Оқу заңдары, заңдылықтары жəне принциптері
Оқу заңдары, заңдылықтары жəне принциптері
Жоспары
1. Заңдар, заңдылықтар жəне
принциптер мен ережелер
2. Оқудың негізгі заңдары мен заңдылықтарына шолу
3. Принциптер жəне оларға байланысты оқу ережелері
1. Заңдар, заңдылықтар жəне
принциптер мен ережелер
Оқу теориясының негізгі
құрылым бірліктері – бұл ғылым
тарапынан анықталған заңдар мен
заңдылықтар. Заңдар мен заңдылықтар
құбылыстар, процестер мен олардың
нəтижелері арасындағы жалпы, объектив,
тұрақты жəне қайталанып келетін
байланыстар мен
Қазіргі заман гуманистік дидактикасында оқу принциптері табиғи сəйкестік басты принципінің төңірегінде жүйелі біріккен. Бұл жүйедегі дидактикалық принциптер төмендегідей: 1) саналылық жəне белсенділік; 2) көрнекілік; 3) жүйелілік жəне бірізділік; 4) беріктік; 5) түсіністік; 6) ғылымилық; 7) көңіл-күй; 8) теория мен практиканың байланысы.
Принциптер нұсқау-көрсетпе
(норматив) қызметтерін атқарады. Олар
мұғалімге кейбір жағдайларда қандай
əрекетке келуі жөнінде тек кеңес
немесе сілтеме беріп қоймайды, жалпы
заңдылықтар ретінде бұл
Педагогиканың принциптік талаптары
ережелер жүйесі арқылы іске асырылады.
Ереже – бұл педагогикалық
іс-əрекеттің нақты
2. Оқудың негізгі заңдары мен заңдылықтарына шолу
Оқу барысында диалектиканың
жалпы заңдары мен
Диалектиканың жалпы заңдары сапына кіретіндер: қарама-қарсылықтар бірлігі мен тайталасы заңы, сандық жинақтың сапалық өзгерістерге келу заңы, жоқты жоққа шығару заңы.
Оқу процесінде қарама-қарсылықтар бірлігі мен тай-таласы заңы іске қосылады. Қарама-қарсылықтардың туу себебі – жаңа əлеуметтік жағдайлар, тұлға мүмкіндіктерінің өзгеруі, білім беру аймағында қалыптасқан соны талаптар оқу процесіне болған дəстүрлі, бекіген ұғымдар жəне көзқарастармен сəйкессіздікке ұшырауы. Бұл өз кезегінде оқу мазмұны мен технологиясын өзгертіп, заманға сай ауыстыруды талап етеді.
Сандық жинақтық сапалық өзгеріске түсу заңы да оқу процесінде көрініс береді. Тұлғаның бүкілдей сапалық сипаты (нанымдары, сеп-түрткілері, ұстанымдары, қажеттері, құндылықты бағыттары, даралықты іс-əрекет стилі, ептіліктері мен дағдылары) сандық жинақтың белгілі деңгейдегі нəтижесі.
Санның сапаға ауысуы жоқты
жоққа шығару заңы тетіктеріне сəйкес
келеді. Тұлғалық жəне психикалық жаңа
құрылымдар адамның өткен кездердегі
жинақтаған тəжірибесі негізінде қаланады.
Соңғы өмір кезеңдерінде пайда болған
сапалар бұрынғы
Диалектиканың жалпы заңдылықтарымен бір қатар оқу барысында арнайы педагогикалық заңдар да əрекетке келеді. Ғалымдар мұндай заңдардың бірқаншасын ашып, педагогикалық тəжірибеге ұсынған. Өз заманында ғұлама педагог И.Г.Песталоцци келесі заңды нақтылаған: елес байқауынан анық ұғымдарға, олардан анық түсініктерге өту.
Неміс педагогі Э. Мейман бірнеше ерекше заңдарды негіздеп, ұсынды:
- жеке адамның дамуы
əуел бастан көбіне оның
- ең алдымен бала тіршілігі
мен оның қарапайым қажеттерін
қанағаттандыруға арналған
- балалардың жан жəне тəн дамуы əрқилы деңгейде өтеді.
Теоретиктер мен практиктер ашып, бүгінгі педагогикаға енгізген заңдылықтар саны ұланғайыр (мысалы, И.П.Подласый өз оқулығында 70-тен астам заңдылықты хаттаған).
Оқудың əрқилы заңдылықтарын реттестіріп, жинақтауға орай, оларды жалпы жəне жеке (нақты) заңдылықтар деп бөлу қабылданған.
Жалпы заңдылықтар қалаған білім беру процесіне тəн болып, оқудың бүкіл жүйесін қамтиды. Олардың арасында аса көп еленетіндері:
- оқу мақсаттары. Оқу мақсаты
қоғам дамуының деңгейі мен
қарқынына, оның қажеттері мен
мүмкіндіктеріне, педагогика
- оқу мазмұны. Оқу мазмұны
қоғамдық қажеттер мен оқу
мақсаттарына, ғылыми-техникалық жəне
əлеуметтік процестің
- оқу сапасы. Оқу сапасы
өткен кезеңдегі оқу
- оқу əдістері. Дидактикалық
əдістер тиімділігі əдістерді
білу мен қолдану ептілігіне,
оқу-мақсаттарына, мазмұнына, оқушылардың
жеке деңгейі мен оқуды
- оқуды басқару. Оқудың
нəтижелі болуы оқу
- оқуға ынталандыру. Оқу
нəтижесі шəкірттің білім
Жеке (нақты) заңдылықтар оқу жүйесінің кейбір тараптарына орай іске қосылады. Оқу процесінің жеке (нақты) заңдылықтары:
- дидактиканың тек өзіне
тəн (оқу нəтижесі қолданылған
оқу əдістері мен құрал-
- таным теориясына (гносеологиялық) сай (оқу нəтижесі оқушылардың танымдық белсенділігіне, ептілігіне жəне оқуды қажетсінуіне, т.б. тəуелді);
- психологиялы? (оқу нəтижесі
шəкірттердің оқу-үйрену
- əлеуметтік (жеке адамның
дамуы төңірегіндегі басқа
- ұйымдастырушылық (оқу процесінің
тиімділігі оның ұйымдастырылу
дəрежесіне, сол процестің оқушыда
оқуға болған ынтаны, қажеттікті
тəрбиелеуге бағытталуына, таным
қызығушылығын қалыптастыруына,
Оқу заңдылықтарының нақты көріністері принциптерде жəне оларға орай қабылданған ережелерде байқалады.
Ережелер мұғалімге қандай
да бір жағдайларда нақты
3. Принциптер жəне оларға байланысты оқу ережелері
Оқудың дəстүрлі теориясында
аса танымал болғандары келесі дидактикалық
принциптер: саналылық жəне белсенділік,
көрнекілілікпен оқыту, жүйелілік
жəне бірізділік, беріктік, түсініктілік,
ғылымилық, көңіл-күй ескеру, теория
мен практиканы байланыстыру. Саналылық
жəне белсенділік принципі негізінде
ғылым тарапынан анықталған заңдылық
тұжырымдары жатыр. Білім мəні оқушының
өз ақыл-ой белсенділігі арқасында
игерілген терең де əрі өз бетінше
ұғынылған білімдерден
- алдағы жұмыстың мақсаттары
мен міндеттерін анық түсіну-
саналы оқудың қажетті шарты:
оларды оқушыларға көрсету
- оқыту барысында оқушы
не, неліктен жəне қалай істеу
керектігін түсінуі, сонымен
- оқу барысында танымдық
іс-əрекеттің барша түрлері
- оқушылар əр сөздің, сөйлемнің,
ұғымның мəн-мағынасын түсінуі;
- балалардың бірін-бірі
оқыту мүмкіндіктерін
- оқушыларға белгісіз
мəліметтерді бұрынғы
- Есте болсын, оқудағы
басты нəрсе –оқытылып жатқан
пəн емес, ол мұғалім тəрбиесімен
қалыптасып жатқан тұлға.
- оқушының бақылайтын
деректері мен игерген
- егер əр ереже тиімді
сандағы мысалдармен
- игеріліп жатқан
Көрнекілікпен оқыту принципі. Оның негізінде келесідей ғылыми заңдылықтар жатыр: адамның сезім мүшелері сырттай тітіркендіргіштерді əртүрлі қабылдайды, адамдардың көбі көру органдарының аса жоғары сезімталдығына ие; рецепторлардан орталық жүйке жүйесіне бағытталған байланыс оптикалық каналының өткізгіштік қабілеті өте жоғары; көру органдарынан (оптикалық канал бойынша) миға келіп түсетін ақпарат қайта таңбаланбайды, ол оқушы есінде жеңіл, тез жəне берік бейнеленіп қалады. Оқу тəжірибесі көрнекілік принципін қолданудың көптеген ережелерін іске асырған. Солардың кейбірін еске салайық:
- сөздік формада, ауызша
не жазбаша өрнектелген
- есте болсын, сəби ойы
формалармен, түр-түсті
- оқушылар үшін ең маңызды
ереже: мүмкін болғанша
- бір көрнекілікпен шектеліп қалмау: көрнекілік – мақсат емес, оқушының ойын дамыту жəне оны оқыту құралы;
- оқыту жəне тəрбиелеу
барысында есіңізде болсын: ұғымдар
мен дерексізденген тұжырымдар
бала санасына нақты деректер,
мысалдар жəне бейнелер
- көрнекілікті тек сурет
ретінде қолданбастан, оны проблемалық
ситуацияларда өз бетінше
- көрнекі құралдар сабақта
өтіліп жатқан заттар мен
- оқушы бақылауларын
- көрнекі құралдарды қолдана
отырып, алғашқыда балаларды ондағы
берілген бейнелерді тұтастай
қабылдауға, кейін бастысын жəне
екінші дəрежелілерін өз
- əртүрлі көрнекілікті
пайдалану, бірақ көрнекі
Жүйелілік жəне бірізділік принципі
келесі ғылыми тұжырымдарды негізге
алады: қоршаған орта болмысының айқын
бедерлері мида нақты бейнеленсе
ғана, оқушы шынайы білім топтай
алады; ғылыми білімдер жүйесін қалыптастырудың
басты тəсілі – белгілі жолмен
ұйымдастырылған оқу; ғылыми білімдер
жүйесінің бірізділігі оқу
Мұғалім практикасында жүйелілік жəне бірізділік принципі көптеген ережелерді орындаумен іске асып барады, олардың арасында аса маңыздылары келесідей:
- оқушылардың білімдер
жүйесін қалыпты игеруін
- егер жауабы табылмайтынына
не шешімі алынбайтынына көзі
жетсе, ондай сұрақтарды
- материалдың мазмұндық
жүйесін, сондай-ақ оқу
- əрдайым пəн аралық
байланыстарды пайдалану.
- оқу əдістемелерінің
жетістіктерін пайдалану:
- қысқа жəне қорытынды
қайталауларды сабақтың
- өтілгендерді қайталау
сабақтың басында білім мен
ептіліктердің игерілу
- оқушылардың ой өрнектеу
тəсілдері мен формаларын
- оқудан болар жарқын болашаққа оқушылардың сенімін жеткізу;
- сезімдік тəжірибе мен
тірек білімдерді орынсыз əрі
жиі жаңғыртуға əуесқой болмау,
жаңа білімдерді игеруге ғана
қажеттерін еске түсіріп,
Беріктік принципі келесідей
заңдылықтарға негізделеді: мазмұнын
игеру жəне оқушылардың танымдық
күш-қуатының дамуы – оқу процесінің
бір-біріне байланысқан екі тарапы;
игерілген оқу материалының беріктігі
объектив жағдаяттарға, яғни бұл материалдың
мазмұны мен құрылымына ғана тəуелді
болып қоймай, оқушылардың сол
пəнге, материалға, мұғалімге деген
субъектив қатынастарына да орайлас;
игерілген білімнің берік болуы
оқуды ұйымдастыруға, əрқилы оқу
түрлері мен əдістерін
Игерілген білімдердің бекуіне жəрдемші оқу іс-əрекеті механизмдерін түсінуден дəстүрлі оқу жүйесіне жаңа ережелерді ендіру мүмкіндіктері ашылды:
- қазіргі заман оқуында
ес мүмкіндіктерінен гөрі
- қате қабылданған немесе
түсініксіз материалдардың
- қосалқы сипатқа ие
материалды жаттаудан
- есте сақтауға қажет
материал қысқа да нұсқа болуы
тиіс. Оқушының өзі ойланып, жеңіл
есіне келтіретіндерінің бəрін
жатталатын материалдар
- Есте болсын, өтілгенді
ұмыту процесі оқу жұмысы
- қайталаулар жиілігі
оқушының ұмыту жағдайларына
сəйкес болуы тиіс. Қайталаулардың
көбі жаңа материалдың өтілу
ізімен, яғни ақпараттың ең көп
жойылатын мезетінде
- оқушыларды өз мүмкіндіктеріне
сəйкес күш салып, жұмыс
- алдын-ала оқу процесіне
аса қажет екі сапаны – қызығу
мен ұнамды қатынас
- оқу материалын ұсыну
логикасына назар салуды
- оқу қарқыны төмендегенін
байқаудан, кейінге
Түсініктілік принципі оқытудың көп ғасырлық тəжірибесі талаптарынан туындайды: бұл, бір жағынан – оқушылардың жастық даму заңдылықтарына байланысты келсе, екінші жағынан – дидактикалық процесті оқушылардың даму деңгейімен сəйкестендіре ұйымдастыру жəне іске асыруға тəуелді. Бала өзінің ойлау деңгейіне, жинақтаған білімі, ептілігі, ойлау тəсілдеріне сəйкес келген дүниені ғана түсіне алады.
Түсініктілік принципін іске асыруда қажет, өз уақытында Я.А.Коменский өрнектеген классикалық ережелер: жеңілден-қиынға, белгіліден-белгісізге, қарапайымнан-күрделіге өту. Қазіргі заман оқу теориясы мен практикасы түсінімін оқытуда міндетті болған ережелер тізімін кеңейте түсті:
- өтілуге тиіс материалдардың
бəрі əр жас қабылдауына
- оқушы санасы қандай да пəнді қабылдауға дайын болуы қажет екендігін ұмытпау;
- оқыту барысында балалардың
табиғи мүмкіндіктерін, олардың
дайындығы мен даму деңгейін
арқау ету, балалардың өмір
тəжірибесін, қызығуларын,
- оқу мазмұны жəне тəсілдері балалар дамуынан бір шама алда жүретіндей болсын;
- оқушылардың əртүрлі
топтарындағы оқу
- оқу процесін тиімді
қарқында жүргізу, бірақ күшті
оқушыларды аяқтан
- оқу жұмысы белгілі
дəрежеде күш салуды қажет
етеді. Олай болмаса, балалар
жұмыс орындауға дағдылана
- педагогиканың жəне
- сабақ барысында ұқсастықты,
салыстыруды, беттестіруді, қайшылықтарды
кең қолдану, жаңа жəне
- жаңа ұғымды енгізу
бір сабақтың танымдық
Ғылымилық принциптің талабы – оқушылар игеруіне ғылым тарапынан анықталған білімдерді ұсыну. Мектептік білімденудің де міндеті осы ғылыми білімдерді игертуге бағытталған. Оқудың ғылымилығы ең алдымен мектеп білімінің мазмұнына жəне оны қалыптастыру принциптерін қатаң ұстануына; мұғалімдердің мазмұнды толық іске асыра алуына тəуелді; қабылданған білімдердің ғылымдық сипаты оқу жоспарларында, бағдарламаларында өрнектелген, пəн аралық байланыстарда іске асып барады. Озат дидактикалық жүйелер практикасы бұл принципті жүзеге келтіретін бірнеше ережелерді пайда еткен:
- оқуды педагогика, психология,
əдістеме, педагогикалық тəжірибенің
жаңа жетістіктері негізінде
жүргізу, оқу процесіне
- оқу дидактикасы мен
психологияның соңғы
- əрқандай жаңа енгізілген ғылыми ұғым, түсінікті жүйелі қайталап отыру, пəнді оқыту барысында қолданып, пайдалану, себебі жаттықтырылмаған білімдер тез ұмытылады;
- ғылыми таным əдісін пайдаланумен, оқушылардың ойлау қабілетін дамыту, балаларды ізденіс, шығармашыл жұмыстарға қосып отыру;
- жаңа идеялар қабылдауды
бір сəттік міндет деп білмеу
– əрбір құбылысты жаңадан
түзіліп жатқан жан-жақты
- оқушыларды атақты ғалымдардың
өмірбаяндарымен таныстыру
- жаңа ғылыми терминологияны
қолдану, ескірген
- балалардың зерттеу
- танымдық қызметтен оқушыға
жаңалық ашу, табысқа жету, қанағат
табу сезімдеріне бөленуге
Ұнамды көңіл-күй сақтау принципі бала табиғатының дамуы мен оның іс-əрекетіне байланысты туындайды. Ұнамды көңіл-күйден адам жаны нəр алады, ой өрісі сəуелелене түседі, оқу жеңіл, жылдам жəне жағымды сезіммен қабылданады. Егер оқушының кітап оқуға зауқы болмаса, оны ауыр да азапты еңбек сипатында қабылдаса, одан табысты нəтиже күтудің өзі бей-берекетсіз іс. Сондықтан да, оқу баланың ұнамды көңіл-күйін көтеріп, оны қуанышты оқиға ретінде қабылданатын дəріс жұмысына дайындау қажет. Ұнамды қатынас болмаған жерде оқу процесі өз ықпалын жояды. Ықыласы болмаған адамды оқыту – бос əурешілік. Көңілін қорқыныш, өшпенділік, жек көрушілік жайлаған баланы оқыту оның санасына шынайы болмыс деректерін зорлап ендірумен бірдей. Мұндай жолмен қабылданған білім ұзаққа бармай ұмытылады, одан келер пайда болымсыз. Сондықтан педагогтар бар шеберлігін қосып, мектеп оқу еңбегі мен білім тартымдылығын көтеруге ат салысады. Бала жанын сенім шуағымен жылытып, оның алғашқы қадамдарына қолдау көрсетеді. Мектеп өмірін мұғалімдер жарқын да қызықты істер, оқиғалармен толтырып, олардың бəрі балалық шақтың балдəурені секілді оқушы есінде ұзаққа сақталуына негіз қалайды. Оқудың көңіл-күй принципінің талаптары осы. Ал бұл талаптарды іске асыруда мұғалімнің міндеттері:

- Оқу кезінде бұл мақалада қолданылған сөз қорына қатысты түсінбеушілік туындауы мүмкін. Мақала талқылауын қарап өтіңіз
- Оқу орнының материалдық техникалық базасымен танысу
- Оқу сапасын арттырудағы көрнекіліктің бастауыш сыныптарда қолданылатын әдістері
- Оқу-таныстыру тәжірибесін өту нәтижелері туралы есеп
- Оқушылардардың шығармашылық қабілеттерін мәдени іс –әрекет тапсырмалар арқылы қалыптастыру
- Оқушылардың білімін жетілдірудегі арқылы тексерулердің маңызы
- Оқушылардың білім, іскерлік, дағдыларын бақылау және бағалау
- Окупаційний режим в Україні
- Окупація Маньчжурії. Створення Манчжоу-Го. Китайське питання в Лізі Націй
- О кыргызской музыке
- Оқитын пәннің сипаттамасы
- Оқудың маңызы мен мақсаты және
- Оқудың педагогикалық технологиялары
- Оқудың педагогикалық технологиялары