Ұлы жиын демекші, мәртебелі басқосудың соқталысы «ҚазЭнержи» Еуразиялық форумы өтті Астанада. Қуат көзі қашаннан тіршілік нәрі сияқты аса қат, аса құнды, қастерлі. Сондықтан ғой, «Қуатты қайдан аламыз?» деген асқан өзекжарды, тағдыршешті сауалға жауап іздеген кез-келген алка-қотан отырыстың орны ерек. Биыл алтыншы мәрте ұйымдастырылған жиында әлемге әмірін салып, билігін жүргізген 58 жуан компанияның белді-белді өкілдері бас қосты. Қуат көзі дегенде ең алдымен жанар-жағар майдың түйткілі кесе көлденеңдейді. Астаналық аузы дуалы шенеуніктердің шақшадай басын шарадай еткен биылғы басқатырғаны осы.   

«Ештен кеш  жақсы» демейтін бе еді? Бүгінгідей бензин тапшылығына тап келмес үшін, қазақ Үкіметі төртінші мұнай өңдеу зауытын салмақшы. Кәсіпорынның нақты қай аймақта салынатыны белгісіз әзірге. Белгілісі – мерзімі. 2020 жылға қарай сәтін салса іске қосылса, елде бар ендігі 4 бірдей шикізат өңдейтін өнеркәсіп орындары ішкі нарықты 17 млн. 5 мың тонна бензинмен қамтамасыз етеді. Ол ашылғанша, қалған үш зауыт жаңартудан өтпек.  

«ҚазЭнержи» Еуразиялық форумы әлемдік 58 алпауыт компанияның  басын босқа қосып отырған  жоқ. Мұнай мен газды өндіру және оны өңдеу, жаңа қуат көзін іздестіру, қауіпсіз атом энергиясын өндіру сияқты өзекті мәселенің бәрі осы форумда көтеріледі. Яғни, жаһандық мәселелер қамтылған. Сондықтан да бұл форумда шетелдік компаниялар белсенділік танытуда.  

Гюнтер  Оттингер, Еуропалық  одақтың энергетика жөніндегі комиссары  

Еуроодақ  қазақ елін Транскаспийлік газқұбыры жобасына қатысуға шақырады. Мұндай ұсынысты Еуроодақ басқа елге бірінші рет жасап отыр. Оңтүстік коридорды дамыту бәріміз үшін тиімді. Еуропа елдеріне мұнай өнімдері тікелей жететін болады. Ал, қазақ елі үшін бұл құбыр жаңа нарық ашып бермек.  

Екі күндік форумға  қазақ елі де айрықша мән береді. Алқалы отырыстың ашылуына Үкімет басшысы  Кәрім Мәсімов, «Самұрық-Қазына қорының төрағасы Тимур Құлыбаев, мұнай және газ министрі Сауат Мыңбаев қатысты. Форумның алғашқы күні Еуразияның энергетикалық геосаясатына арналды. Мұнда әрине жанар-жағар май тапшылығы сөз болды.  

Сауат Мыңбаев, ҚР мұнай және газ министрі  

2001 жылға дейін мұнай  өндіру саласы  төмен еді. Кейіннен  бұл көрсеткіш  көтеріле түсті. Бұл, әрине, жаңадан ашылған мұнай көздерінің арқасы. Ол, ең әуелі Қашаған мен Теңіз кең орындары. Ресми деректерге қарағанда, мұнай қоры бойынша қазақ елі әлемде 9-шы орында тұр. Еліміз 20 жыл ішінде мұнай өндіруді 3 есеге, газ өндіруді 5 есеге арттырды.  

Бір сөзбен айтқанда, шүкір мұнаймыз да, көгілдір отынымыз да жеткілікті. Алайда, бір абсурд бар. Мұнай мен газға бай қазақ елі биыл бензин тапшылығына тап болды. Мамандардың айтуынша, бұған ресейлік мұнай зауыттары кінәлі. Бағаны көтеріп, бензинді тығып отырған солар көрінеді. Ал, елде бар үш бірде мұнай өңдеуші зауыттар ішкі нарықты қанағаттандыра алмайды. Яғни, өз бензиніміз өзімізге жетпейді. Ендігі қызықты қараңыз. Осы тығырықтан шығу үшін Үкімет жақында Ресейден 50 мың тонна жоғарғы октанды бензин сатып алмақ.  

Айдан Кәрібжанов, «Самұрық-Қазына» АҚ Ұлттық әл-ауқат қоры басқарма төрағасының орынбасары  

Жанар-жағар  май бағасы әлем бойынша  көтеріліп жатқан шақта біздің бағаны ұстап тұруымыз мүмкін емес, әрине. Алайда, Ресей немесе басқа елдермен салыстырсақ, біздегі бензин бағасы әлдеқайда төмен. Бізде нарықтық экономика, кейбір қаулылармен бәрін шеше алмаймыз. Алайда, уақыт келе бәрі реттеледі деген ойдамыз.  

«Жазда шанаңды, қыста арбаңды сайла» деген бар. Болашақта бензин тапшылығы қайталанбас  үшін Үкімет тағы бір мұнай зауытын салмақ. Сауат Мыңбаевтың айтуынша, ол зауыттың құрылысы 2019-2020 жылдары басталуы тиіс. Ал, қазіргі 3 мұнай өңдеу зауыттары 2014 жылға дейін толық жаңартудан өткізіледі. Оған, 4 миллиард АҚШ доллары көлемінде қаржы бөлінеді. Бұл зауыттар ішкі нарыққа 17,5 млн. тонна бензин шығарады деген болжам бар.  

Ал қазіргі  бензин тапшылығы жуық арада шешілу керек. Павлодардағы мұнай өңдеу  зауыты жақында өз жұмысын бастады. Жиында айтылған тағы бір жаңалық – Қашаған кен орнының 2012 жылдың аяғына қарай іске кірісетіндігі. Ол, мұнай тасымалын 40 миллион тоннадан арттыра түспек. «Теңіз» мұнай-газ кен орнын кеңейту мәселесі де қарастырып жатыр.  

«Атом электр стансасы керек пе?» деген сұраққа келгенде, шетелдік жәні отандық сарапшылар көп дауласты. Кейбір мамандардың айтуынша, атом энергиясы – өте қауіпті әрі зиянды қуат. Бұл электр энергиясы тұтынушыларға арзан тигенімен, қоршаған ортаға және адамзаттың өміріне өте қауіпті. Бұған Украинаның Черноблі мен Жапонияның Фукусимасы куә. Осыны жетік білген Еуропа елдері бірінен соң бірі атом электр стансаларын жаппай жауып жатыр. Ал, енді бір сарапшылардың келтірген деректеріне қарағанда, шылым шегіп, ішімдікке салынғандар және жол апатынан зардап шеккен қатары әлдеқайда көп. Яғни, атом энергиясынан да қауіпті мысалдар жеткілікті. «Тәуекелге бел буып, арзан қуат өндіретін атом электр стансасын салу керек», - дейді кейбір мамандар.  

Жанболат Сәрсенов, «Kazenergy» қауымдастығының бас директоры  

Менің ойымша, ол, әрине, салынуы  керек. Неге десеңіз, уран шығарудан біздің ел алдыңғы орында тұр. Біріншіден, ол қуат көзі технолгия әкеледі. Жалпы жоспарланып отыр. Бұл мәселе кеше айтылып кетті. Бірақ ол әлі зерттелуде.   

«ҚазЭнержидің» VI Еуразиялық форумына көптеген елдің  алпауыт компаниялары үлкен қызығушылық  танытқанын айттық. Бұл жиынға шетелдік ақпарат құралдары да назар аударды. Дәл осы форумға келген 20-ға тарта шетелдік журналистермен бүгін мұнай және газ министрі Сауат Мыңбаев пен «Самұрық-Қазына» қорының басқарма төрағасы Тимур Құлыбаев кездесті. Кездесу баспасөз мәслихаты ретінде емес, дастархан басындағы әңгіме дүкені ретінде өтті. Шетелдік тілшілерді Тәуелсіздігіне 20 жыл ғана толған қазақ еліндегі жетістіктер қызықтырды. Олар сондай-ақ біздің елдегі инвестициялық климат жағдайын, мұнай мен газ экспортын және ұлттық компания акцияларының халыққа да сатылатын сұрап білді.  

Тимур Құлыбаев, «Самұрық-Қазына»  әл-ауқат қорының басқарма төрағасы  

Бұл бағдарламаның мақсаты – біздің ел азаматтарын нарық қорына кеңінен қатыстыру. Осының арқасында қазақ халқы тұрақты даму жолына түскен ұлттық компаниялардың акциясын сатып ала алады. Яғни, халық құнды қағаздар саудасына қатысып, ақша табатын болады. Әрине, біз алдымен халықтың бұл нарықтағы сауатын арттыруымыз керек. Ұлттық банк осы бағытта жұмыс істеп жатыр.  

Қауіпсіз атом энергиясы мен жаңа қуат көздері  мәселесі де кеңінен талқыланды. Қазақ  елі атом энергиясын, балама қуат көздерін және дәстүрлі жылу электр қуатын дамытуға мүдделі. 2015 жылға қарай елімізде 100 миллиард киловатт сағатты құрайтын электр қуаты өндірілетін болады. Бұл энергия 500-ге тарта зауытты тұрақты қуатпен қамтамасыз ете алады. Осы бағыттағы бағдарламаға 5 миллиард АҚШ доллар көлемінде қаражат ескерілген.  



Мұнай өңдеу және мұнайгаз саласы инфрақұрылымын дамыту

Қазақстандағы мұнай өңдеу салаларының  негізгі міндеттері:

• өндірілген мұнай өнімдерінің сапасын көтеру және көлемін ұлғайту;
• әлемдік нарық талаптарына сәйкес құн қосылған мұнай-химиялық өнімдерді өндіру;
• қосыған құны жоғары мұнай-химиялық өнімдері спекторын кеңейтуге арналған (құрылыс, қаптайтын және буып-түйетін материалдар, өнеркәсіптік және тұрмыстық мақсаттағы тауарлар т.б) мұнай-химиялық шикізатын өндіру;
• көмірсутек шикізатын кешенді өңдеуді қамтамасыз ету;
• қосылған құны жоғары инновациялық өнімдерді шығару және мұнай-химия өнімдері базасын қосымша өңдеу салаларындағы шағын және орта бизнес кәсіпорындары құрылысын дамыту;
• қоршаған ортаға әсер ету зияндылығы төмен, экологиялық өндірісті құру.

Қазақстан инвесторларға не ұсынады: 
Шикізат қоры 
Қазақстан әлемде мұнай қоры бойынша 11-ші орынды, ал газ қоры бойынша 17 орынды алады. Республикада 2010 жылы мұнай шығару 79,6 млн. тонн және газ конденсатын шығару көлемі  37,4 млрд. куб. м. құрады. Мұнай және газ конденсатын шығарудың тәуліктік орташа мөлшері 200 мың. тонн. құрап отыр. 
Этан фракциясы 13 - 16% және одан жоғарғыны  құрайтын республикадағы табиғи және леспе газ кен орындары (Теңіз, Каспий) этилен, базалық мұнай-химия өнімдерін өндіруге арналған экономикалық және технологиялық  негізгі басымдылық болып табылады.

Дерек көзі: ҚР Статистика агенттігі

Инфрақұрылым 
Қазіргі уақытта Қазақстанда 3 мұнай өңдейтін зауыт Павлодар, Шымкент, Атырау қалаларында жұмыс істейді. Сонымен бірге Қазақстанда көмірсутек шикізатын терең өңдейтін толық технологиялық цикл жоқ. Сондықтан да Үкіметте МӨЗ технологиялық және модернизациялық жаңалау бойынша жұмыстар жүргізілуде; жаңа инновациялық мұнай-химиялық өндіріс құрылуда. 
Мұнай және газ конденсаттарын тасымалдау мұнай құбырлары (79%), темір жол (8%) және теңіз көліктері (13%) арқылы жүргізіледі.

Бәсекеге  қабілетті кластер 
Мұнай-газ саласының негізгі кәсіпорындары минералдық-шикізат базасының және мұнай мен газ өндірудің орналасу аудандары болып табылатын батыс облыстарда және Қызылорда облысында орналасқан. Жаңа өндірістерді перспективалы орналастыру Каспий теңізінің қазақстандық секторының кен орындарын игерумен байланысты болады. 
Бұдан басқа Атырау облысында  «Ұлттық индустриялық мұнай-химия технопаркі» арнайы экономикалық аймағы құрылған болатын. 
Шағын және орта бизнес мұнай-химия кәсіпорындар орналасатын «Ұлттық индустриялық мұнай-химия технопаркі» АЭА инфрақұрылымының құрылысы республикалық бюджеттік қаржы есебінен жүргізіледі. Сонымен бірге интеграцияланған газ-химия кешені инфрақұрылымының объектілерін (нақты 11 объект) салу мемлекеттің қаржылық қолдауымен жүзеге асырылатын болады.

Қазақстанда 2020 жылы жаңа мұнай өңдеу зауыты салынбақ  

BAQ.kz. Мамырдың11-і. - Қазақстанда 2020 жылы жаңа мұнай  өңдеу зауыты салынбақ. Бұл туралы  бүгін ҚР Парламенті Мәжілісінің пленарлық отырысында ҚР Мұнай және газ министрі Сауат Мыңбаев мәлім етті.

«Біз тағы да бір зауыт салмақпыз. Бізде осындай ой бар. Бірақ оның құрылысы 2020 жылы басталмақ», - деді С.Мыңбаев.

«Біздің ойымызша, 2020 жылға дейін үш зауыттың қуаттылығы сұранысты қанағаттандыра алады», - деді министр.

Министрдің айтуынша, қазіргі кезде үш МӨЗ-дің мұнай  өңдеу көлемі жылына 13 млн тоннаны  құрайды. Зауыттарды жаңғыртқаннан  кейін 2015 жылы бұл көрсеткіш жылына 17 млн тоннаны құрайтын болады.

Еске салсақ, республикада үш мұнай өңдеу зауыты бар: Павлодар, Атырау, Шымкент.

2010 жылы мұнай  өңдеу зауыттары 13,7 млн тоннадай  шикі мұнайды өңдеді. 

Ресей нарығына жүгінбей, жанармай бағасын реттеу мүмкін емес 

Мұнайы  мол саналатын  Қазақстанда жанармай бағасына қатысты  мәселе де мол. Билік  соңғы жылдары  жанармай бағасының  құбылуымен күресіп  әлек. Әйтсе де түпкілікті шешімнің тиімсіздігінен баға құбылысы жағаға жармасудан тыйылған емес. Бұған дейінгі  әңгіменің бәрінде  де баға тұрақсыздығына қатысты себеп  сыртқы нарықпен байланыстырылып, оп-оңай түсіндіріліп келді. Бұдан кейінгі  себеп те солай  жалғаса беретін  тәрізді. Ендеше, кешегі мұнай және газ  министрі Сауат Мыңбаевтың Мәжіліске мақұлдатқан  мұнай өнімдерінің  айналымын реттеуге бағытталған заң  жобасынан не күтеміз?! 

Мұнай өнімдерінің  жекелеген түрлерін мемлекеттік реттеуге бағытталған заң 2003 жылы қабылданған болатын. Одан бері нарықтық ахуал мүлдем өзгерді. Жағдайға икемдеп арада тиісті нормалар да қамтылып отырды. Алайда мемлекеттік реттеудің тиімді тетігі кешенді қаралмағандықтан әрі сыртқы нарықтың әсер етуінің салдарынан 2004 жылдан бері жанармай бағасы бірден құлпыратын әдет шығарған-тын. Сондай «созылмалы дертке» айналған кезекті «аспандаулардан» кейін Үкімет 2009 жылы арнайы тетікті іске қосып, бағаны ырыққа көндіргендей болды. Әйтсе де, бұл – уақытша шара. Ал мұнай және газ министрі Сауат Мыңбаев жіліктеп шыққан кешегі заң жобасы сол 2009 жылдан бергі жанармай бағасын ырықтандыру тетігін заңмен шегелейді. «2009 жылдан бері мұнай өнімдерінің негізгі түрлерін республика аймақтарына жеткізу біршама тұрақтанды. Одан бұрын аймақтарда орын алған бағалардың 30-40 пайыздық айырмашылығы жойылды. Бағалардың динамикасы, әрине, құбылмалы болды. Дегенмен аяқ астынан өзгеретін сипаты жойылды. Алайда қазіргі таңда бұл тетіктің заңнамалық қамтымдығы болмай, тек келісімшарттық негізде жұмыс істеп келеді. Сонымен қатар бұл тетіктің заң жобасы арқылы жойылатын кемшіліктері де баршылық», – деді С. Мыңбаев. Сөйтіп, заң жобасының ең әуелгі мақсаты жанармай бағасын тұрақтандыру тетігін нығайтуға арналады. Тұрақтандыру демекші, мұнда сыртқы әсер туралы еш ұмытуға болмайтыны тағы бар. Бұл әлімсақтан солай болса, алдағы күні де одан қашып құтылудың жолы көрінбейтін түрі бар. Мұны мұнай министрінің өзі де мойындайды.  
 
Жанармай бағасын шайқалтпай ұстаудың жалғыз ғана жолы бар 
 
Бірақ теріскей көршісімен етене ықпалдасқан Қазақстан үшін мұнай министрі Мыңбаев көрсеткен сол жалғыз жолға түсу де еш болмайтын «барсакелмес» тәрізді. Өйткені мол мұнай қоры бар Қазақстанның сыртқы әлеммен, яғни нарықпен байланысы күшті. Қазіргі таңда ішкі нарықта тұтынатын 13 млн тонна мұнайдың 6,5 млн тоннасын Ресейден импорттап отырмыз. Сонымен қатар жоғары октандық бензин мен әуе керосинінің 20 пайызынан астамын да сол елден импорттаймыз. «Жанармай бағасына қатысты Ресейдегі бағадан Қазақстан тәуелсіз бола ала ма дегенге келсек. Иә, тәуелсіз боламыз, тек жалғыз ғана жағдайда – өзіміздің жеткілікті мұнайды өз ішімізде өңдеп пайдалансақ қана. Осындай мүмкіндік бар. Жанармай бағасын ұстап тұрудың басқа еш жолы жоқ. Рас, біз дизельдік отынмен, төмендеу сападағы бензинмен өзімізді-өзіміз қамтамасыз ете аламыз. Басқасы импортталады. Сондықтан Ресейге қарамастан, өз алдымен бағаны реттей аламыз деген еш мүмкін емес. Оған күшіміз де жетпейді. Сол үшін алдағы уақытта да баға бойынша белгілі бір үйлесімділікті Ресей мен Қазақстан өзара салыстырып, салмақтап отыратын болады», – деп түсіндірді Сауат Мұхамбетбайұлы. Бір сөзбен айтқанда, теріскейдегі алып көршіден жанармай бағасын үлкен айырмашылықта ұстай алмайды екенбіз. Оның үстіне Кеден одағы арқылы ықпалдаса түсетін мемлекеттер болғандықтан, алдағы үйлесім одан сайын күш алмақшы. Бұл – айқын жол. Қазіргі анық та, келешектегі айқын да – осы. Қысқасын айтқанда, «Кеден одағы шеңберінде Қазақстандағы баға қандай болмаққа» келсек, бұл баға Ресейге қарағанда, сәл төмендеу болатыны айқын. Алайда бағалар арасындағы белгілі бір үйлесім, белгілі бір арақатынас бәрібір болады. «Сонда біздің мұнай өңдейтін үш зауытымыз қайда? Олардың күші жетпесе, жаңадан неге зауыт салмасқа?» дерсіз. Бұл сауалдарға да министр мырза жауап берді.  
 
Жаңа зауыт тек 2020 жылдан кейін ғана салынуы мүмкін  
 
Мұнай өңдейтін үш зауыт бар. Олардың аймаққа жіберілетін квотасы да бекітулі. Барлығы белгілі бір деңгейде қадағаланып отырады. Әйтсе де, депутат Зейнолла Алшымбаев «осы қолда бар үш зауытты келістіріп пайдалана алмай жүрген мемлекетпіз» дегенді алға тартады. «Бұларды жаңғырту жобалары да таусылып бітпеді, түге. Ендеше неге шағын зауыттар салынбайды. Министрліктің бұған көзқарасы нешік? Бұған дейін Маңғыстауда салынады деген зауытты да тоқтаттық, Жаңаөзенде зауыт салынады деп еді, ол да қалды. Біз бағаны айтып отырмыз ғой. Бәлкім, шағын зауыттарды іске қосып, сол арқылы өнім көлеміне әсер етсек, өнім көлемі де бағаға жақсы әсер берер?» – дейді депутат. Айта кетерлігі, Қазақстандағы мұнай өңдеу зауыттарын жаңғырту туралы бағдарлама 2009 жылы қабылданған болатын. Содан бері техникалық-экономикалық негіздеме секілді ұсақ-түйек жұмыстардың айналасынан әңгіме өрбіген емес. Тек министр С.Мыңбаевтың сөзіне қарағанда, Атырау мұнай өңдеу зауытын жаңғырту жұмыстары енді басталған тәрізді. Оның бастапқы құны – 1 млрд 200 млн долларды құрайды. Биыл Шымкенттегі мұнай өңдеу зауытының техникалық экономикалық негіздемесі бітіп, сараптамаға берілген. Ендеше жақын аралықта Шымкент зауытын жаңғырту жұмысы да басталады деген сөз. Ал Павлодар зауытын жаңғырту келесі жылға қарайтын тәрізді. «2015 жылға қарай осы үш зауыттың жаңғырған кезіндегі толықтай қуаты мұнай өңдеу көлемін 17 млн тоннаға жеткізеді. Қазіргі ішкі нарықтың сұранысы 13,5 млн тонна болса, 2015 жылға қарай 17 млн тоннаға жеткізсек, ішкі сұраныс толық өзімізден қамтылады деп ойлаймыз. Тағы бір зауыт салатын мәселе бар, бірақ ол зауыт 2020 жылдан бастап салынуы керек деген ойдамыз. Соған дейін қолданыстағы үш зауыттың қуатын пайдалана алсақ, сол жеткілікті. Ал шағын зауыттарға келсек, егер олар еуростандарттарды сақтаса, оларды да қолдауға болады. Жалпы, біз ішкі нарықта еуро-2 стандартын қолданып келеміз. Шағын зауыттардың бұны орындауға еш мүмкіндігі жоқ. Ал егер жаңа технологиялар пайда болып, стандарттарды игере алатын шағын зауыт саламын дейтіндер болса, біз оны қолдаймыз. Тіпті жеңілдіктер көрсетіп, ынталандырамыз. Саламын дегендер салсын, стандартты сақтап», – дейді Сауат Мұхамбетбайұлы. Депутаттар сауалына жауап беру барысында министр Павлодар мұнай өңдеу зауытының тағдырына қатысты алаңдаушылықты да сейілтті. Жұрт арасы зауыттың Ресейге сатылатынын әңгімелеген екен, министр бұған бір ауыз сөзбен жауап берді: «Павлодар зауытын Ресейге беру туралы еш жоспар жоқ. Бұл зауыт 100 пайыз «Қазмұнайгазға» тиесілі». Әйтсе де, Мұнай және газ министріне депутат Кенжеғали Сағадиевтің сауалына толық жауап беру оңайға соқпады. «Нешеме жыл бойы зауыт саламыз, не болмаса қолданыстағыны жаңғыртамыз деп жүрміз. Құры сөз, бәрін кейінге ысырып келеміз. Бұған не себеп? Біріншіден – технология жоқтығынан ба? Екіншіден – бізде ақша жоқтығынан ба? Үшіншіден – сұраныс жоқтығынан ба? «Технология жоқ» дейін десеңіз, дүниежүзінде дәл осындай зауыттар бар, олардың ешқайсысы жабық жұмыс істемейді. «Ақша жоқ десеңіз», зейнетақы қорларын қоспағанда, басқасын айтпағанда 12-13 млрд доллар коммерциялық банктерде жатыр. Осы қаражатты зауытқа салса, құны бірден ақталады. «Зауытқа сұраныс жоқ десеңіз» біз мұнай шикізатын сатқаннан оны өңдеп, бензин қылып сатқанымыз артық емес пе? Бұның ретін айтыңызшы?» – деген болатын К.Сағадиев. Министрдің себепті түсіндіріп беретін әзір тұрған жауабы болмай шықты. Ең басты айналшықтағаны – зауытты жаңғырту бағдарламасы мүлдем кеш қабылданыпты. Алайда министрлік те, ұлттық компания да бар назарын осы үш зауытқа салып жатқанын жеткізіп қалды ведомство басшысы.

Түйін

Қанат Қазы

Газ тасымалдау жүйесі

Газ тасымалдау жүйесі - республиканың батыс бөлігінде дамыған. 60-шы жылдары көктей өтетін газ қубырларының кұрылысы басталған болатын, олар арқылы газ Батыс Қазақстаннан және Орта Азияның бұрынғы республикаларынан Ресейге жеткізілетін-ді. Ақтөбе облысының аумағы арқылы Бұхара - Орал арналық газ құбырының екі тарамы тартылды. Маңғыстау, Атырау және Батыс Қазақстан облыстарының аумағын Орталық Азия - Орталық газ қубырының 4 тармағы кесіп өтетін. Ба- тыс Қазақстан облысының солтүстігі арқылы «Одақ» немесе «Орынбор - Батыс шекара» газ қубырының 2 тармағы өтетін, олар табиғи газды Шығыс Еуропа елдеріне жеткізу үшін тартылған болатын; бүл құбырдан бір тармақ Орал қаласына дейін жеткізіліп, одан әрі Еуропа елдеріне кететін. Солтүстік Үстірт өңірінің газы Бұхара - Орал газ құбыры арқылы Орал кәсіпорындарына берілді.

Қазақстанның  тұтыну-тұрмыс нысандары мен өнеркәсіптік кәсіпорындары газбен арналық газ  құбырларынан және оның тармақтарынан  қамтамсыз етілді. Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Алматы облыстарының өнеркәсіптік түйіндері мен өзге де тұтынушыларына газ Бұхара газды алабынан Мүбарак - Ташкент - Шымкент - Бішкек - Тараз - Алматы газ құбыры арқылы жеткізілді. Ақтөбе және Қостанай облыстарына газ Бухара-Орал газ қубыры және оның Шалқарға, Ақтебеге, Алғаға, Жітіқараға, Рудныйға, Қостанайға т.б. тартылған көптеген тармақтары арқылы жеткізілді. Ақтау қаласының  газға деген өнеркәсіптік және турмыстық  муқтаждығын етеу мақсатында Өзен кенорнынан Өзен -Жетібай - Ақтау және Теңге - Жетібай ішкі газ құбырлары тартылған. Ақтөбе облысында Бұхара - Орал газ құбыры арнасына жақын маңда Базой жерасты газ қоймасы бар, ол газ тұтынудың маусымдық әркелкілігін реттеп отырады. 1981-1985 жылдары Қарашығанақ кенорнының газ-конденсатын Орынбордың газхимиялық кешеніне тасымалдау мақсатында 2 газ қубыры тартылды.

Тартылған газ  қубырлары мыналар: Бейнеу (Маңғыстау  облысы) - Александров Гай (Саратов  облысы, Ресей); Бей- неу - Хива (Хорезм облысы, Өзбекстан Республикасы); Прорва (Маңғыстау  облысы ) - Атырау; Кеңқияқ (Ақтөбе об- лысы) - Орск (Орынбор облысы, Ресей) т.б. Газдың мол өнеркәсіптік қорларының болуы, оны пайдаланудың жоғары тиімділігі және капиталды аз қажет ететіндігі қысқа мерзім ішінде республиканың отындық балансы қурылымын газдың пайдасына шешуге мүмкіндік береді. Қазақстанның газ енеркәсібінің даму перспективасы ете жоғары. Қазақстан Республикасы құбырлықтасымалының даму көрсеткіштері төмендегі кестеде келтірілген. Республикада мұнай мен газды өндірумен қатар, оларды өңдеу, сейтіп әр түрлі отындар мен өзге де кемірсутек шикізаттарын шығару саласы да дамыл келеді. Қазіргі кезде республикада 3 мұнай өңдеу зауыты және 3 газ өңдеу зауыты жумыс істейді. Отын-энергетикалық бағыттағы мұнай мен газды өңдеу саласы Қазақстанда өткен ғасырдың40-шы жылдарында қалыптаса ба- стады. Республиканың мұнай өңдеу өнеркәсібінің тұңғышы - Атырау мұнай өңдеу зауыты, ол 1945 жылдан бастап Түрікменстаннан, Татарстаннан, Башқұртстаннан жеткізілген мұнайларды және Бакудың дизельдік дистиллятын өңдей бастады. Зауыт 1960 жылдан бастап Ембі кенорнының ауыр да шайырлы мұнайларын, 1965 жылдан бастап Маңғыстау мұнайын, ал 90-шы жылдардың басынан бастап Теңіз кенорнының мұнайын өңдейді. Зауыттың жылдық қуаты жылына 4,5-5 млн. тонна. Өңдеу тереңдігі 63%-ға жетіп отыр. Зауытты қайтадан жарақтау шаралары жүзеге асырылуда, муның өзі мұнайды өңдеу тереңдігін 85-92%-ға жеткізуге және автомо- биль бензиндері мен дизельдік отынды Евро-2005 стандартына сәйкес ендіруге мүмкіндік беретін болады. Республиканың солтүстік және солтүстік-шығыс аймақтарынның мұнай өнімдеріне деген қажеттіліктерін қамтамасыз ету мақсатында Павлодар мұнай өңдеу зауыты салынған, ол Қазақстандық және Ресейлік мұнайлардың аз күкіртті қоспасын отындық вариантта өңдей отырып, жылына 7,5 млн. тонна өнім береді. Өңдеу тереңдігі 82%-ға жетеді. Еліміздің оңтүстік-шығыс және оңтүстік аймақтары мұнай өнімдерімен Шымкенттің бұрынғы «Мунайоргсинтез» зауытымен қамтамасыз етіледі, бұл зауыт қазір «ПетроҚазақстан Ойл Продактс» деп аталады. Зауыттың қуаты - жылына 6,5 млн. тонна, өңдеу тереңдігі 78%

ПМХЗ  мұнай өңдеу көлемін арттыруды жоспарлап отыр

Павлодар мұнай-химия  зауыты (ПМХЗ) 2010 жылы 4,5 млн тонна  мұнай өңдеуді жоспарлап отыр, бұл өткен жылғы көрсеткіштен 9,1%-ға көп. Бұл туралы жұма күні кәсіпорынның бас директоры Шухрат Данбай мәлім  етті.