Статуты Вялікага княства Літоўскага - помнікі палітычнай і юрыдычнай думкі Беларусі і Еўропы XVI ст.

МІНІСТЭРСТВА АДУКАЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ

УА " БЕЛАРУСКІ ДЗЯРЖАЎНЫ  ЭКАНАМІЧНЫ УНІВЕРСІТЭТ"

Кафедра эканамічнай гісторыі

Рэферат

па дысцыпліне: Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветных цывілізацый

на тэму: “Статуты Вялікага княства Літоўскага - помнікі палітычнай і

юрыдычнай думкі Беларусі і Еўропы XVI ст.”

Студэнтка

Праверыў 

 
 
 
 
 
Мінск 2011

Змест

Уводзіны 3

1. Статут 1529 г. - першы збор законаў феадальнага права Вялікага княства Літоўскага 5

2. Другі  статут Вялікага княства Літоўскага 9

3. Статут  Вялікага княства Літоўскага 1588 года — помнік юрыдычнай думкі  і прававой культуры перыяду  Адраджэння. 15

Заключэнне 22

Cпіс выкарыстанай літаратуры 23

Уводзіны

Гісторыя права Беларусі бярэ свой пачатак з спрадвечных  часоў, калі асноўнай крыніцай права  было звычайнае права. Яно складалася непасрэдна з грамадскіх адносін, якія былі ўхваленыя і зацверджаныя грамадскімі  і дзяржаўнымі органамі і выкарыстоўваліся на працягу даволі доўгага часу.

На тэрыторыі Беларусі звычайнае права было пераважным да сярэдзіны ХV стагоддзя, а затым  пачало паступова выцясняцца пісаным  правам, у якім шматлікія нормы  звычайнага права набылі форму закона ў выглядзе шматлікіх грамат, лістоў, прывілеяў, статутаў і іншых прававых актаў.

Неабходнасць кадыфікацыі  законаў, якая выцекала як з неаднастайнасці  права, крыніцамі якога служылі  старыя звычаі і новыя дараваныя  граматы, або "прывілеі", вялікіх  князёў, так і з імкненняў узмацнелай шляхты вызваліцца з-пад цяжару вялікакняжацкай  улады, павяла да выдання ў 1529 г. на Віленскім сойме кодэкса законаў пад імем Статута Вялікага княства Літоўскага. Статут 1529 г. не быў асабліва спрыяльны для шляхты і складаў у сабе нямала састарэлых і вельмі суровых пастаноў. Таму ўжо на Берасцейскім сойме 1544 г. літоўскія чыны прасілі караля Жыгімонта I аб выпраўленні Статуту, але перагляд і новае выданне апошняга ажыццявіліся толькі пры Жыгімонце Аўгусце на соймах 1564, 1565 і 1566 гадоў. Канчаткова зацверджаная новая рэдакцыя, вядомая пад назвай другога Статуту, прывілеям 1 сакавіка 1566г. Неўзабаве паднялося пытанне аб новым выпраўленні Статуту. Выпраўлены на павятовых сойміках і зацверджаны на галаўным з'ездзе літоўскіх чыноў у Ваўкавыску (1504), ён быў прагледжаны на варшаўскім элекцыенным сойме 1587 г. і канчаткова зацверджаны на каранацыйным сойме 1588 г. У тым жа годзе гэты "трэці Статут" быў выдадзены на беларускай мове падканцлерам Львом Сапегай ў Вільні.

Як відаць права Вялікага княства Літоўскага, у тым ліку беларускае права, не стаяла на месцы, яно ўдасканальвалася, імкнулася  ахапіць усе аспекты жыцця людзей. Гэта, несумненна, адлюстравалася на развіцці дзяржавы, бо прававая сістэма - яго ядро.

Статут Вялікага княства Літоўскага - вярхоўны закон Вялікага княства  Літоўскага, які складае яго прававую аснову. У той жа час статуты  аказалі вялікі ўплыў і на Еўропу. Таму мэтай працы з'яўляецца разгляд статутаў Вялікага княства Літоўскага як помнікаў палітычнай і юрыдычнай думкі Беларусі і Еўропы. Для гэтага былі разгледжаны статуты 1529г., 1566г. і 1588г. ад прадумоў стварэння да спынення дзейнасці.

Для напісання работы ў асноуным былі выкарастаны кніга  Я.А. Юхо  “Гісторы дзяржавы і права Беларусі” і вучэбны дапаможнік А. Ф. Вішнеўскага “Гісторыя дзяржавы і права Беларусі”. Аўтар лічыць, што матэрыял, прадстаўленны ў гэтых крыніцах, найбольш дакладны і аб’ектыўны. Таксама былі выкарастаны  электронныя матэрыялы статутаў. 

 1. Статут 1529 г. - першы збор законаў феадальнага права Вялікага княства Літоўскага

Праца па падрыхтоўцы першага  Статута Вялікага княства Літоўскага вялася на працягу некалькіх гадоў у першай чвэрці XVI ст. Да 1522 г. быў падрыхтаваны праект Статута, але яго не зацвердзілі і праца па яго складанню працягвалася. Толькі 29 верасня 1529 г. ён быў уведзены ў дзеянне.[4]

Статут складзены камісіяй пад кантролем канцлера Вялікага княства Літоўскага Альбрэхта Гаштольда.[2] Хто менавіта ўдзельнічаў у падрыхтоўцы першага Статута, цяпер вызначыць немагчыма. 3 вядомых вучоных-юрыстаў, што жылі ў той час у Вільні, дзе вялася асноўная праца па яго складанню, можна назваць толькі аднаго беларускага вучонага-гуманіста Францыска Скарыну, які стварыў у  той час першую ва Усходняй Еўропе друкарню і пачаў выдаваць кнігі на беларускай мове.[1,с.201]

Францыск Скарына меў ступень доктара медыцыны і доктара свабодных навук, у тым ліку і доктара права, а значыць, - меў самую высокую для таго часу юрыдычную адукацыю, і вельмі верагодна, што ён удзельнічаў у падрыхтоўцы праекта Статута. З прац, якія апублікаваў Скарына, відаць, што ён ведаў мясцовае звычаёвае беларускае права, гісторыю рымскага права і права іншых дзяржаваў. Супастаўляючы некаторыя нормы Статута з прававымі поглядамі Скарыны, можна сказаць, што шмат ідэй, выказаных ім, былі скарыстаны ў Статуце, што дае падставу меркаваць пра удзел Скарыны ў падрыхтоўцы праекта Статута. Гэтае меркаванне пацвярджаецца яшчэ і тым, што ўрад меў намер выдаць Статут друкарскім спосабам.

Аналіз нормаў Статута  паказвае, што за асноўную крыніцу яго было ўзята звычаёвае права беларускіх земляў, якія складалі цэнтр Вялікага княства Лiтоўскага.[1,с.202] Аднак, у дадатак, Статут зрабіў і вялікі крок наперад, бо ўтрымоўваў у сабе дасягненні і Магдэбургскага права (на той момант шмат беларускіх гарадоў ужо атрымала права на самакіраванне), і Рымскае права (як складальная папярэдняга), і вызначаныя дасягненні царкоўнага права.[3] А таксама нормы пісанага права, што былі ў раней выдадзеных прывілеях. У Статуце былі запісаны асноўныя прававыя ідэі таго часу, адлюстравана праваўсведамленне насельніцтва, акрэслена воля пануючага класа, накіраваная на ўсталяванне і замацаванне парадкаў, выгодных і пажаданых феадалам.

Пры распрацоўцы Статута  ўпершыню былі вырашаны вельмі складаныя  тэарэтычныя і практычныя пытанні, такія, як размежаванне нормаў права  паміж асобнымі галінамі, размяшчэнне  іх у пэўнай сістэме. Было ўведзена шмат новых палажэнняў, раней невядомых праву Вялікага княства Літоўскага. Калі ўлічыць, што падобных сістэматызаваных зводаў мясцовых законаў у той час не было ні ў адной з еўрапейскіх дзяржаваў, дык яшчэ больш зразумелыя будуць цяжкасці, якія ўзнікалі пры падрыхтоўцы Статута, і больш відавочныя заслугі яго складальнікаў.

Паводле свайго зместу, Статут 1529 г. не быў кодэксам (як яго памылкова  называюць многія гісторыкі), бо кодэкс - гэта заканадаўчы акт, у якім сістэматызавана выкладзены нормы права, што належаць да якой-небудзь адной яго галіны.[1] Складальнікі Статута не прытрымліваліся сістэмы кадыфікацыі, прынятай у рымскім праве, а выпрацавалі сваю. У яе аснову пакладзены новыя прынцыпы: суверэннасць дзяржавы (насуперак сярэдневяковаму касмапалітызму); адзінства права, прыярытэт пісанага права і спецыяльныя нормы, якія забяспечвалі прывілеі пануючаму класу або яго групам. Гэтыя нормы былі не выключэннем, а састаўной часткай у сістэме Статута, хаця і не адпавядалі яго асноўным прынцыпам.[11,с.44] У Статуце сабраны і размеркаваны ў пэўным парадку нормы дзяржаўнага, зямельнага, адміністрацыйнага, цывільнага, сямейнага, крымінальнага, працэсуальнага і іншьгх галін права, што ўласціва зводу законаў. Скласці ж яго нават у наш час куды цяжэй, чым асобны кодэкс па якой-небудзь адной галіне права.[1,с.202-203]

Статут 1529 г. складаецца з 13 раздзелаў, якія ў сваю чаргу падзяляюцца на артыкулы. Першапачаткова ў Статуце было 244 або 245 артыкулаў. У 30-х гг. XVI ст. ён быў дапоўнены, у выніку чаго колькасць артыкулаў павялічылася да 283, а па Слуцкаму спісе - да 278. Розніца у колькасці артыкулаў тлумачыцца тым, што афіцыйны тэкст Статута не быў надрукаваны і не ва ўсе спісы яго былі своечасова унесены дапаўненні.[1,с.203] Пераклады тэксту Статуту з беларускай мовы на лацінскую (1530 г.) і польскую (1532 г.) таксама засталіся ў рукапісах.[2].

У I—III раздзелах змешчаны асноўныя нормы  канстытуцыйнага права або прынцыповыя  палажэнні іншых галін права; у IV і V — шлюбна-сямейнага і спадчыннага, у VI — працэсуальнага, VII — крымінальнага, VIII — зямельнага, IX — ляснога і паляўнічага, X — грамадзянскага і ў XI—XIII — крымінальнага і крымінальна-працэсуальнага права.[11,с.46]

У Статуце  юрыдычна замацаваны асновы грамадскага  і дзяржаўнага ладу, прававое становішча класаў, станаў (саслоўяў) і сацыяльных груп насельніцтва, парадак утварэння, склад і паўнамоцтвы некаторых  органаў дзяржаўнага кіравання  і суда.

Пад уплывам ідэй гуманізму ў Статут 1529 г. былі ўпершыню унесены нормы, якія некалькі абмяжоўвалі самавольства магнатаў, абвяшчалася правіла, згодна з якім, людзі, як убогія, так і багатыя, павінны былі судзіцца згодна з гэтым Статутам. Вялікі князь абавязваўся захоўваць тэрытарыяльную цэласнасць дзяржавы, не дапускаць іншаземцаў на дзяржаўныя пасады, не даваць ім маёнткаў, земляў, чыноў, захоўваць існуючыя законы і выдаваць новыя толькі з панамі раднымі.[1] 

Асаблівая ўвага ў Статуце надавалася судова-працэсуальнаму праву. Суд быў  важным органам, які забяспечваў  ахову правапарадку. Дзейнасць яго  была накіравана на поўнае абмежаванне  самавольства феадалаў, наданне праву  аўтарытэту. Асаблівая ўвага надавалася парадку ажыццяўлення правасуддзя, абвяшчаўся прынцып публічнасці  правасуддзя, фармальнай роўнасці старон у працэсе, права абвінавачанага на абарону з удзелам адваката. Адначасова ў Статуце абвяшчалася  захаванне прывілей і льгот для  феадалаў, што на практыцы замацоўвала  бяспраўе простых людзей і захоўвала  паўнату правоў толькі для буйных феадалаў. Аднак у перыяд феадалізму нават абвяшчэнне ідэі правапарадку было значным крокам наперад.

Ідэі гуманізму паўплывалі на нормы  крымінальнага і грамадзянскага права. Так, у артыкуле 7 раздзела I абвяшчалася, што ніхто не павінен адказваць  за чужую віну, а крымінальнае пакаранне  трэба назначаць толькі асобам, віна якіх уста ноўлена судом. У артыкуле 7 раздзела XI зроблена спроба абмежаваць халопства. Вольнага чалавека за злачынства не павінны былі аддаваць у вечную няволю.

Даволі поўна выкладзены нормы, якія забяспечвалі права ўласнасці  феадалаў. Шмат увагі нададзена сямейна-шлюбнаму праву. Падрабязна рэгламентаваўся  парадак назначэння апекуноў непаўналетнім  дзецям, якія засталіся без бацькоў.[11,с.46]

Гаворачы пра станоўчае  ў Статуце, трэба адзначыць, што  з пункту гледжання юрыдычнай  тэхнікі ў ім можна знайсці  шэраг недахопаў - нормы крымінальнага  права размешчаны ў некалькіх  раздзелах, не вылучаны ў асобныя  раздзелы нормы цывільнага права  і г. д. Але трэба мець на ўвазе, што ў пачатку XVI ст. ні ў тэорыі, ні ў практыцы не было выразнага размежавання права на асобныя галіны і складальнікі не зрабілі ніякага парушэння, змясціўшы ў першыя раздзелы Статута нормы, якія вызначалі характар зямельных праваадносін, правы і абавязкі класа феадалаў, некаторыя нормы крымінальнага і цывільнага права.[1, с.204]

Статут 1529 г. мае важнае значэнне і як помнік культуры і мовы беларускага народа. Напісаны на беларускай мове, ён дае магчымасць паўней вывучыць літаратурны стыль, лексіку і лад дзяржаўна-прававой тэрміналогіі і мовы таго часу. Выданне Статута было велізарным якасным скачком у справе кадыфікацыі і сістэматызацыі заканадаўства. Разам з тым Статут з'явіўся трывалай асновай для далейшага развіцця заканадаўства, ён быў галоўнай крыніцай, асновай пры падрыхтоўцы Статута 1566 г.[1, с.205]

2. Другі статут Вялікага княства Літоўскага

Новыя сацыяльна-эканамічныя змены ў княстве ужо ў сярэдзіне XVI ст. патрабавалі і змен у заканадаўстве. Рост і павелічэнне феадальнай уласнасці ўзмацнялі феадальны прыгнет, абеззямельванне сялянства (ствараліся фальваркі, павялічваліся панскія ўгоддзі). У палітычным жыцці аслаблялася роля знатнай арыстакратыі і ўзмацняе «новых» буйных феадалаў, такіх, як Радзівілы, Сапегі, Хадкевічы, Кішкі, Пацы і іншых.

Змены, якія адбываліся ў  сацыяльна-палітычным жыцці ў 40-50-х  гг., патрабавалі ўдасканалення права.

Недахопы права адчуваў  і сам урад, таму ён неаднойчы  спрабаваў абнавіць заканадаўства. Найбольш істотныя захады па падрыхтоўцы праекта новага Статута былі зроблены ў 1551 г., калі была створана адпаведная камісія. Меркавалася, што камісія будзе складацца з дзесяці чалавек - пяці католікаў і пяці праваслаўных, але дакладна сказаць, які сапраўды быў яе склад і ў вогуле ці была яна створана, нельга. 3 тэксту Бельскага прывілея 1564 г. бачна, што ў камісіі па падрыхтоўцы праекта Статута былі і іншыя асобы.[1,с.206] «... Обраны на то были через них же самых и с посродку тых же станов особы певные, рады наши, маршалкове, врядники земские, хоружие и иные особы ряду и народу шляхетъского и доктори прав чужоземских»[9, с.135].

Працай па складанню Статута 1566 г. кіраваў выдатны беларускі дзяржаўны дзеяч ваявода віленскі, канцлер Вялікага княства Літоўскага, маршалак земскі, староста берасцейскі Мікалай Янавіч Радзівіл Чорны. Яго памочнікам у гэтай справе быў маршалак дворны, пісар (потым падканцлер і пазней канцлер), староста магілёўскі Астафей Багданавіч Валовіч. У працы па складанню Статута бралі ўдзел два «докторы прав чужоземскіх» - Петр Раiзiй «гішпан з Арагона» і Аўгусцін Ратондус Мялецкі з Вiльнi. Значную працу зрабілі ўдзельнікі соймаў і службовыя асобы органаў дзяржаўнага кіравання. Яны выконвалі і ўсе арганізацыйныя справы.

Той факт, што праект Статута абмяркоўваўся на соймах пачынаючы з 1561 г., сведчыць пра актыўны удзел шляхты ў яго падрыхтоўцы. Канчаткова Статут быў ухвалены на Бельскім сойме 1564 г. Спачатку меркавалі ўвесці новы Статут у дзеянне з 11 лістапада 1564 г., але справа зацягнулася і ён пачаў дзейнічаць з 1 сакавіка 1566 г. Выдадзены ён быў з дадаткам да яго прывілеяў 1563,1564 і 1565 гг.[1, с.207]

Статут падзяляўся на раздзелы і артыкулы. Усяго было 14 раздзелаў. У першым былі сабраны артыкулы, што абвяшчаюць асноўныя прынцыпы права Вялікага княства, а таксама нормы, што належаць да дзяржаўнага права і дзяржаўных злачынстваў. У другім раздзеле змешчаны нормы, якія рэгулююць абарону земскую. У трэцім выкладзены правы шляхты і, ў прывагаасці, артыкул 12 абавязвае вялікага князя не прымаць новых законаў без сойма. У чацвёртым гаворьщца пра суддзяў і суды, асноўныя нормы працэсуальнага права; у пятым - нормы шлюбна-сямейнага права; у шостым - аб апеках; у сёмым - аб запісах і продажах, гэта значыць аб праве адчужэння маёнткаў пад умовай закладу і продажу; у восьмым - аб тэстаментах (завяшчаннях); у дзевятым - аб зямельных спрэчках; у дзесятым - аб лясных промыслах. У адзінаццатым, дванаццатым, трынаццатым і чатырнаццатым раздзелах выкладзены нормы крымінальнага права аб гвалтоўніцтвах і злачынствах супраць шляхты, аб злачынствах супраць простых людзей, аб маёмасных злачынствах і іншых злачынствах, - у прыватнасці аб дапамозе збеглым феадальна-залежным сялянам або чэлядзі нявольнай.[1,с.208-209]

Да найболын важных нормаў, выкладзеных у Статуце, належаць нормы дзяржаўнага права, што  вызначылі склад тэрыторыі дзяржавы, парадак утварэння і дзейнасць  дзяржаўных органаў, правы і прывілеі пануючага класа.

Тэрыторыя дзяржавы ў час выдання Статута 1566 г. у адміністрацыйна-прававых адносінах падзялялася на дзве часткі: цэнтральную (не ў геаграфічным, а ў дзяржаўна-прававым сэнсе) і землі «прыслухоўваючыя да таго панства». Цэнтральная частка дзяржавы ў помніках права называлася Вялікім княствам Літоўскім, таксама, як і ўся дзяржава цалкам, ці проста Літвой. У яе ўваходзілі наступныя княствы і паветы: Берасцейскі, Браслаўскі, Віленскі, Вількамірскі, Валкавыскі, Гародненскі, Кобрынскі, Клецкі, Ковенскі, Лідскі, Мінскі, Мсціслаўскі, Наваградскі, Ашмянскі, Пінскі, Рэчыцкі, Слонімскі, Слуцкі, Трокскі і Упіцкі. 3 гэтага пераліку відаць, што асноўную частку тэрыторыі цэнтральнай часткі, ці Літвы, складалі беларускія землі. У землі «прыслухоўваючыя», ўваходзілі Віцебская, Валынская, Жмудская (цаўночна-заходняя частка этнаграфічнай Літвы), Кіеўская, Полацкая, Падляшская (заходняя частка Беларусі з гарадамі Бельскам, Мельнікам і Драгічынам на Бугу) і Падолле.

Дамінуючае становішча ў  дзяржаве займалі цэнтральныя землі. Ha іх была наибольшая колькасць вялікакняскіх маёнткаў, найбольш тут было і маёнткаў буйных уплывовых феадалаў: Радзівілаў, Галынанскіх, Слуцкіх, Друцкіх, Сапегаў, Глебавічаў, Глінскіх, Хадкевічаў, Кішкаў і інш. Гэтая тэрыторыя была параўнаўча густа заселена, адсюль збіралася асноўная частка арміі, з насельніцтва гэтых земляў браліся і галоўныя сродкі ў дзяржаўную казну. Феадалы гэтых земляў займалі пануючае становішча ў дзяржаве, у іхніх руках былі найбольш важныя органы дзяржаўнага кіраўніцтва і дзяржаўнай улады.

У гістарычнай літаратуры феадалы гэтых земляў называліся «літоўскімі» (ад назвы цэнтральнай часткі дзяржавы, а не паводле этнаграфічнай прыналежнасці), і некаторыя гісторыкі спрабавалі гісторыю Беларусі гэтага перыяду паказаць так, нібы беларускі народ прыгняталі не беларускія феадалы, а «чужыя» - літоўскія. Беларускі ж народ яны паказвалі як бяскласавы, з адных толькі сялян, таму адмаўлялі і існаванне беларускай дзяржавы. Памылковасць і шкоднасць такога пункту гледжання даказалі шмат якія вучоныя.[1,с.204]

Класавае і саслоўнае дзяленне грамадства ў XVI ст. выразна праявілася і ў помніках права - перш за ўсё ў Статутах. Адзін з ідэолагаў беларускіх феадалаў Леў Іванавіч Сапега пісаў: «... владзу і вольность у руках своих маем, а права сами сове творачы яко найбольшей можем волности своее во всем постерегаем, бо не только сусед а сполный наш обыватель в отчизне, але и сам господар пан наш жадное звирхности над нами заживати не можетъ, одно только колько ему право допущаеть»[8,с.47].

Словы Сапегі аб тым, што самі феадалы твораць пажаданае ім права і што нават вялікі князь абавязаны падпарадкоўвацца іх волі, не былі пустым выхваленнем, яны адлюстроўвалі сапраўдныя суадносіны класавых сіл у дзяржаве. У адпаведнаспі з воляй феядялаў быў выдадзены і Статут 1566г.

Паколькі асноўную частку ядра дзяржавы складалі беларускія землі, беларуская мова была прызнана за дзяржаўную на ўсёй тэрыторыі княства, а нормы  права, пажаданыя і выгодныя беларускім феадалам, зрабіліся абавязковымі для  ўсіх.

У артыкуле 2 раздзела 3 абвяшчалася захаванне ўсіх ільгот і прывілеяў, атрыманых шляхтай у ранейшыя часы. Важнае значэнне займелі нормы, што рэгулявалі парадак прыняцця новых законаў. Так, у артыкуле 2 раздзела 2 гаварылася, што гаспадар ні сам, ні сумесна з Радай не правамоцны вырашаць пытанні аб вайне і падатках. Iх мог вырашаць толькі сойм. Потым у гэтым жа артыкуле вызначаўся і склад сойма. У артыкуле 1 раздзела 3 гаспадар даваў абяцанне захоўваць Вялікае княства Літоўскае ва ўсёй яго славе, уладзе і «в границах ни в чом не вменшати и о вшем примножати».[1,с.205] А ў артыкуле 3 таго ж раздзела ён яшчэ абяцаў: «... Добра князства Литовского неуменшым и то, што будетъ через неприятелей того панства нашого отдалено разобрано и ку иншому панству от того панства нашого коли кольвек упрошоно, ку Короне ку Мазовшу ку Прусам ку Ифлянтом, то за се ку власности того Великого князства привести привлащати и границы оправити обецуем».[7,с.43]

Трэба сказаць, што для  Жыгімонта Аўгуста гэтае абяцанне было пустым гукам, бо пасля ён парушыў не толькі яго, але і сваю ўрачыстую прысягу, якую даваў, уступаючы на прастол, - аб захаванні Вялікага княства Літоўскага ў цэласці.

Аналізуючы гэты артыкул, бачым, што сярод непрыяцеляў  Вялікага княства Літоўскага называюцца Польшча (Карона) Польская вобласць (Мазоўша).[1,с.206]

У артыкуле 9 раздзела 3 далей развіта норма аб тым, што «дос-тойностей духовных и свецких, городов, дворов и кгрунтов, староств в держанъи и пожываньи и вечностей жадных чужоземцом и заграничником ани суседом таго панства давати не маем».[7,с.45] Тым самым больш поўна і выразна была паўторана норма, раней выкладзеная ў Статуце 1529 г., якая забараняла даваць маёнткі і пасады «чужаземцам» і суседзям Вялікага княства Літоўскага. Вядома, гэтыя артыкулы былі унесены ў Статут 1566 г. насуперак волі польскіх феадалаў і самога караля, які ўсімі сіламі імкнуўся да ліквідацыі самастойнага існавання княства Літоўскага. Гэтая накіраванасць нормаў Статута супраць захопніцкіх тэндэнцый польскіх феадалаў - сведчанне памылковасці тэзіса некаторых гісторыкаў, якія сцвярджалі, нібыта дробная і сярэдняя шляхта Вялікага княства Літоўскага імкнулася да уніі з Польшчай і тым самым да ўключэння Вялікага княства Літоўскага ў склад Польшчы. У Статут увайшлі некаторыя ўстарэлыя нормы, якія не адпавядалі новым эканамічным і палітычным адносінам. Яны былі своеасаблівай данінай мінуўшчыне, таму адразу ж пасля ўвядзення Статута ў дзеянне давялося ўносіць у яго некаторыя змены. Так, ужо ў чэрвені 1566 г. быў зменены артыкул 1 раздзела 7. Паводле старой рэдакцыі гэтага артыкула права землеўладальніка-шляхціца распараджацца сваімі маёнткамі было абмежавана ў адносінах спадчынных (фамільных) маёнткаў. Уладальнік такога маёнтка меў права адчужаць, мінаючы сваіх родзічаў, толькі адну трэцюю частку сваіх маёнткаў, астатнія ж дзве трэція часткі можна было перадаць у заклад за суму, што не перавышала іх кошту, з правам выкупіць родзічам. Згодна ж з новай рэдакцыяй землеўладальнікі атрымалі поўнае права вольна распараджацца сваімі маёнткамі.

Наяўнасць некаторых архаічных  нормаў у першапачатковай рэдакцыі Статута 1566 г. ніколькі не паніжала значэння гэтага гістарычнага помніка права.

Канстытуцыйныя нормы  Статута былі накіраваны на абарону  суверэнных правоў дзяржавы і інтарэсаў  буйных феадалаў, гарантавалі ім правы  і перавагі ў дзяржаўным кіраванні, садзейнічалі ўмацаванню іх становішча ў адносінах з феадаламі Польшчы, якія ўвесь час імкнуліся захапіць беларускія і ўкраінскія землі.

Пасля прыняцця Статута 1566 г. кадыфікацыя і сістэматызацыя ўласнага заканадаўства, заснаванага на звычаёвым  праве, нашмат апярэдзіла падобную працу  ў іншых феадальных дзяржавах. Гэта таксама сведчыць аб тым, што ў  Вялікім княстве Літоўскім у  той час грамадскія адносіны стаялі на даволі высокім узроўні і былі юрысты, падрыхтаваныя тэарэтычна і  практычна, каб адлюстраваць і замацаваць гэтыя адносіны ў заканадаўстве, стварыўшы другі звод законаў.[1,c.207-209]

3. Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 года — помнік юрыдычнай думкі і прававой культуры перыяду Адраджэння.

Вялікія сацыяльныя і палітычныя змены, выкліканыя правядзеннем у жыццё аграрнай рэформы 1557 г. і далучэннем беларускага Падляшша і Украіны да Польшчы, ажыццёўленым паводле незаконнага распараджэння вялікага князя Літоўскага і караля Польскага Жыгімонта Аўгуста, а потым прымусовае падпісанне акта Люблінскай уніі 1 ліпеня 1569 г. выклікалі неабходнасць унесці новыя змены ў заканадаўства Вялікага княства Літоўскага. Дзеля гэтага ў 1569 г. была створана камісія, якая павінна была прывесці яго ў адпаведнасць з актам Люблінскай уніі і канчаткова аформіць ліквідацыю княства як дзяржавы. Аднак гэтая камісія ніякіх слядоў працы не пакінула.

Пасля смерці караля Жыгімонта Аўгуста ў 1572 г. артыкулы акта Люблінскай уніі, накіраваныя на ліквідацыю Вялікага княства Літоўскага, былі фактычна забыты і не выконваліся. Гэтая дзяржава заставалася самастойнай, звязанай з Польшчай толькі тым, што быў адзін кароль і агуль-ны сойм. У Вялікім княстве былі захаваны асобны ўрад, асобная армія і асобнае заканадаўства. Таму гэты ўрад і не лічыў пагрэбным узгадняць нормы Статута з польскім правам адпаведна з пастановай Люблінскага сойма.

Пасля смерці Жыгімонта Аўгуста  ўзаемаадносіны паміж феадаламі  Польшчы і Вялікага княства Літоўскага былі настолькі непрыязныя, што нават  не выключалася магчымасць разрыву  саюза з Польшчай. Таму польскія феадалы, далучыўшы да Польшчы Украіну і Падляшша, былі згодны ў той час з новым тлумачэннем акта Люблінскай уніі як саюзам дзвюх раўнапраўных дзяржаваў. Вядома, пры такім становішчы адпала і неабходнасць змяняць канстытуцыйныя нормы Статута. Toe ж, што камісія не пакінула ніякіх слядоў працы, можа сведчыць толькі аб тым, што і сама камісія пасля 1572 г. перастала існаваць. [1,c.210-211]

Разам з тым вядома, што  ў 1574 і 1578 гг. у Статут уносіліся змены і дадаткі згодна з пажаданнямі феадалаў Беларусі і Літвы, насуперак патрабаванням польскіх феадалаў. Яны не датычылі нормаў канстытуцыйнага права, а толькі судовага, крымінальнага і цывільнага.

У сувязі з барацьбой кіруючых колаў Беларусі і Літвы супраць зліцця з Польшчай вялікае значэнне надавалася захаванню свайго самастойнага права. Таму амаль на ўсіх соймах Вялікага княства абмяркоўваліся пытанні паляпшэння заканадаўства. Так, у 1579-1580 гг. быў падрыхтаваны і ў 1581 г. прыняты закон аб утварэнні Галоўнага суда - Галоўнага трыбунала. У гэты ж час пачалася праца пападрыхтоўцы новага праекта Статута.

Статут 1588 г. заканадаўча аформіў  захаванне Вялікага княства   Літоўскага   як   дзяржавы   насуперак   акту Люблінскай уніі. У гэтым галоўнае значэнне яго  дзяржаўна-прававых нормаў. Складальнікі Статута не ўнеслі ў яго аніводнай  нормы, якая б магла быць скарыстана на шкоду дзяржаўнай самастойнасці. Наадварот, Статут абавязваў гасудара захоўваць недатыкальнасць тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага, вяртаць раней страчаныя землі. Нормы дзяржаўнага права са Статута 1566 г. былі поўнасцю перанесены ў Статут 1588 г., яны былі толькі крыху ўдакладнены і дапоўнены. Складальнікі новага Статута нібы не заўважылі ці не зразумелі акта Люблінскай уніі аб уключэнні Вялікага княства ў склад Польшчы. I такія адносіны да рашэння Люблінскага сойма 1569 г. - яскравае сведчанне таго, што шляхта княства, якая ўдзельнічала ў працы соймаў, варожа ставілася да зліцця з Польшчай. Шляхта хацела толькі такога злучэння, пры якім Вялікае княства Літоўскае заставалася б самастойным, гэта значыць яна пагаджалася на цесны саюз дзвюх раўнапраўных дзяржаваў, а не на ліквідацьпо апошняга. Статут 1588 г. быў падрыхтаваны ў час панавання вялікага князя і караля Стэфана Баторыя (1576-1586) на высокім тэарэтычным узроўні кваліфікаванымі правазнаўцамі, працай якіх кіравалі А. Б. Валовіч і Л. I. Сапега. Яны займалі ў той час адпаведна пасады канцлера і падканцлера Вялікага княства Літоўскага. [1,c.213]

Сістэма Статута была складзена  так разумна, што ў яго былі ўключаны нормы дзяржаўнага (канстытуцыйнага) права, чаго ў той час не было ні ў адной еўрапейскай дзяржаве, - адміністрацыйнага, ваеннага, судова-працэсуальнага, шлюбна-сямейнага і апякунскага, цывільнага, спадчыннага, зямельнага, ляснога і паляўнічага, крымінальнага. 

У гэтым заканадаўчым акце адлюстраваліся дзяржаўна-прававыя ідэі таго часу і нават тыя, што апярэджвалі час, выявілася багатая прававая культура беларускага народа, бо складзены ён быў на беларускай мове і прававая лексіка была пакладзена ў яго аснову. Мовай Статута ганарыліся яго сучаснікі.[1,c.214] Леў Іванавіч Сапега пісаў: «Так кождый обыватель годен ест наганенья, который вольностью се фалить и прав своих умети и розумети не хочеть, которым правом усю вольность свою обварованую маеть. А если которому народу встыд прав своих не умети, поготовю нам, которые необчым яким языком, але своим власным права списаныемаем и каждого часу, чого нам потреба ку отпору всякое кривды, ведати можем»[8,c.47-48].

Зацвярджэнне Статута  адбылося пры незвычайных абставінах. Пасля смерці караля і вялікага князя Стэфана Баторыя, які памёр 12 снежня 1586 г., кандыдатамі на прастол у Рэчы Паспалітай былі рускі цар Фёдар Іаанавіч, якога падтрымлівалі праваслаўная шляхта Беларусі і Украіны, шведскі каралевіч Жыгімонт Ваза, за якога стаялі каталіцкае духавенства і значная частка феадалаў-католікаў, і аўстрыйскі эрцгерцаг Максіміліян. Але рускі цар хутка адмовіўся ад вылучэння сваёй кандыдатуры на трон,   і   галоўная   барацьба разгарнулася  паміж прыхільнікамі Жыгімонта Вазы і Максіміліяна. Прадстаўнікі Вялікага княства, скарыстаўшы гэтую барацьбу і першымі даведаўшыся аб перамозе прыхільнікаў Жыгімонта, прапанавалі сваю падтрымку, калі толькі ён зацвердзіць Статут, на што Жыгімонт згадзіўся. 28 студзеня 1588 г., не ведаючы яшчэ аб перамозе сваіх прыхільнікаў, Жыгімонт сваёй граматай зацвердзіў Статут [1,c.214-215] і абавязаўся «права вольности и свободы их не только цело и непорушно держати, але што бы наболей примножати, справедливость и оборону чынити. Статут Великого князства Литовского новоправленый сим привильем нашим ствержаем и всим станом Великого князьства Литовского ку уживанью на ecu потомные часы выдаем. Водле которого вжеякосмы сами, господар, так и ecu станы, обыватели Великого князьства Литовского, заховатися маем»[8,c.43]. Гэтай жа граматай Статут уводзіўся ў дзеянне з 6 студзеня 1589 г. А для таго, каб хутчэй можна было ім карыстацца, было загадана яго «письмом польским и руским друковати» з прыкладаннем да яго агульнадзяржаўных прывілеяў.

Аднак Статут быў выдадзены без грамат, бо, на думку Льва Сапегі, не ўсе яны былі на карысць Вялікаму княству: у адных добрым быў пачатак, а сярэдзіна - кепскай, у другіх сярэдзіна - добрая, а пачатак або канец - дрэнныя.