Статистикалық бақылау. 5

Қостанай экономикалық колледжі

 

 

 

 

 

 

РЕФЕРАТ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Тақырыбы: Статистикалық бақылау

 

 

 

 

 

 

 

                                                             Орындаған: Сауытбаева Г.

Тексерген: ___________________

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қостанай, 2012

          Статистикалық бақылау деп - қоғамдық өмірдің көптеген құбылыстары мен процестері туралы бастапқы мәліметтерді алдын ала жасалынған бағдарлама бойынша, ғылыми ұйымдастырылған жүйеде тіркеу, жинау тіркеу, жинау тәсілі айтылады. Мысалы, жаңа туған баланы тіркеу кезінде оның өз аты – жөні, туған күні, айы, жылы, ұлты, ата – анасының ұлты, білімі, жұмыс істейтіндігі және басқа фактілер жазылады.            Статистикалық бақылауды жүргізу, оның бағдарламаларын дұрыс ұйымдастыру - өте күрделі және көптеген білікті мамандар мен ғылыми мекемелердің қатысу арқылы жасалынатын жұмыс. Себебі, кез – келген статистикалық бақылаудың өзіне тән бағдарламасы, ұйымдастыру жоспарлары болуы керек. Ол үшін әр түрлі дайындық жұмыстары жасалынатын .

          Жалпы алғанда, статистикалық  бақылаудың алдына қойған негізгі  мақсаты – зерттеліп отырған зерзаттар туралы шындықты нақты дәлдікпен көрсететін, ғылымға негізделген, сапалы мәліметтерді белгіленген мерзімде жинау. Бұл жөнінде статистикалық бақылаудың алдында төмендегі талаптар толық орындалуы тиіс:

          1.Халық шаруашылығы үшін зерттеліп отырған қоғамдық құбылыстар мен процестердің негізгі мақсаты, ғылыми және тәжірибелік бағалылығы жоғары болуы керек.

          2.Жалпы жиынтыққа әсерін тигізетін  себептерді анықтауы қажет және  қоғамдық құбылыстар мен процестер  туралы ұдайы өзгерісте болатын  сапалы мәліметтермен қамтамасыз  етілуі тиіс. Себебі дұрыс ұйымдастырылмаған, толық қамтылмаған және жан-жақты қарастырылмаған бақылау процесіне талдау жасағанда нәтижелі қорытынды шықпайды. Мұндай жағдайда статистикалық бақылау өзінің әлеуметтік – экономикалық маңызы мен мәнін жоғалтады .

          3.Статистикалық  бақылау арқылы  жиналған мәліметтер шындықты, дәлдікті  көрсетуі үшін оның сапалылығы  жан-жақты, ұқыпты түрде, әрі өз уақытында тексерілуі тиіс. Өйткені, бақылау көрсеткіштеріндегі орын алған жетіспеушіліктер, кемшіліктер, ауытқушылықтар өңдеу процесінде толық түзету жасауға мүмкіндік бермейді. Осының салдарынан ғылыми негізіндегі қорытынды және экономикалық баланс жасауымыз қиындыққа әкеліп соғады, тұйыққа тіреледі.

          4.Статистикалық  бақылау ғылыми  негізде, алдын-ала  жасалынған   бағдарлама - әдістеме негізде, алдын–ала  жасалынған бағдарлама - әдістеме  негізінде ұйымдастырылған түрде  жүргізілуі тиіс және одан алынған мәліметтер дұрыс шешім қабылдау үшін қолданылуы керек.

          Сонымен, статистикалық бақылау кезінде бастапқы жиналған көрсеткіштерде көптеген кемшіліктер кездесетін болса, онда бақылау жұмысының қорытындысы нәтижесіз болып шығады және алдына қойған мақсатына жете алмайды. Мұның барлығы бақылау бағдарламасы мен ұйымдастыру жұмыстарының дұрыс жолға қойылмағандығынан туындайды.

 

Статистикалық бақылауды жүргізуді ұйымдастыру және оның бағдарламасы:

Статистикалық бақылауды ұйымдастырудың мәні. Статистикалық бақылауды жүргізбес бұрын оның ұйымдастыру жоспары жасалынады. Мұндағы негізгі қарастырылатын мәселе бақылауды жүргізбес бұрын оның ұйымдастыру жоспары жасалынады. Мұндағы негізгі қарастырылатын мәселе бақылаудың мәні мен маңызын, міндетін және алдына қойған мақсатына байланысты бастапқы мәліметтерді жинаудың формаларын, түрлерін, тәсілдерін, орнын анықтау болып табылады. Сондықтан бұларды нәтижелі шешу үшін алдын ала бағдарлама жасалуы тиіс. бірақ алдымен статистикалық бақылаудың мақсаты мен міндетті анықталады да, соңынан оның бағдарламасы жасалынады.

          Ұйымдастыру жұмыстарының ішіндегі  ең негізгісі - статистикалық  бақылауды жүргізудегі алдына қойылған мақсат, оның өзі сол жүргізілетін зерттеудің мәні мен маңызына байланысты. Бұл дегеніміз бақылауды не үшін және қайда жүргізетінімізді, қандай мәліметтердің жиналатындығын, қалай өңдеу керек екендігін, қолданылатын кестенің пішінін және есептеу тәсілдерін анықтау болып табылады. Сол себепті статистикалық бақылауды ұйымдастыру және онң бағдарламасының жасау мағынасы жағынан өте күрделі жұмыс болып есептелінеді.

 

 

Статистикалық бақылау зерзаты (объектісі).

          Статистикалық бақылаудың бағдарламасында  зерзаты мен бақылау бірліктері  дұрыс анықталуы тиіс. Статистикалық бақылау зерзаты дегеніміз – зерттеуге жататын әлеуметтік құбылыстар мен процестер жиынтығы. Мысалы, өнеркәсіпті зерттеу керек болса, онда бақылау зерзатына Қазақстан Республикасындағы өнеркәсіп орындары, ал ауыл шаруашылығын зерттеу қажет болса, онда ұжымшарлар мен кеңшарлар жиынтығы жатады. Ал халық санағын жүргізу қажет болатын болса, онда бақылау зерзатына республикамызда тұратын белгілі бір шекті мезгілдегі бүкіл халық жатады.

          Статистикалық бақылау жұмыстарын  ғылыми жүйеде ұйымдастыру кезеңіндегі  ең бастысы - бақылау зерзатының  шегін дұрыс анықталмаған болса,  онда оның кейбір бөліктерінің зерттеуден тыс қалуы немесе зерттеуге жатпайтын мүлде басқа зерзаттардың кіріп кетуі де мүмкін. Сондықтан бақылау зерзатының шегін дұрыс анықтап алу зерттеу кезіндегі мәліметтердің анық та, қанық болып шығуына әсері өте зор.

   

 

      Статистикалық бақылаудың зерзаттары бөлек элементтерден тұрады және оны нышандарына қарай бір – бірінен ажыратуға болады. Сондықтан, ол статистикалық бақылау жүргізудің негізгі көзі болып саналады. Оны статистикалық бақылау бірлігі деп атайды .

         

Бақылау бірлігі деп - бастапқы статистикалық мәліметтер жиынтығын зерттеуге жататын зерзат құрамының белгілі бір бөлігін айтады .

          Бақылау бірлігін анықтау – зерттеуге жататын жиынтық құрылымына, оның алдына қойған мақсатына, атқаратын міндетіне байланысты. Мысалы, ауыл шаруашылығын зерттеу керек болса, бақылау бірлігі ретінде өндірілген өнімнің көлемі, ал жалақы қорын зерттеу керек болса, бақылау бірлігі ретінде жұмысшылардың тізімдік саны алынады.

          Статистикалық бақылау кезінде  бақылау бірліктерімен бірге жиынтық бірліктері де қолданылады. Бірақ, оларды бір – бірінен ажырата білуіміз керек.

       

 

  Статистикалық жиынтық бірлігі – жиынтықтың құрамына кіретін жеке белгісі. Мысалы, республикадағы ұжымшарлардың, өнеркәсіп орындарының, халықтың жиынтық бірліктері болып ұжымшар, кәсіпорын және адам есептеледі. Статистикалық бақылаудың бағдарламасын жасайтын болсақ, ол – жиынтық бірлігі, ал бастапқы деректерді жинау туралы ұйымдастыру жұмыстарын жүргізетін болсақ, ол – бақылау бірлігі болып саналады .

       

 

  Статистикалық бақылаудың бағдарламасы. Статистикалық зерттеуді жүргізер алдында оның зерзатын, жиынтық және зерттеуді жүргізер алдында оның зерзатын, жиынтық және бақылау бірліктерін анықтағаннан кейін, негізгі бір ұйымдастыру жоспарына жататыны бақылау бағдарламасына жете дайындала білу. Статистикалық бақылау бағдарламасы деп зерттеу кезінде бастапқы мәліметтерді жинау үшін ұғымды, жинақы, ойға қонымды бақылау бірліктеріне берілетін сұрақтар тізімінің жиынтығын айтады.

        

 

 Статистикалық бланк дегеніміз – бақылау кезінде берілген сұраққа жауап жазуға және керекті мәліметтерді жинауға арналған бір рет қағаз. Статистикалық бланк – бұл бастапқы мәліметтерді сақтаушы, таратушы болып табылады. Бірақ, статистикалық бақылау формулярлары әр түрлі атпен аталуы әбден мүмкін.

 

 

Статистикалық бақылауды ұйымдастырудың негізгі формалары:

          Статистика органдары бастапқы  мәліметтерді жинауда ұйымдастырудың  негізгі екі жолын қолданады.  Оның біріншісі – есеп беру, екіншісі – арнайы ұйымдастырылған бақылау.

      

 

   Статистикалық есеп беру. біздің қоғамымызда статисти-калық есеп беру статистикалық бақылаудың негізгі формасы болып саналады. Себебі, бастапқы мәліметтердің көпшілігі бухгалтерлік есеп беру формалары арқылы жиналады. Демек, есеп беру деп кәсіпорындар, мекемелер мен ұйымдар, ұжымшарлар мен кеңшарлар және т.б. өз жұмыстары туралы міндетті түрде арнайы бекітілген құжаттар үлгісінде және белгіленген уақыт аралықтарында керекті мәліметтерді статистика органдарына немесе тиісті орындарға тапсырып отыруды айтады.

     

 

   Біздің қоғамымыздағы құбылыстар мен процестерге халық шаруашылық салалары бойынша зерттеу жүргізу есеп беру жұмыстарымен тығыз байланысты. Бірақ, әрбір сала өздері өндіретін өнімдердің түрлеріне , атқаратын істеріне қарай есеп беру жұмыстарын әр түрлі формада жүргізеді. Осыған орай статистикалық есеп беру екі түрге бөлінеді. Оның біріншісі – жалпы мемлекеттік есеп беру, яғни барлық кәсіпорындар, мекемелер, ұйымдар және шаруашылықтар өз жұмыстары туралы керекті мәліметтерді міндетті түрде тапсырып отырады. Екіншісі – ішкі ведомстволық есеп беру, яғни әрбір ведомствоның, министрліктің өздерінің ішкі істерін басқару үшін қолданатын мәліметтер жинағы . оны кейде оперативтік - жедел есеп деп те атайды.

          Мемлекеттік және ведомствалық  есеп беру формалары қолданылуына  қарай бір үлгідегі және мамандандырылған болып екіге бөлінеді. Барлық халық шаруашылығы салаларына бір үлгідегі есеп беру формасында көрсетілетін көрсеткіштер ортақ, яғни бірдей формада беріледі.

          Мамандандырылған есеп беру формасында  әрбір кәсіпорын, мекеме ұжым  немесе шаруашылық өздерінің  өндіретін өнімдерінің түрлеріне байланысты ондағы көрсетілетін көрсеткіштер де өзгеріп отырады. Мысалы, Алматы тоқыма және темекі фабрикаларының өндіретін өнімдерінің түрлеріне қарай олардың есеп беру формаларында көрсетілетін көрсеткіштердегі айырмашылықтың бары немесе өнеркәсіп пен ауыл шаруашылық арасындағы есеп беру формаларында өзгерістердің бар екендігі анық көрсетіледі .

          Есеп беру формаларындағы мәліметтердің  келіп түсуіне, жеткізілуіне қарай почталық және телеграфтық болып екіге бөлінеді. Негізгі, мәліметтер құжат түрінде почта арқылы жеткізіледі, ал телеграф, телетайп, телефон арқылы тек шұғыл көрсеткіштер ғана беріледі де, соңынан құжаттармен куәландырылады.

          Әрбір есеп беру формаларында төмендегідей риквизиттер міндетті түрде көрсетілуі қажет:

1. Есеп беру формасының  мазмұнын толық көрсететін аты;

2. Статистика агенттігінің  бекіткен уақыт мерзімі және  нөмірі;

3. Мәліметтердің есепке  алынған уақыт мерзімі, кезеңі;

4. Есеп берудің кесімді  уақыты;

5. Есеп берудің формасы  жіберілетін мекеменің аты, мекен  -жай;

6. Есеп беру формасын  жіберген мекеменің аты, мекен  –жайы;

7. Мекеме, кәсіпорын және  шаруашылық бағынатын министрліктің аты;

8. Есеп беру формаларында  көрсетілген көрсеткіштердің дұрыстығына,  нақтылығына жауап беретін адамдардың  қолдары мен аты – жөндері  толық көрсетілуі керек.

          Жоғарыда көрсетілген талаптарды толығымен орындау есеп жұмыстарын басқару және оның дұрыс ұйымдастырылуы үшін өте қажет. Нарықтық экономикаға өту кезеңінде Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика агенттігі Қаржы министрлігімен бірлесе отырып, республикамыздағы қолданылатын есеп беру формаларына айтарлықтай өзгерістер енгізуде және сандық, сапалық жақтарын қарастыруда. Барлық мемлекеттік органдарға, қоғамдық ұйымдарға, сонымен бірге кәсіпорындардың, мекемелердің, ұжымдардың басшыларына бекітілмеген есепберу формаларын жоюға және оны қолданғандарды жауапқа тартуға құқық берілген. Сондықтан, кез –келген зерттеу жұмыстары үшін мәліметтерді жинауда қолданылатын есеп беру формалары статистика органдарының келісімі бойынша ғана жүргізіледі .

        

 

 Арнайы ұйымдастырылған бақылау. Әлеуметтік – экономикалық құбылыстар мен процестер туралы маңызды да мәнді мәліметтер есеп беру формаларында толық көрсетілмеген жағдайларда, немесе есеп беру формаларында толық көрсетілмеген жағдайларда, немесе есеп беру формаларында толық көрсетілмеген жағдайларда, немесе есеп беру арқылы жинауға мүмкіндік жоқ болса, онда сол керекті мәліметтерді жинау үшін арнайы ұйымдастырылған статистикалық бақылау жұмыстары жүргізіледі. Мысалы, әр отбасының бала санын немесе әр отбасының азық – түлік және өнеркәсіп тауарларын тұтыну туралы мәліметтерді тек арнайы ұйымдастырылған бақылау арқылы ғана жинауға болады.

          Кейінгі кезде біздің республикамызда әр түрлі арнайы ұйымдастырылған статистикалық бақылау жұмыстары жүргізілуде. Мысалы, оған халық санағы, орнатылмаған құрал–жабдықтар санағы, орнатылмаған құрал–жабдықтар санағы, мал санағы, құнды материалдарды түгендеу, жұмысшылардың, қызметкерлердің және ұжымшар мүшелерінің отбасы бюджетін зерттеу және т.с.с. жатады. Осының ішіндегі ең негізгісі 9-10 жылда бір рет жүргізілетін халық санағы. Осындай арнайы ұйымдастырылған статистикалық бақылау жұмыстарының арқасында біз есеп формаларында көрсетілмеген көптеген қызықты мәліметтерге кезігеді .

 

 

 

Статистикалық бақылаудың түрлері:

          Статистикалық зерттеу тәжірибесінде  бақылау бағдарламасы жасалынғаннан  кейінгі шешеуі жұмыстардың бірі  – бақылаудың түрін анықтау.  Ол бақылауда жүргізудің алдына  қойған мақсатына байланысты. Статистикалық  бақылауды жүргізу кезінде зерттелініп  отырған зерзаттың жиынтық бірліктерінің толық қамтылуына, яғни тіркелуіне қарай жаппай және жартылай бақылау болып екі түрге бөлінеді.

         

 

Жаппай бақылау  кезінде зерттелуге жататын жиынтық бірліктері толығымен түгел тіркеуге алынады. Оған мысал ретінде халық санағын немесе кәсіпорындардың, мекемелердің, ұжымдардың және т.б. белгілі бір уақыт мерзімінде жүргізіліп отыратын есеп беру формаларын алуға болады. Сондықтан, Жаппай бақылау бастапқы деректерді жинаудың  негізгі көзі болып саналады. Сондай – ақ статистикалық зерттеу жұмыстарында жиі қолданылады.

     

 

    Жартылай  бақылау кезінде зерттелінетін жиынтық бірліктерінің белгілі бір бөліктері ғана қамтылады. Жартылай бақылау арқылы жиналған мәліметтер жаппай бақылау мәліметтерімен салыстырғанда көлемі жағынан аз болады. Бірақ, осы тәсіл арқылы жиналған мәліметтердің қорытындысы жалпы жиынтық көрсеткіштеріне жақын болуына тиіс. Яғни оны жаппай қорытындысы ретінде , толық түрінде қолдануға болады.

  

 

       Зерттеліп  отырған жиынтық бірліктерінінің  толық қамту мүмкіндігі болмаған  жағдайда және шағын құны мен  жұмыс көлемін көбейтпеу үшін жартылай бақылау тәсілі қолданылады. Сондай – ақ бұл тәсіл жалпы бақылау арқылы жиналған мәліметтердің дұрыстығын тексеру үшін де пайдалынады.

          Статистикалық тәжірибеде жартылай  бақылау зерттеу тәсілдеріне  қарай ішінара және жеке ауқымды (монографиялық) және жиынтықтың негізгі бөлігі сияқты үш түрге бөлінеді.

          Ішінара бақылау. Егер, жалпы жиынтық кездейсоқ немесе белгілі бір тәртіппен алдын – ала іріктеліп алынған бөліктері негізінде ғылыми жүйеде зерттелінетін болса, онда оны ішінара бақылау деп атайды. Ішінара бақылау жартылай бақылаудың ішіндегі ең көп қолданылатын жетілдірілген түрі және статистикилық зерттеуде оның атқаратын (орны) өте жоғары.

      

 

   Жеке ауқымды (монографиялық) бақылау. Егер, жеке қоғамдық құбылыстың, объектінің кейбіреулері ғана белгілі бір мақсаттан егжей – тегжейлі, жан – жақты зерттелетін, айқын жазу арқылы көрсетілетін болса, онда оны жеке ауқымды (монографиялық) бақылау деп атайды. Оның мысалы ретінде озат кәсіпорындар мен шаруашылықтармен тәжірибесін тарату кезіндегі мәліметтерді жазба түрінде суреттеуді, көрсете білуді келтіруге болады. Жалпы алғанда жеке ауқымды бақылау бүгінгі күннің жетістіктерін насихаттаушы оның кемшіліктері мен жетіспеушіліктерінің бетін ашуға мүмкіндік беретін зерттеу тәсілі болып саналады. Басқа тәсілдермен салыстырғанда бұл әдістің айырмашылығы сонда, ол барлық жиынтықты зерттеуге міндетті емес.

    

 

     Жиынтықтың негізгі бөлігін бақылау. Статистикалық зерттеудің алдына қойған мақсатына қарай жалпы жиынтықтың ең негізгі бөлігін құрайтын, ал үлгісі жағынан аса ірі бірліктері болып саналатын құрамы зерттелінетін болса, онда оны жиынтықтың негізгі бөлігін бақылау деп атайды.

          Статистикалық бақылауды уақыт  мерзіміне қарай тіркеу үзіліссіз немесе ағымдағы және үзілісті немесе кезеңдік болып екі түрге бөлінелі.

       

 

  Үзілісті  бақылау деп зерттеуге алынған құбылысты, процесті ұдайы, бірақ, белгілі бір уақыт аралығында тіркеуге алуды айтады.

       

 

  Үзіліссіз немесе ағымдағы бақылау деп болған фактінің пайда болғанына қарай тұрақты, жүйелі түрде, белгілі бір уақыт мерзімінде тіркеуге алуды айтады.

          Сонымен, стстистикалық бақылау  жұмыстарын жүргізу кезінде жоғарыда  көрсетілген уақыт мерзіміне  қарай тіркеудің екі түрі де  қолданылады. Бірақ, бақылаудың  қай түрін қай уақытта қолданузерттеудің  міндеті мен оның ерекшелігіне  тығыз байланысты екенін ұмытуға  болмайды.

          Үзілісті бақылау уақыт мерзіміне  қарай кезеңдік, мерзімдік және бір жолғы болып бөлінеді. Егер, зерттеу жұмыстары бір уақыт аралығында тұрақты түрде жүргізілетін болса, онда оны кезеңдік немесе мерзімдік, ал егер зерттеу жұмыстары бір – ақ рет жүргізілетін болса, онда оны бір жолғы бақылау деп атайды.

 

 

Статистикалық бақылаудың тәсілдері:

          Керекті мәліметтерді қандай жолмен жинаудың тәсілі анықтау статистикалық зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың ішіндегі ең күрделі мәселе болып табылады. Статистикада мәліметтерді жинаудың бірнеше жолы бар, олар тікелей қатысу, құжаттар және сұрақ – жауап арқылы болып 3 түрге бөлінеді.

    

 

     Тікелей  қатысу арқылы жинау. Егер бақылауға жататын зерзаттың әрбір жиынтық бірліктерін арнайы адамның өзі өлшеу, санау арқылы есепке алатын, тіркейтін болса онда оны тікелей қатысу арқылы мәліметтер жинау тәсілі деп атайды.

     

 

    Құжаттар арқылы жинау. Егер статистикалық бақылау жүргізу кезінде қажетті мәліметтер тиісті құжаттармен куәландырылса, яғни есеп беру формаларының негізінде жиналған болса, онда оны құжаттар арқылы мәліметтер жинау тәсілі деп атайды. Біздің қоғамымызда статистикалық мәліметтер негізгі есеп беру формаларын толтыру арқылы жиналады . Және ондағы көрсеткіштер халық шаруашылығы салаларында болып жатқан жалпы өзгерістер толығымен, жан –жақты суреттейді.

  

 

 

       Сұрақ – жауап арқылы жинау. Кейбір жағдайларда қажетті мәліметтерді тікелей өлшеу, санау немесе құжаттар арқылы жинауға мүмкіндік болмайды. Ондай кезең керекті мәліметтерді жинау үшін сұрақ- жауап тәсілдері қолданылады.   

  

 

     Экспедициялық тәсілмен мәліметтерді жинау кезінде арнайы дайындықтар өткен адамдар (санақшылар немесе тіркеушілер) сұраушылар келісілген уақытта кездесіп, қажетті мәліметтерді ауызша сұрау арқылы санақ немесе сұрақ қағаздарына толтырады да, соңынан оны статистика мекемелеріне өткізеді. Бұл тәсіл тікелей халық санағын жүргізу кездерінде қолданылады және оны мемлекет тарапынан көптеген қаражат жұмсалынады. Сонымен қатар, бұл тәсіл қажырлы еңбекті қажет етеді және соған орай жиналған мәліметтердің сапасы өте жоғары болады .  

  

 

 

    Өзін - өзі тіркеу тәсілі. бұл тәсілмен мәліметтер жинау үшін статистика мекемелерінің қызметкерлерінің (есепшілер, санақшылар, тіркеушілер) сұралушыларға арнайы үлгідегі сұрақ қағаздары таратып береді, оны қалай толтыру керек екендігін түсіндіреді. Содан кейін толтырған бланкілерді жинап алады да, сол жерде дұрыстығын тексереді, жіберілген қателері болса, түзету енгізеді, соңынан оны статистика органдарына тапсырады. Бұл тәсіл көбіне жұмысшылардың, қызметкерлердің және ұжымшар мүшелерінің отбасы бюджетін зерттеу немесе түрлі санақтар жүргізу кездерінде қолданылады .  

     

 

 

  Тіршілік тәсілімен  қызметті мәліметтерді жинау байланыс бөлімшелері арқылы ерікті түрде жүргізіледі. Оның ерекшелігі сол, мұнда статистика мекемелері мәліметтер жинау үшін арнайы іріктеліп алынған адамдардың мекен жайына сұрақ қағаздарын және оны қалай толтыру керектігі туралы нұсқауды байланыс бөлімшелері арқылы жібереді .  

      

 

 

 Сауал-сұрақтық тәсілмен керекті мәліметтерді жинау сұраушының келісімі бойынша ерікті түрде жүргізіледі. Оны жүргізу үшін сұралушылардың белгіленген тобына сұрақ қағаздары таратылып беріледі және ол жедел толтырылады. Бірақ, мұнда жіберілген бланкілердің санына қарағанда, толтырылып қайтарылғандарының саны біршама аз және сапасы жағынан төмен болады. Себебі, кейбір сұралушылар сұрақ-қағаздарында көрсетілген сұрақтардың жауабын дұрыс толтырмай, басқалай жауаптар беруі де мүмкін .         Бұл тәсілдің ерекшелігі сол, мұнда сұралушы адамның аты-жөні, мекен – жайы көрсетілмейді.  

 

 

 

Қорытынды:

          Нарықтық экономикаға көшу кезеңінде бұл тәсілдің рөлі жоғары көтерілді. Себебі, көптеген ғылыми мекемелер мен қоғамдық ұйымдар көпшіліктің ой – пікірлерін білу үшін ақпарат құралдары арқылы әлеуметтік және демографиялық зерттеу жұмыстарын жиі жүргізе бастады. Сонымен бірге сауал– сұрақтың жауабын пікір алысу арқылы да жинауға болады.  

        Қазіргі  статистикалық бақылау жүргізу,  оны топтау және қорытындылау  жұмыстары дәрежеде көтеріледі. Осыған орай мәліметтердің пайдасы және көрсеткіштердің сапасы жоғарлады. 

         Статистикалық бақылаудың нәтижесінде жиналған бастапқы мәліметтер жан – жақты тексеруден өтті. Бақылауға жататын бірліктердің толық қамтылғандығы, көрсеткіштердің дұрыс толтырылғандығы мен салыстырылмалылығы, есептелгендігі және тағы басқасын қарастырдым.