Психологиялық – педагогикалық жеке адамның пәніне кіріспе

Психологиялық – педагогикалық жеке адамның

  пәніне кіріспе.  

1. Психологиялық – педагогикалық жеке адам диагностикасы курсының мазмұны мен тапсырмалары.
2. Психологиялық – педагогикалық диагностикамен психология салаларының байланысы.
3. Психолог жұмысындағы психодиагностиканың орны.

Пайдаланылатын  әдебиеттер:

1. Бурлачук Л.Ф., «Психодиагностика» С-П 2003 ж.
2. Романова М.С., «Психодиагностика» С-П 2005 ж.
3. Общая психодиагностика под ред: Бодалева А.А., Столин Б.В.,  Москва 2003 ж.

   1) Психологиялық – педагогикалық жеке адам диагностикасы курсы психологиялық дайындықтарды нығайту жеке адам психодиагностикасының ғылыми теориялық негізін тереңдетіп оқыту психологиялық көмек көрсету кезінде маманның практикалық дайындығын және кәсіби дағдыларын игертуді мақсат етіп қояды. Жалпы психодиагностика термині – диагноз қою н/е адамның толығымен  психикалық  құрылымының барысы туралы кәсіби шешім деген мағына береді. Аталған термин 2 анықтама берумен түсіндіріледі:

   1. Психодиагностика – білімаймағына,  яғни әртүрлі диагностикалық амалдарды практикада қолдану.

   2. Психологтың іс-әрекетіндегі психологиялық  диагноздың практикалық құрылымының  өзіндік сферасын мензейді. Ал  Психологиялық – педагогикалық жеке адам диагностикасы курсының  мазмұны төмендегімен анықтайды:

• Шынайы мәселені анықтау және табу.
• Практикалық міндетті құрастыру және ғылымилық түсінік көрсете алу.
• Зерттеу әдісін таңдау және жинақтау.
• Мәліметтерді өлшеу және жинақтау.
• Зерттеу кезіндегі алынған мәліметтерді анықтау және интерпретациялау моделінің теориялық жағын топтастыру.
• Психологиялық қорытынды құрастыру және мәселе бойынша практикалық әдістемелік нұсқау беру.

     Психологиялық – педагогикалық  жеке адам диагностикасы жеке  даралық психологиялық ерекшеліктерін  өлшеу және танымдағы әдістердің психологиялық ерекшеліктерін зерттейді.

     Психологиялық ерекшеліктерінөлшеу  және тану психодиагностикалық   әдістер көмегімен жүзеге асады.  Теориялық пәне ретінде диагностикалық  зерттеудің заңдарын жеке адамныңы  псижологиялық күйін, психологиялық  әдістерді зерттеумен шұғылданады. Жалпы психодиагностика сонымен қатар педагогика аймағында туындаған жекелей мәселелерді спецификалық диагностикалық тапсырмаларды сараптаумен анықтайды. Психодиагностика тапсырмаларды анықтауда клиенттің жағдайы мен экспертиза жағдайын айыра білу - психологтың негізгі міндеті болып табылады. Психологиялық диагнозды мәселенің туындауына байланысты және ол мәселені шешудегі психодиагностикалық әдістерді қолданумен жүзеге асырылады. Псизодиагностикалық әдістер психологиялық құрылымды зерттеуде сандық және сапалық нақты мінездеме алуды қолданады. Психодиагностикалық әдістер классификациясы:

1. Бақылау кезіндегі психодиагностикалық әдістер.
2. Сауалнамалық психодиагностикалық әдістер.
3. Обьективтік психодиагностикалық әдістер.
4. Эксперименталды психодиагностикалық әдістер.

     Психодиагностикалық тапсырмаларды шешуде психологиялық құбылысты әртүрлі сферадағы адам өмірін айқындайтын фактор негізінде 3 шеңбер көрсетеді:

1. Адамның басқалармен қарым-қатынас шеңбері.
2. Адамның өзі-өзіне деген қарым-қатынас шеңбері.
3. Адамның жоғары іс-әрекеті, нерв физиологиялық шеңбері.

     Психодиагностикалық жұмыстың негізгі  психологиялық көмек көрсету.  Психологиялық көрсету үшін жұмыс  нәтижелерін алу, оны өңдеу  қорытындысын жеткізуде шынайы  ерекшеліктермен өзгешеленуі төмендегідей көрсетіледі:

1. Құрылымдық дәрежесі – клиенттің психикалық шындығы, рефлекстік мазмұнда айқын бейнеленеді.
2. Клиенттің жеке даралығымен ерекшеленеді.
3. Мәселені шешудегі психологтың өзіндік біліктілігі

     Психодиагностикалық тапсырмаларды  шешуде  психолог не болып жатыр, бұл немен байланысты? әрі қарай не болады? деген схемалы сұрақтарға жауап берумен щұғылданады. Психологиялық – педагогикалық жеке адам диагностикасы  алдына көптеген тапсырмаларды шешу міндетін қояды. Ол тапсырмалар төмендегідей:

1. Жеке тұлғанаң әлеуметтік – психологиялық портретін құрастыру.
2. Өмірде қиындық туындағн адамға психологиялық көмек көрсете отырып, түрлі диагностикалық формалар жолдарын анықтау, қарым-қатынас жағдайын көрсету.
3. Психологиялық әдістерді туындаған мәселеге байланысты сәйкестендіре қолданып нәтижесін өңдеу.

     Психодиагностикалық әдістерді  шешудегі диагностикалық жұмыстар:

1. Кешенді психологиялық – педпгогикалық бақылау. Ол мынадай міндеттермен жүзеге асырылады: а) қарым-қатынас шеңберіндегі адаммен экспериментті сауалнама; б) зерттеу кезіндегі құрылымдық байқау; в) құжатты өңдеу және оның нәтижелері.
2. Психодиагностикалықбақылаудың жеке даралық клиникалық тұрғыда жүргізілуі
3. Жеке тұлғанаң өзін-өзі анықтау, психологиялық ерекшеліктерін анықтау ретінде жұмыстар жүргізілуі.

     2) Психология ғылымының қай саласы  болмасын күнделікті өмірге қызмет  етеді. Ол соларды тудыратын  қоғамның нақты талап-тілектері өмірімізде болып жатқан прогрестің әсері. 

     Психология ғылымының: арнайы  психология, заң психолгиясы, әлеуметтік  психология, клиникалық психология, медициналық психология, спорт психологиясы, сонымен қатар космос, кітапхана, сауда психологиясы сияқты байланысты түрлері де бар. Психодиагностикалық әдістер жас ерекшелік психологиясында қолданылуы диагностикалық әдістемелердің адамның жас ерекшелігіне байланысты топтастырылуымен көрінеді. Ал психологиялық дамудың байланысымен психикалық шындықты, нақты көрсеткіш санымен қолдануы медициналық психологиямен анықталады.

     Жеке тұлғаның іс-әрекетке белсенділігін  ондағы әрекеттер арқылы психологиялық өзгешелігін білу, педагогикалық – психологияның байланыстылығын көрсетеді. Адамның ішкі жан-дуниесін меңзейтін ондағы қиыншылықтын шешімін табуда, арнайы психологиямен, оның тармақтарының байланысын көрсетеді. Теориялық психодиагностиканың, ондағы әдістемелерді құрылымдық қасиеттерге байланысты қолдану; психиканың айырмашылығын анықтауда салыстырмалы психология психодиагностикалық әдістерге жүгінеді. Топтағы өзара қарым-қатынасты жеке тұлғаның белгілі бір іске қарым-қатынасын білуге арналған психодиагностикалық әдістер әлеуметтік психологиямен байланысын көрсетеді. Психологиялық – педагогикалық диагностика психология салаларымен байланысы өмірдегі туындайтын сұрақтарға байланысты, оған нақты жауап берумен күнделікті өзіндік мазмұның толықтырып отырады.

     3) Психодиагностика жалпы психологияның  анықтамасын, оның бөліктерін, ерекшеліктерін, практикада қолданылатын психологиялық біліммен байланысты. Психолог психодиагностикалық жұмыстарында мынадай принциптерге сүйенеді:

     - Айқындай принципі – жалпы осы принцип туындағанмәселеге байланысты қоршағанортамен адамның эффект қызметінің реттеушілігін көрсетеді және әр мәселені психодиагностикалық әдістер көмегімен айқындап, мазмұның ашады.

     -  Дамыту принципі – бұл  принцип психикалық құбылыстың даму жағдайын зерттеуіне олардың өзгеру тенденциялары осы өзгертулердің сандық және сапалық мінездемелеріне сүйенеді.

     -  Диалектикалық принцип –  психикалық шындықтың философиялық  категория материалындағы өзара  айқындылығының негізгі байланысы.

     -  Ес бірлігі және қызмет  принципі – ес және психика адам қызметін реттейді, ал қызмет бір уақытта еспен және психикамен реттеледі.

     -  Жеке даралық принцп –  адамның жеке ерекшелігін жинақтап, оның онтогенезде нақты өмірлік  жағдайды психологтың жинақтарын талап етеді.  Бүл принцип  ішкі бірлікті бір уақытта аша біледі және жалпы деференциалды психология арасындағы өзгешеліктерді  көрсетеді.

     Аталған принциптер психодиагностикалық  әдіс жасауда негіз болады  және психикалық маңыздылықтың мазмұны туралы анықтама береді.

     Психодиагностикалық жұмыс көбінесе  нәтиені өңдеу, қорытындылау, интерпритациялаудан  тұрады. Психодиагностикалық жұмыстар  және оның нәтижелері адамның  ішкі жан-дүниесін меңзейтін,  туындаған мәселе қиыншылығының шешімдерін табумен өзгешеленеді. Теориялық психодиагностика ретінде бұл пән жалпы психологияның анықтамаларын олардың бөліктерін психометрикаменпрактикада қолданылатынпсихологиялық білімді пайдаланады. Бұл білімдер психодиагностикалық әдістеменің психологиялық шешімдерін психологиялық хабарлау әдісінде, оның нұсқасы және сол нұсқаулардың мәнін шешуде маңызды роль атқарады. Көптеген Психологиялық әдістердің аты автордың атауымен аталады. М/ы: «Айзенг», «Розен Цвейг», «Қос кубиктар», «Равено» тесті және т.б. психодиагностикалық жұмыста психологтың өз жағынан көрінуі жалпылу теориясының немесе ғылыми мазмұнымен айқындалады. Осы жалпылау теориясы клиенттің психологиялық шешімін табуда көптеген сұрақтарға жауап береді және психологиялық теория категорияларының  негізгі ғылымилығын қолданумен байланысты екенін көрсетеді. Бұл категориялар қатарын төмендегі категорияларды жатқызуға болады:

1. Бейне категориясы
2. Іс-әрекет категориясы
3. Мативациялық категория
4. Пікір алысу категориясы
5. Жеке даралық категориясы

     Аталған категорияларды психодиагностикалық  жұмыста қолдану тиімділігімен  көрсетіледі. Жалпы психодиагностикалық  жұмыс кезінде өзіндік талаптар, ережелер, принциптер жұмыс барысында  байқалады. Психодиагностикалық жұмыс кезінде психологқа қойылатын талаптар :

• Психолог жоғары ақыл-ой қабілетін игеруі, ақылды, зерделі, эксперименталды және жан-жақты талдаушы болуы;
• Өзін бағындыра білетін және тәжірибелі сұрақтарды тез шеше алуы тиіс, сонымен қатар әр нәрсеге жауапкершілігімен өзіне қойылған талапты орындай алуы қажет;
• Адамдармен жұмыс істеуде ұнататын адамдарға кең пейілді, белсенді топтарды оңай ұйымдастыратын, адамдармен тез қарым-қатынасқа түсе және түсіне алатын мейірімді, өнегелі қарым-қатынас кезінде дипломатикалығы басым болуы;
• Психолог – эмоционалды, тиянақты, ұстамды, сабырлы, жағдайды шынайы таразылайтын болуы тиіс.

Психодиагностикада  психологтың жұмыс ережелері  мен принциптері:

1. Практик психологтың кәсіби қызметі клиентпен ереже жағдайында ерекшеленеді.
2. Психодиагностикалық жұмыс кезінде жеке-дара тұлғаның психикалық дамуында адамның құқығын сақтай отырып анықталуы.
3. Психолог психодиагностикалық әдістерді қолдану кезінде өзінің тұжырымдамаларымен кепілдеме беруінде өте сақ, абай болуы қажет.
4. Психолог адамның дене дамуы, психикалық дамуында, іс-әрекетінде болатын зиян келтіретін жағдайда қадағалауы, болдырмауы тиіс.
5. Практик психолог психодиагностикалық әдістерінің нәтижесін бөгде адамдарға беруге құқысы жоқ.
6. Психологтың зерттеу кезінде зерттеу процесіне басқа адамдардаң қатысуы клиент шешіміне байланысты.
7. Психологтың қолданатын әдістері адам денсаулығына зиян келтірмеуі керек.
8. Психолог жұмыс істейтін клиенттерін сақтауда кәсіби жауапкершілігін өз мойына алады.
9. Психолог клиентке өз принциптері мен психологиялық қызметтің мақсаты,құрылымы жөнінде мағлұмат береді.

     Практикалық психологияда диагностикаллық  қызмет бір адамның екінші  адамға ықпалы психологияның  кәсіби мүмкіндігінің шекарасымен  туындайды. Шекара кәсіби және  практикалық, эстетикалық сұрақтары туындап, кәсіби парызды жүзеге асыруда білінеді. Кәсіби паоыз психологтың іс-әрекеті,өзіндік ықпалды талап етсе, психолог мамандығы өзінің жеке іс-әрекет шектеулігінің,қабылдауын қамтамасыз етеді. Аталған мағынада психолог өзінің кәсіби іс-әрекетін адамға, оларға қажетті әлеуметті шешімдеріне жауап бере отырып, қызмет жасайды. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Психодиагностиканың ғылыми – теориялық 

негізі. 

1. Психодиагностиканың кәсіби – этикалық аспектілері
2. Психодиагностикалық тиімділік критерилері
3. Психодиагностиканы реттеудегі әдістемелік негіздер.

    1. Психодиагностика теориялық пән ретінде диагностикалық зерттеулердің қолайлығы, ыңғайлылығының заңдары, диагностикалық қорытындыларының ережелері, психологиялық жағдайдың және құрылымның өзіндік белгілерін ажыратудағы негізгі психологиялық заңдарға сүйенеді. Психодиагностика психологиялық ғылымдар жалпы психология, медициналық психология, әлеуметтік психология және т.б. психология салаларымен тығыз байланысты болып құбылыс қабілетімен құрылымды ғылыми түрде негіздеп, психодиагностикалық әдістер көмегімен анықтайды. Психодиагностикалық практика нәтижелі болу үшін теориялық жағы басым болуы қажет. Психодиагностикалық әдістерді қолдануда психолог психологиялық білімімен психодиагностикалық мүмкіндіктеріне сүйеніп, практикалық психологияда әдістерпринципін қолдануда сол принциптерінің ерекшеліктері туралыхабардар болуы шарт. Психодиагностикалық кәсіби этикалық аспектілері психодиагностикалық шешімдерініңжауабын табуда көрініс береді.

1. Шынайы мәселенің моделін құрастыру.
2. Жеке тұлғаның теориялық моделін таңдай білу.
3. Мәселенің тероиялық репрезентациясынқұрастыру.
4. Психодиагностикалық әдісті зерттеудегі дұрыс таңдай білуі.
5. Әлі зертелмеген міліметтерді талдап, жинақтай білуі.
6. Алынған мәліметтердің математикалық моделін таңдай білу.
7. Алынған мәліметтердің нәтижелігін қолайлы бағалау
8. Нәтижені интерпретациялау.

     Аталған кәсіби этикалық аспектілер  практик психологтардың диагностикалық  жұмыстарына құрастыра алуына  мүмкіндік туғызады. Психодиагностикалық жұмыста психологиялық диагноз қою, яғни жеке тұлғаның құрылымы мен психологиялық даму компонентін зерттеудегі мінездемелердің негізгі қорытындысынқұрастыра білу ерекше. Выготский бойынша диагноз тек қана нәтижелер қорытындысы емес, міндетті түрде алынған нәтижелер мен өмірдегі жағдайдың шынайы жағдайымен байланысты болады. Ал Роджерс бойынша алынған нәтижелер мен ұзақ мерзімді бақылау нәтиженің айырмашылығы алынған мәліметтерден көрінеді. Сондықтан дұрыс диагноз қоя білу психодиагностикадағы аспектілерін кәсіби этикасының бірі болып табылады.

    2. Клиент пен практик психологтың байланыс мәселелері клиенттін тапсырыс мәні бойынша қойылады. Бұл мәнде психологклиенттің тапсырыс бағасының мәнін анықтап, бөліп қарастыру үшін психологиялық міндеттерді  ашуда барлық жағдайларды жасайды және психологиялық хабарды қолданады. Психологиялық тиімділік критериялары мынандай принциптермен анықталады:

1. бейне кат.
2. іс-әрекет кат.
3. мативациялық кат.
4. пікір алысу кат.
5. жеке даралау кат.

     Қоршаған орта құрылымындағы негізгі психодиагностикалық тиімділік критерийлері адамның нақты бейнесі мен оның өзіндік мені, сонымен бірге кеністіктегі адамның өзін-өзі анықтауы. Нақты психологиялық теория психологиялық шындықтын өзіндік сипатталуына қарай диагностикалық әдістердің мінездемесіне сүйенеді.  Сонымен бірге тиімділік критерийлеріне психодиагностиканың әдістері, яғни әксперименталды, обьективті бақылау, психофизиологиялық әдістер, тест және модельдеу жатады. Психодиагностикадағы жеке тұлғаның өзіне мінездеме беруде клиент туралы толық мағлұмат алу қажет. Тестті ашқан – Гальтон.

     Психодиагностиканың тиімділік  критерийлеріне адамның топтағы  жағдайы топтық құрылым және  топтың динамикасы жөніндегі  әртүрлі пікіралысу аспектілері  коммуникативті және интерактивті, перцептивті жататын мәселелер коммуникативті аспект пікіралысу қоршаған ортамен тіл арқылы байланысты көздесе, интеррактивті аспект – іс-әрекеттегі келісу, жинақтау, бір-бірімен көмектесу мүмкіндігін туғызады, ал перцептивті аспект жеке дара ерекшелік пен басқа адамның единтификациядағы, рефлекстегі және стериактивтілік ерекшелігін анықтауға жағдай жұмсайды. Адымның басқа адаммен азара байланыстылығын, өзіндік септермен тұрақтылығы, адамың жеке даралығының әр түрлі нұсқалары байқалады. Сол нұсқауларды зерттеуде, психодиагностиканың негізгі принциптері негіз болып табылады.

     3. Практикалық психодиагностикада психологиялық хабарды қолдану кезінде пайдаланылатынәдітерге және оның әртүрлі типтерінен жұмысының нәтижелігіне жету үшін психодиагностикалық әдістер негіздерін, олардыңпринциптерін және зерттеу бағдарламаларын анықтап білу негізігі шарт болып табылады. Психодиагностикада қолданылатын әдістемелер әдістемелік ұжым немесе ұйым алдында кәсіби аттестациядан өтуі шарт. Аттестациядан откен әдістер әдістемелік каталогты жеке тұлғаның құрылымынпсихологиялық ерекшеліктері мен қасиеттерін зерттеуге болатын және жеке тұлғаның қарым-қатынасына арналған әдістер топтастырылады. Жеке тұлғаның психологиялық-педагогикалық диагностикасын анықтау үшін психодиагностиалық жұмысының критерийлерін зерттеу бағдарламаларын құру. Зерттеу бағдарламаларын құру келесі операциялардың жүзеге асуымен көрінеді:

1. Жеке тұлғаның сапалық құрылымын зерттеудегі сауалнамалар, проективті және т.б. әдістер.
2. Адамның ішкі әлемінің құрылымын анықтауға арналған әдістер. Бұларға анықталған қарым-қатынастын көруге арналған әдістер, бұның өзіне (клиент келісімі, оның кері байланыстағы жауабы) Есті белсендіру үшін талап ететін әдістер: қабылдауды анықтауға арналған ес тестары,  аналиткалық әңгіме. Практикалық ойлауды қажет ететін әдістер. Күрделі байланысты шешумен қарым-қатынасты орнатуға арналған әдістер
3. клиент мәселесіне тура бағытталған дифференциалды және психологиялық диагноз.
4. Әр әдістердің жас ерекшелігіне сай болуы.
5. Әдістердің топтық және жекелей түрдежүруі.

     Аталған психодиагностикалық әдістемелік  негіздер психодиагностикалық  бағыттардың мазмұнын ашады.

Психодиагностиканың даму тарихы 

1. Психодиагностиканың даму тарихы және қалыптасуы
2. Психодиагностиканың эксперименталды психология саласындағы құрылуы және психологиялық тестілеудің шығуы.