЖЫМДЫҚ ЕҢБЕК ДАУЛАРЫНЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін алып, қысқа мерзім ішінде нарықтық экономикаға бет бұрды. Сондықтан, осыған байланысты жалдамалы қызметкерлердің еңбек құқығын қорғауда үлкен мәселелер туындады. Себебі, олардың құқықтарын кейбір жұмыс берушілер жиі бұзып, еңбек құқығы нормаларын қолданғанда көп қателер жібереді. Осыған байланысты, еңбек қатынасындағы әлсіз жақ – жалдамалы қызметкерлердің құқығын қорғау қазіргі еңбек құқығының функционалды рөлі болып табылады. Ал осы еңбек қатынасындағы әлсіз жақтың құқығын қорғауды қамтамасыз етудің басты тәсілі осы мақсатқа арналған еңбек дауы институты танылған.
Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің (бұдан әрі ҚР ЕК) 1 – бабының 1 – тармағының 19 – тармақшасына сәйкес еңбек дауы – бұл ҚР еңбек заңнамасын қолдану, келісімдердің, еңбек шартының және (немесе) ұжымдық шарттың, жұмыс беруші актілерінің талаптарын орындау немесе өзгерту мәселелері бойынша қызметкер (қызметкерлер) мен жұмыс берушінің (жұмыс берушілердің) арасындағы келіспеушіліктер болып табылады [1,17 б.].
Еңбек дауларын құқық қатынастарының түрі бойынша еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтын жеке еңбек даулары және еңбек ұжымы мен жұмыс беруші арасында туындаған ұжымдық еңбек даулары болып екіге бөлінеді.
Қазіргі заңи әдебиеттерде ұжымдық еңбек дауларының мәселелері, оның ішінде ұғымы, классификациясы әлі толық зерттелмеген.
Қазақстан Республикасында
ұжымдық еңбек дауларын шешу тәpтiбi
мен әдістерін, сондай-ақ ереуіл жасау
құқығын жүзеге асыру тәртібін реттейтін
құқықтық негіз 1996 жылы шілденің 8-інде
қабылданған «Ұжымдық еңбек даулары
мен ереуілдер» туралы Қазақстан
Республикасының Заңы болды. Мұнда:
«ұжымдық еңбек даулары – ұйымдарда
еңбек жағдайларын белгiлеу
Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырда Еңбек кодексі шығуымен байланысты бұл заң өз күшін жойды. Басқа елдердің Еңбек кодекстерімен салыстырғанда ұжымдық еңбек дауларының түсініктемесі ҚР ЕК көрсетілмеген. Бірақ ҚР ЕК комментарийінде қазақстандық ғалым, профессор Е.Н.Нургалиева ұжымдық еңбек даулары – бұл ұйымдарда еңбек жағдайларын белгілеу мен өзгерту (жалақыны қоса), ұжымдық шарттар мен келісімдерді жасау, өзгерту және орындау бойынша, сонымен қатар еңбек құқығы нормаларынан тұратын актілерді қабылдаған кезінде қызметкерлердің сайланбалы органының ойын ескеруге жұмыс берушінің бас тартуымен байланысты қызметкерлер (олардың өкілдері) және жұмыс берушілер (олардың өкілдері) арасындағы реттелмеген келіспеушіліктер деген түсініктеме береді [3,497 б.]. Бұл анықтаманы нақтырақ деуге болады. Себебі, қызметкерлердің сайланбалы органының ойын ескеруге жұмыс берушінің бас тартуы дау нысанасына тікелей байланысты болғандықтан оны көрсеткен жөн.
Ал, Ресей Федерациясының
Еңбек кодексін қарастыратын болсақ,
мұнда ұжымдық еңбек дауларының
ұғымы берілген. Және осы берілген
ұғым бойынша ресей ғалымдары
түрлі көзқарастарды ұстанады. Сөйтіп,
РФ ЕК 398 – бабына сүйеніп, И.О.Снигирева
ұжымдық еңбек дауының
– еңбек жағдайларын белгілеу және өзгерту (жалақыны қоса);
– ұжымдық шарттық келісімдерді жасау, өзгерту және орындау;
– локальды нормативтік актілерді қабылдау кезінде қызметкерлердің сайланбалы өкілетті органының ойын ескеруге жұмыс берушінің бас тартуы [4,546 б.].
Дәл осы норманы басқа екі ресейдің ғалымдары М.В.Сытинская мен Г.А.Рогалева мүлдем басқаша талқылайды. Олардың ойынша: «заңдар мен нормативтік құқықтық актілерді қолдану бойынша даулар, егер олар ұйымның барлық қызметкерлерінің мүддесін қозғасада, ұжымдық даудың нысанасы болып табылмайды (келісімдер мен ұжымдық шарттарды қоспағанда. Мысалы, қолданыстағы еңбек заңнамасына сәйкес ұйым қызметкерлеріне жалақы төлемеу), бұл әрбір қызметкердің талабы бойынша ұжымдық еңбек дауымен немесе талап өндірісі ретінде сотпен шешілетін бөлек жеке еңбек даулары».
Сонымен қатар, РФ ЕК түсініктемесінде
В.Н.Толкунова РФ ЕК ұжымдық даулар
ұғымын кеңейтті, бірақ «және еңбек
заңнамасын қолдану» деген сөздермен
толықтыру керек екендігін
ҚР ЕК ары қарай талқылайтын болсақ, туындаған еңбек дауының тараптары, яғни субъектілері кодексте нақты анықталмаған. «Ұжымдық еңбек даулары мен ереуілдер» туралы ҚР Заңында көрсетілген анықтама бойынша дау субъектілері жұмыс берушi (жұмыс берушiлер бiрлестiгi) мен қызметкерлер ұжымдары (қызметкерлер өкiлдерi) болып табылады. Мұндағы, жұмыс берушi — басшысы (әкiмшiлiгi) өкiлi болып табылатын ұйым (заңды тұлға) не қызметкер еңбек қатынастарында тұрған жеке тұлға. Жұмыс берушiлер өкiлдерi — ұйымдар басшылары немесе нормативтiк құқықтық актiлерге, ұйымның құрылтай құжаттарына сәйкес басқа да өкiлеттi адамдар, жұмыс берушiлер бiрлестiктерiнiң өкiлеттi органдары, жұмыс берушiлер уәкiлдiк берген өзге де органдар. Ал, қызметкерлер өкiлдерi — кәсiптiк одақтар органдары және өздерiнiң құрылтай құжаттарына сәйкес өкiл болуға уәкiлдiк алған олардың бiрлестiктерi, ұйым, филиал, өкiлдiк қызметкерлерiнiң жиналысында (конференциясында) құрылған және олар уәкiлдiк берген қоғамдық ынталы органдар [2,3 б.].
ҚР ЕК комментарийінде
қызметкерлер өкілдері және жұмыс берушілер
өкілдері субъектілер ретінде
Көптеген ғалымдар ұжымдық еңбек дауларының анықтамасына оның тараптарынан басқа еңбек нысанасымен тікелей байланысты дауласушы субъектілер арасындағы келіспеушіліктер сипатын енгізеді. Ол ұжымдық еңбек құқыққатынасы тараптарының құқықтары және мүдделерімен байланысты пайда болған келіспеушіліктер. Мысалы, И.Л.Лютов түрлі елдердің еңбек дауының анықтамаларын талдап, оның нысанасы түрліше тұжырымдалады деп белгілеген [7,53 б.]. Бұған 1981 жылғы Халықаралық Еңбек Ұйымының «Ұжымдық келіссөздерге жәрдемдесу туралы» Конвенциясы мүмкіндік туғызды. Осы конвнеция бойынша ұжымдық еңбек даулары төмендегідей мақсаттарда жүзеге асырылады:
– еңбек пен жұмыспен қамтамасыз етілудің жағдайларын анықтау үшін;

- Еңбекақы төлеудің маңызы,түрлері және оларды ұйымдастыру
- Еңбекақы төлеудің шетелдік іс-тәжірибесі
- Еңбек ақы төлеудің шетелдік тәжірибесі.
- Еңбекақы түрлері мен нысандары
- Еңбек биржасы және оның қызметтері
- Еңбек биржасы және оның қызметтері
- Еңбек бөлінісі
- Еңбекақының тарифсіз жүйесі
- Еңбекақының экономикалық мәні
- Еңбекақының экономикалық мәні
- Еңбекақыны ұйымдастыру
- Еңбек ақыны ұйымдастырудың теориялық негіздері
- Еңбекақы статистикасында пайдаланатын негізгі анықтамалар
- Еңбекақы төлеудің құқықтық мәселелері